ریچارډ لینډسي: په افغانستان کې د بشري حقونو سرغړوونکو د حساب ورکولو وخت رارسېدلی دی

سراج‌الدین حقاني د سې‌شنبې په ورځ له سمیع‌الله سره په لیدنه کې ژمنه وکړه، چې هغه ته به د زده‌کړې زمینه او په افغانستان کې د باعزته ژوند لپاره لازم امکانات برابر کړي.

په دې لیدنه کې حقاني یاد ماشوم ته نغدي پیسې او یو لپ‌ټاپ ډالۍ کړی دی.

سمیع‌الله چې د لوګر ولایت اصلي اوسېدونکی دی، دا مهال له خپلې کورنۍ سره د پښتونخوا په اکوړه خټک سیمه کې د کډوالو په یوه پنډغالي کې ژوند کوي او د ریاضي په حسابونو کې ځانګړی استعداد لري.

د طالبانو چارواکو هغه ته د «حساب ماشین» لقب ورکړی او د ده مهارتونه یې د هېواد لپاره د «ارزښتمنې بشري پانګې»په توګه ستایلي دي.

خو یاد ماشوم ته د طالبانو له خوا دا دروند درناوی او ورکړل شوي امکانات یوه بنسټیزه پوښتنه راپورته کوي، چې ایا یوازې هلکان حق لري چې استعداد وښيي او زده‌کړې وکړي؟

په ورته وخت کې، زرګونه ذکاوت لرونکې، ځیرکې او استعداد لرونکې افغان نجونې د طالبانو د سخت‌دریځو پالیسیو له امله له ښوونځیو او پوهنتونونو څخه محرومې دي.

دا نجونې نه یوازې چې له علمي ودې بې‌برخې پاتې شوي، بلکې د یوې روښانه راتلونکې هیلې هم ترې اخیستل شوې دي.

بل‌خوا، د طالبانو د بدني روزنې او سپورټ ادارې مشر احمدالله وثیق د سمیع‌الله استعداد «نابغه‌ګي» بولي او وايي چې هېواد ورته اړتیا لري، خو دا یې نه‌دي ویلي چې ولې د همداسې استعداد لرونکو نجونو پر مخ د ښوونځیو دروازې تړلې دي.

پوښتنه دا ده، که طالبان د استعدادونو وده غواړي، نو ولې د نفوس نیمایي برخې، یعني نجونو ته د زده‌کړې حق نه ورکوي؟

داسې ښکاري چې د طالبانو دا کړنه د بشپړ دوه‌مخیتوب څرګندونه کوي؛ له یوې خوا له یوه هلک سره ظاهري مینه، مرستې او تشویق، خو له بلې خوا پر نجونو مطلق بندیز، چوپتیا او ټولنیز محدودیت. دا نه یوازې د زده‌کړې د حق نقض دی، بلکې د اساسي بشري ارزښتونو او عدالت پر ضد چلند هم دی.

د دې تناقضونو تر شا دا پیغام نغښتی دی، چې طالبان په ریښتیني معنا پر زده‌کړو باور نه لري، بلکې یوازې د خپلو سیاسي موخو د پلي کولو او د عامه ذهنیت د کنټرول لپاره ځانګړي موارد ستایي.

په خوست کې د طالبانو د والي ویاند مستغفر ګربز د سې شنبه په ورځ (د زمري ۱۴مه) پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي: «د امونو د نوي کښت حاصل د خوند، اندازې او کیفیت له پلوه بې سارې دي.»

بزګران هم د دې کښت پر بریالۍ تجربې خوښ دي او د پاملرنې غوښتنه کوي.

په خوست کې د طالبانو د کرنې او مالدارۍ مسوولین وايي: «دا تجربه د خوست د اقلیمي شرایطو او زراعتي ودې لپاره یوه مهمه لاسته‌ راوړنه ده.»

دغه ادارې له نورو بزګرو او کروندګرو هم غوښتي، چې له ورته تجربو او نويو کښتونو څخه ګټه واخلي.

اقلیمي بدلون، په کور دننه د بازار نشتوالی او د تازه مېوو پر مهال د تګ راتګ د لارو بندېدل د افغان بزګرانو پر اقتصاد او حاصلاتو سخت اغېز کړی او هغوی له جدي زیانونو سره مخ کړي دي.

کروندګر او باغ لرونکي‌ د مېوو د حاصلاتو پر مهال د بازار غوښتنه کوي؛ خو واکمنان یوازې تر ژمنو اقدامات کوي.

له دغه وزارت څخه په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې په دغه ناسته کې د اسیا لپاره د کډوالو نړۍوال سازمان سیمه یـیز مسوول «ایوري کاتو» او د افغانستان لپاره د یاد سازمان مشرې «میهیونګ پارک» هم حضور درلود، چې د افغان کډوالو پر ملاتړ او په راتلونکې کې پر لا ډېرو همکاریو خبرې وشوې.

خبرپاڼه زیاتوي، چې په دغه لیدنه کې مولوي کبیر د «ای او اېم » له مشر محمد عبدیکر څخه د کډوالو لپاره د دایمي سرپناوو په رغولو کې د نړۍوالو د مرستې غوښتنه وکړه.

دواړه لوري، لکه د تېر په څېر د همکاریو، بشري مرستو او په «راتلونکو پلانونو» خبرې کړي، خو د دغو ناستو پایله لا هم د افغان کډوالو د کړاوونو لپاره عملي حل نه دی ګرځېدلی.

طالب چارواکي تل د نړۍوالو له ادارو سره د ښه تعامل خبرې کوي، خو تر اوسه د کډوالو لپاره د سرپنا، کار، روغتیا او زده‌کړو لپاره داسې کوم ملي پلان نه‌لیدل کېږي، چې د ستونزو کچه راکمه کړي.

په رسمي خبرپاڼه کې ویل شوي، چې د «ای او اېم» مشر د طالبانو "ثبات" ستایلی، خو د ثبات تر نامه لاندې د بشري وضعیت واقعیت ته که وکتل شي، زرګونه کورنۍ لا هم په خیمو کې ژوند کوي، نجونې له شپږم ټولګي پورته زده کړې نشي کولای او ښځې له ټولنیز مشارکته اېستل شوي دي. دا وضعیت ثبات نه، بلکې د ناورین دوام ښيي.

طالبان تل د کډوالو له جبري اېستلو شکایت کوي، خو له هغه وروسته چې دغه کډوال افغانستان ته بېرته راستنېږي، هېڅ بنسټیزه پاليسي نشته. د کډوالو وزارت یوازې مرستې منونکي دي، نه خدمات برابرونکي. دا اداره د مدیریت پر ځای له مرستندویو ادارو د غوښتنو پر تکرار تمرکز کوي.

طالب چارواکي دا مني چې اقلیمي بدلونونه، جګړې او اقتصادي کمزوریو د کډوالو وضعیت لا پسې خراب کړی، خو دا هم باید ومني چې د دوی د حکومتدارۍ طرز، د خلکو پر ژوند مستقیم منفي اغېز کړی دی. د ښځو کار بند شوی، غېر دولتي بنسټونه محدود شوي او نړۍوالې مرستې د نه‌باور له کبله ځنډني یا بند شوي.

د طالبانو د امربالمعروف وزارت ویاند سېف الاسلام خېبر د سې شنبه په ورځ (د زمري ۱۴مه) پر اېکس پاڼې لیکلي، چې دغه وزارت په تېرو دوو میاشتو کې «د بېلابېلو فکري او کلتوري یرغلونو» پر وړاندې عملي اقدامات کړي دي.

د نوموړي په خبره، دوی د دغو بهرنیو فکري لارو چارو تبلیغ کوونکي نيولي.

خېبر خبرداری ورکړی، چې هېڅوک حق نه لري، څو «د اسلامي نظام تر سیوري لاندې زموږ عقیدوي ارزښتونه» تر پوښتنې لاندې راولي.

نوموړي د نیول شویو محصلینو د هویت په اړه نور جزیات نه دي‌ورکړي.

امربالمعروف وزارت ټینګار کوي، چې د خپل شرعي مسوولیت له مخې په ټولنه کې د فکري انحراف، فرهنګي یرغل او دیني تشویشونو مخنیوی کوي.

د طالبانو د امربالمعروف وزارت د چنګاښ په ۹مه د «نما رسنۍ» په نوم د یوه فرهنګي ـ مذهبي بنسټ دوه کارکوونکي د الحادي‌افکارو د خپرولو، مسیحیت ته د خلکو په بللو او د فمینیزم د عامولو په تور په کابل کې نیولي و.

واک ته د طالبانو له رسېدو را وروسته دغه ډلې د مذهبي او عقیدتي اقلیتونو هر ډول فعالیتونه ځپلي او د بشري حقونو د څار سازمان په وینا، د طالبانو د پالیسۍ له امله افغانستان د مذهبي ازادۍ او د بشر د نورو اساسي حقونو لپاره یو ویرونکی ځای ګرځېدلی دی.

د دغو عراقیانو په وینا، دغه دستګاه د تېلو، ګاز، اوبو او نورو سرچینو له اړتیا پرته برېښنا تولیدوي او دوی غواړي، چې په افغانستان کې له دغې نوې دستګاه څخه په استفادې د انرژۍ پروژو په تولید کې پانګونې وکړي.

د دغه وزارت د خبرپاڼې له مخې، د اوبو او انرژۍ وزارت سرپرست په دې کتنه کې له دغه نوښت او په افغانستان کې د انرژۍ پراختیا لپاره د یادو عراقیانو د لېوالتیا هرکلی وکړ او ټینګار یې وکړ، چې دغه وزارت د دې پانګونې لپاره د همکارۍ او اړینو زمینو د برابرولو لپاره تیار دی.

د طالبانو د برېښنا شرکت اجراییه رييس تېره اوونۍ د خپلو یو کلنو لاسته راوړنو د تشرېح په پروګرام کې وویل، د افغانستان ۸۰ سلنه برېښنا د منځنۍ اسیا له هېوادونو او ایرانه راواردوي او اوسمهال د هېواد ۴۰ سلنه نفوس برېښنا ته لاسرسی لري، خو هغه هېوادوال چې برېښنا لري د برېښنا له دوامداره پرچاویو شکایت لري.