د جرمني د زرغون ګوند مشر: له پاکستانه د افغانانو اېستل او د برلین چلند د شرم وړ دی

سراج دا څرګندونې د پنجشنبې په ورځ د «افغانستان د نظام د سقوط د اغېزو ارزونه» تر سرلیک لاندې په علمي-څېړنیزې غونډه کې وکړې، چې د برونل پوهنتون په کوربه‌توب ترسره شوه.

هغه ټینګار وکړ، چې د وخت په تېرېدو سره به نړۍواله ټولنه هم د دې ګواښونو درنه بیه ورکړي.

نوموړي د ۲۰۲۱کال د فبرورۍ یوې غونډې ته په اشارې سره وویل، چې ده هغه مهال خبرداری ورکړی و، چې که د نړۍوال اېتلاف ملاتړ پای ته ورسېږي، د افغانستان امنیتي ځواکونه به د ترهګرو پر وړاندې له جدي ستونزو سره مخ شي.

100%

هغه د سیمې له هېوادونو غوښتنه کړې وه، چې د افغان ځواکونو ملاتړ وکړي ځکه هغوی د سیمې په استازیتوب له نړۍوال تروریزم سره جګړه کوي، خو د ده په خبره هېڅ عملي مرسته ونه شوه.

سراج یادونه وکړه، چې د افغانستان امنیتي ځواکونه ډېر ستړي شوي او بې شمېره قربانۍ یې ورکړي دي. ده وویل، د ترهګرو شتون په لنډمهال کې د افغانانو لپاره ناورین دی، خو په اوږد مهال کې به سیمه د هغې بیه پرې کوي.

دغه پخواني امنیتي چارواکي په خپلو خبرو کې د جمهوریت د دورې ننګونې هم یادې کړې او ویې ویل، چې په تېرو کلونو کې د دوښمن د پېژندنې او خپل وضعیت په درک کې نیمګړتیاوې موجودې وې.

په دغه کنفرانس کې نورو ویناوالو هم د افغانستان د نظام د نسکورېدو او د طالبانو د بیا راتګ اغېزې وڅېړلې. دوی ټینګار وکړ، چې د طالبانو حاکمیت یوازې د افغانستان لپاره نه، بلکې د پاکستان، هند، منځنۍ اسیا او ان د لوېدیځو هېوادونو لپاره هم یو جدي ګواښ دی.

100%

د هغوی په خبره، د بنسټپالنې زیاتوالی، د بشري حقونو پراخې سرغړونې، د ډېموکراسۍ کمزوري کېدل او د نړۍوالو ترهګریزو شبکو پراخېدل هغه ګواښونه دي، چې که نړۍواله ټولنه پر وخت او په اغېزمن ډول همکاري ونه کړي، ټولې سیمې او لوېدیځ به هم اغېزمن شي.

وثیق د سپټمبر پر ۱۱مه د الجزیرې ټلویزیون سره په مرکه کې وویل: «داعش په افغانستان کې هېڅ اصلي مرکز نه لري او وروستي بریدونه د هېواد له پولو بهر طراحي شوي دي.»

د ده په وینا، د دغو بریدونو سرچینې د سیمې په بهرنیو هېوادونو کې دي.

دا په داسې حال کې ده، چې طالب چارواکو تر دې وړاندې هم په ځلونو ادعا کړې ده چې د داعش ډلې مرکزونه په پاکستان په ځانګړي ډول بلوچستان کې دي، خو پاکستاني چارواکو بیا ویلي، چې افغانستان د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د تحریک طالبان پاکستان «ټي ټي پي» او داعش خراسان په ګډون د نورو وسله والو ډلو په پناه ځای بدل شوی دی.

وثیق هغه راپورونه «استخباراتي جوړښتونه» وبلل چې ګوندې د سوریې جنګیالي افغانستان ته انتقالېږي. ده ټینګار وکړ، چې دغه ډول راپورونه د شک، بې‌باورۍ او د طالبانو د سیاسي او امنیتي تعامل د بدنامولو لپاره خپرېږي.

د طالبانو د استخباراتو مشر زیاته کړه، چې افغانستان خپله د هغو ترهګرو ډلو چې د زده‌کړې مرکزونه او تمویل د بهرنیو هېوادونو په خاوره کې لري او د وسلو د تور بازار له لارې ځانونه سمبالوي قرباني دی.

هغه خبرداری ورکړ: «که سیمه او نړۍواله ټولنه د دغو مرکزونو په وړاندې بې‌پروا پاتې شي یا دوه‌ګونې تګلارې خپلوي، په نږدې راتلونکي کې به ټول د درنو پایلو شاهدان شو.»

وثیق د طالبانو په استخباراتو کې د اصلاحاتو یادونه هم وکړه او ادعا یې وکړه، چې نور د خلکو په خپلسري نیولو، شکنجو او وېروونکو چلندونو کې ښکېل نه دي.

ده ټینګار وکړ، چې داعش اوس د ځینو بهرنیو استخباراتي کړیو په لاس کې د یوې وسیلې په توګه کارول کېږي او ځینې هېوادونه په لویه کچه د دې ډلې د غړو د لېږد او مالي سرچینو د پټې ساتنې له لارې د هغوی په پیاوړتیا کې مرسته کوي.

د طالبانو د استخباراتو مشر په داسې حال کې دا څرګندونې کوي، چې د ملګرو ملتونو او یو شمېر نړۍوالو سازمانونو وار له مخه د افغانستان د خاورې د ترهګرو ډلو د بیا فعالېدو په اړه خبرداری ورکړی دی.

پاکستاني چارواکو ویلي، شاوخوا شپږ زره د تحریک طالبان پاکستان جنګیالي په افغانستان کې مېشت دي او روسیې اندېښنه ښودلې، چې د سوریې ترهګر افغانستان ته انتقال شوي دي.

ملګرو ملتونو هم په خپل وروستي راپور کې ویلي، چې القاعده بیا په افغانستان کې د فعالیت لپاره ځینې مرکزونه جوړ کړي دي.

دا غونډه د سپټمبر د ۱۱مې پېښې د ۲۴مې کلیزې او په افغانستان کې د جمهوري نظام د پرځېدو د څلورم کال په درشل کې ترسره شوه.

په غونډه کې د پوهنتونونو استادانو، سیاستوالو او د مدني ټولنې فعالانو پراخ ګډون درلود. د ویناوالو په ډله کې د برونل پوهنتون استاد ډاکټر لوک، د ساسکس پوهنتون د انسان‌ پېژندنې څانګې مشر ډاکټر مګنس مارزدین او یو شمېر افغان سیاستوالو برخه اخیستې وه.

ویناوالو په خپلو څرګندونو کې په افغانستان کې د جمهوري نظام د نسکورېدو او د طالبانو د بیا واکمنۍ اغېزې وڅېړلې او ټینګار یې وکړ، چې دا یوازې د افغانستان کورنی ګواښ نه دی، بلکې په پاکستان، هند، منځنۍ اسیا او حتی د لوېدیځو هېوادونو په امنیت یې هم اغېز کړی دی.

د دوی په باور، د افراطیت زیاتوالی، د بشري حقونو پراخې سرغړونې، د ولسواکۍ کمزوري او د نړۍوال تروریزم د شبکو پراخېدل هغه ګواښونه دي، چې که نړۍواله ټولنه د افغانستان د ستونزو په حل کې په وخت او اغېزمنه توګه همکاري ونه کړي، د سیمې او لوېدیځ ښارونه لکه لندن به هم ترې خوندي پاتې نه شي.

د دغه غونډې په دویمه برخه کې د پروفیسور عبدالخالق لعلزاد نوی اثر «د افغانستان د قومي او جوړښتي بحران علمي حل لار» مخکتنه وشوه. دا کتاب د اغاخان پوهنتون استاد ډاکټر دادخدا دَګي له لوري ګډونوالو ته وروپېژندل شو او ورپسې پخپله لیکوال د خپل اثر د منځپانګې او د افغانستان د کړکېچ د حل پر وړاندیزونو خبرې وکړې.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنري وایي، چې یاد مرکزونه هغه ځایونه دي چېرې چې ستانه شوي افغانان چې کلونه یې په بې ځایه کېدو او کډوالۍ کې تېر کړي، د ټولنې سره د ادغام لومړنیو اړتیاوو لپاره نغدي مرستې او نورې اسانتیاوې ترلاسه کوي.

د دغه عالي کمېشنرۍ په وینا، د ښځینه کارکوونکو نه شتون د ډېرو ستونزو لامل شوی، ځکه چې د ښځینه ستنېدونکو نیمایي څخه زیاتې د معلوماتو راټولولو او مرکې کولو لپاره له ښځینه کارکوونکو سره اړینې اړیکې لري. همدا موضوع د دغو مرکزونو د فعالیتونو د درېدلو اصلي لامل بلل شوی دی.

د کډوالو د عالي کمېشنرۍ چارواکو ویلي، چې د طالبانو له استازو سره د حل لارې په لټه کې دي، څو ښځینه کارکوونکې د افغاني کلتور له مخې بېرته خپلو دندو ته ستنې شي.

یونسیار ټینګار کړی، چې د دې ادارې لومړیتوب د ښځینه کارکوونکو خوندیتوب او د بېځایه شویو او ستنېدونکو لپاره د بشري مرستو دوام دی او هڅه کوي، چې د نغدي مرستو مرکزونه ژر تر ژره بېرته فعال کړي.

هغه په خپلو څرګندونو کې د هرات، ننګرهار، کندهار، نیمروز او نورو سیمو اقتصادي او سوداګریز ارزښتونه روښانه کړل او زیاته یې کړه، چې د افغانستان د جګړو تر ټولو ستر تمویل د نشه‌يي توکو له قاچاق څخه کېده.

پخواني ولسمشر د ملګرو ملتونو د اټکلونو له مخې یادونه وکړه، چې یوازې په شلمه پېړۍ کې له شمالي لارو د نشه‌يي توکو کلنۍ بیه ۳۰میلیارده ډالره وه، په داسې حال کې چې د سوېلي لارې ارزښت تر ۵۰میلیارده ډالرو رسېده.

هغه وایي، دغه قاچاقي لارې نه یوازې روسیې او چین ته رسېدې، بلکې د ایران، بلوچستان، افریقا او اروپا بازارونو ته هم غځېدلې وې.

هغه په خپلو خبرو کې د زمرد، مرمرو او رخام د معدنونو یادونه وکړه او ویې ویل، چې د دې طبیعي شتمنیو په غلا او غېرقانوني استخراج کې هم زورواکو او مافیا پراخ رول درلود.

د ده په وینا، د هرات د چشت شریف مرمرو تر ایټالیا پورې سوداګریز اهمیت درلود، خو د دولت کمزورتیا له امله دا شتمني د قاچاق له لارې بهر ته وړل کېده.

اشرف غني وویل، چې د مالیې وزیر په توګه یې هڅه وکړه چې د هېواد عواید له ۲۰۰میلیونه ډالرو پورته کړي او ګمرکات مرکزي کړي، خو زورواکو واليانو او زورمندانو کلک مقاومت کاوه.

هغه په یوه خاطره کې وویل، چې د هرات په جامع جومات کې یې د خلکو ملاتړ ترلاسه کړ او په پای کې یې وتوانېد چې د ګمرکونو مرکزیت عملي کړي، خو د ده په وینا، وروسته د زلمي خلیلزاد د فشارونو له امله د زورواکو قوماندانانو او سیاستوالو ته د واک شریکولو پرېکړه وشوه، چې دا د اصلاحاتو د ناکامۍ اصلي لامل وګرځېد.

100%

له دې سره، ښاغلي غني په خپلو خبرو کې د یونیکال او ډیلتا د تېلو او ګازو کمپنیو د پایپ لاینونو د پروژې یادونه وکړه.

د ده په وینا، په ۱۹۹۰لسیزه کې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال امریکا او پاکستان هڅه وکړه چې د ترکمنستان ګاز د افغانستان له لارې پاکستان ته ورسوي، خو د امنیتي او سیاسي ستونزو له امله پروژه ناکامه شوه.

د پخواني ولسمشر په اند، افغانستان کولای شو چې د جغرافیایي موقعیت له کبله د اسیا د زړه په توګه په سیمه‌ییزو او نړۍوالو ټرانزیټي دهلېزونو کې کلیدي رول ولوبوي.

هغه د حیرتان، تورغونډۍ، زرنج، غلام خان او نورو بندرونو د اهمیت یادونه وکړه او ټینګار یې وکړ، چې افغانستان باید د وارداتو او صادراتو ترڅنګ د ټرانزیت له لارې څو برابره عاید ترلاسه کړي.

غني وايي، چې هغه ته یو داسې دولت په میراث ورپاتې شوی و چې نیمایي یې د زورواکو تر ولکې لاندې و. د هېواد یاد پخواني ولسمشر د کورنیو چارو وزارت یې د فساد تر ټولو لوی کانون وباله او ویې ویل، چې ان د افغانستان هوايي ځواک د نشه‌يي توکو په قاچاق کې ښکېل و.

د ده په وینا، امریکا د افغانستان د راتلونکي په اړه جدي علاقه نه لرله. نوموړي یادونه وکړه، چې د ۲۰۰۴په برلین کنفرانس کې یې نړۍواله ټولنه قانع کړې وه چې د افغانستان لپاره ۸.۲میلیارده ډالر مرسته ومني، خو د فساد او زورواکۍ له امله دا مرستې د بنسټیزو بدلونونو لامل نه شوې.

غني په خپلو خبرو کې وویل، چې افغانستان درې انتخابه لرل: د خدمتګار او پرمختیایي دولت جوړېدل، د مافیايي حکومت واکمني یا د بحرانونو پرله‌پسې دوام. هغه زیاته کړه چې له بده مرغه دویمه او درېیمه سناریو عملي شول، ځکه اصلاحاتو ته د فرصت پر ځای زورواکو ته واک ورکړل شو.