طالبانو یو هندی ډېپلوماټ له افغانستانه اېستلی

څېړونکې او خبریالې لېن اُډونل په یوې څېړنېزې مقاله کې ویلي، چې د افغانستان وروستۍ مرګونې زلزلې یو ځل بیا د نړۍ پام د دغه هېواد بحراني وضعیت ته اړولی؛ خو اصلي اندېښنه دا ده چې نړۍوالې مرستې د اغېزمنو خلکو پر ځای د طالبانو جېبونو ته ځي.

د روغتیا نړۍوال سازمان په وینا؛ د ۶.۲ درجې زلزلې له امله د افغانستان په ختیځ کې تر ۲۲۰۰ ډېر کسان مړه شوي، نږدې ۳۶۰۰ ټپیان او تر ۶ زره او ۷۰۰ ډېر کورونه ویجاړ شوي دي. ژوندي پاتې کسان د ملاریا او ډینګي تبې غوندې له خطرناکو ناروغیو سره مخامخ دي.

سیمه‌ییز بنسټ اسیل (ASIL) وايي، چې تر زورزوې زلزلې وروسته ټکانونو او د کرنیزو ځمکو ویجاړېدو د خلکو وضعیت نور هم خراب کړی او ډېری کورنۍ به د راتلونکي ژمي په رارسېدو سره د اوږدې مودې لپاره په خېمو کې ژوند کولو ته اړې شي.

د برېټانیا نیو ورلډ نیوز (New World News) په مقاله کې راغلي، چې ترټولو ستره ننګونه د طالبانو فساد او له نړۍولو مرستو د دغې ډلې ناوړه ګټه اخیستنه ده. څه موده مخکې د افغانستان لپاره د امریکا د بیارغونې ځانګړې پلټونکې ادارې (SIGAR) په یوه راپور کې تایید کړې وه، چې طالبان د مالیاتو، بډې او باج‌اخیستنې له لارې یوازې ۳۰ تر ۴۰ سلنه مرستې خلکو ته رسوي. دغه راپور د طالبانو او ځینو نړۍوالو ادارو ترمنځ د جوړجاړي پرده هم پورته کړې ده.

کارپوهان وايي، چې طالبان هره طبیعي پېښه پر یوه نوي فرصت بدلوي؛ څو پر نړۍوالې ټولنې فشار راوړي. دغه رژیم نه یوازې خپلو جنګیالیو او متحدینو ته مرستې رسوي؛ بلکې د نجونو د زده‌کړې په بندیز او د ښځینه ډاکټرانو په محدودولو سره روغتیایي خدماتو ته یې د ښځو لاسرسی هم سخت محدود کړی. د مقالې لیکوالې په اند، دا هغه مساله ده چې په وروستۍ زلزله کې د ډېرو ښځو مرګ‌ژوبلې لامل شوه.

افغانستان داسې مهال له یوه لوی ناورین سره مخامخ دی، چې په مېلیونونو کډوال له پاکستان او ایرانه اېستل شوي دي؛ هغه خلک چې هر کال یې په مېلیونونو پیسې خپل هېواد ته لېږلې، اوس افغانستان ته په ورتګ سره د عاید ان یوه وړه سرچینه هم نه‌لري.

شنونکي خبرداری ورکوي، چې د ځینو نړۍوالو مالي سرچینو د بندېدو او د مرستو د وېش په بهیر کې د طالبانو په ټینګې ولکې سره په افغانستان کې شته بشري ناورین به نور هم پراخ شي او د وضعیت د ښه‌والي لپاره هېڅ روښانه امکانات نه لیدل کېږي.

ایرانۍ رسنۍ اېراف د پنجشنبې په ورځ (د وږي ۲۰مه) د یوه راپور په خپرولو سره لیکلي، چې د افغان کارګرو له اېستلو سره نه یوازې دا چې په ایران کې کارګر کم شوي؛ بلکې لګښتونه ورسره لوړ شوي او تولید هم کم شوی دی.

په راپور کې راغلي، د ایران د کارګرو او ټولنیزو چارو وزارت د رسمي معلوماتو له مخې د ۱۴۰۴کال د غبرګولي میاشتې تر پایه پورې یوازې ۴۳۳ زره بهرنيو کارګرانو د کار جوازونه لرل، چې د ټول بازار ۲سلنه یې جوړوله؛ خو نارسمي شمېرې بیا ښيي، چې تر ۶ مېلیونو ډېر افغان کارګر په ایران کې اوسېدل چې د ایران د ټولو کارګرانو لس سلنه برخه یې جوړوله.

راپور کاږي، له ایرانه د افغان کارګرو اېستلو د دغه هېواد پر بېلابېلو برخو ناوړه اغېزې کړې دي. له دې ډلې له ۶۲ تر ۶۸ سلنه افغان کارګرو په ودانیزو برخو کې کار کاوه، چې ۵۰ سلنه یې یوازې په تهران کې په کار بوخت وو.

راپور زیاتوي، چې یوه برخه په کښت او کرونده بوخت وو. په خراسان رضوي کې نږدې ۸۰زره او تهران کې ۲۴۰زره افغان بزګرانو کار کاوه، چې ټولټال یوازې له کرنیز سکټور څخه ۴۵۰زره بزګر وتلي، چې د دغه ولایتونو د کښت او کروندې کار ورسره زیانمن شوی دی.

د څېړنو له مخې؛ په ایران کې شاوخوا ۲ مېلیونه خلک بې‌کاره دي؛ خو د افغان کډوالو تر اېستلو وروسته بیا هم هغوی ته کار نه‌دی پيدا شوی، ځکه چې هغوی په دې برخه کې مهارت نه‌لري.

په راپور کې زیاته شوې، چې د ایران تر ټولو سخت او درانه کارونه افغانانو کول؛ لکه د چرګانو فارمونه، د خځلو پاکول، بزګري او ودانیز کارونه. خو د دغه درنو کارونو په بدل کې افغان کارګرو ته ډېرې کمې تنخواوې ورکول کېدې، ایرانیان دغه کارونه یا خو نه‌شي کولای او یا یې په کمه تنخوا نه کوي. اوس ایرانیان اړ دي، چې د افغان کارګرو د ځای ډکولو لپاره ایراني کارګرو ته لوړې تنخواوې ورکړي او بیا به هم د دغه تشې ډکول ناشونې وي.

راپور وړاندې کاږي، چې ۲.۵ مېلیونه افغانان په دغه سختو او درنو کارونو بوخت وو چې ټولټال د دغه کارونو لپاره ۷.۱ مېلیونه کارګرو ته اړتیا وه؛ خو اوس دغه ځایونه تش شوي او تولید هم ورسره کم شوی دی. که څه هم افغان کارګر د سياسي او امنيتي ملحوظاتو له مخې اېستل شوي؛ خو د ایران پر بشري ځواک، کار، تولید او په ټوله کې یې د ایران پر اقتصاد ناوړه اغېزې کړې دي.

په دغه مقاله کې راغلي، چې امریکا د سپټمبر ۱۱مې پېښې د ۲۴مې کلیزې پر مهال له اندېښنې ډکې پوښتنې سره مخ ده، هغه دا چې ایا تاریخ د تکرارېدو په حال کې دی؟

د مقالې له مخې، که څه هم تر دې پېښې څو کاله وروسته القاعده شبکه کمزورې او جنګیالي یې له افغانستانه ووتل؛ خو کله چې له افغانستانه امریکایان ووتل او جمهوریت وپرځېده، دغه شبکه بېرته په پټه افغانستان ته راوګرځېده.

مقاله زیاتوي، که څه هم طالبانو له امریکایانو سره ژمنه کړې وه چې له القاعده شبکې سره به همکاري نه کوي؛ خو راپورونه ښيي، چې دغه شبکه اوس هم د افغانستان په ډېرو ولایتونو کې روزنیز کمپونه لري او له طالبانو سره یې اړیکې ټينګې کړې دي.

په ۲۰۲۴کال کې ډېلي میل راپور ورکړ، چې د اسامه بن لادن زوی حمزه بن لادن ژوندی دی او د القاعده شبکې په مشرۍ کې مهم رول لري. دغه ډول سیف العادل هم له افغانستانه خپلو فعالیتونو ته دوام ورکوي.

د یادې ورځپاڼې په وینا؛ سیف العادل د مصر پخوانی کومانډو سرتېری او په ۱۹۹۸کال کې د امریکا پر سفارتونو په بریدونو تورن دی.

شنونکي وايي، که څه هم د سپټمبر ۱۱مې پېښې په کچه برید په نږدې راتلونکې کې ناشونی ښکاري؛ خو کوچني بریدونه، په ځانګړي ډول د بې‌پیلوټه الوتکو بریدونه شوني او د اندېښنې وړ دي.

ورځپاڼه زیاتوي، چې د طالبانو ملاتړ، کورني اختلافات او پاکستاني طالبانو تحریک په شان ډلو سره اړیکې د القاعده شبکې لپاره زمینه برابرولای شي.

سیاسي شنونکی عظیم شینواری اټکل کوي، چې القاعده شبکه په پاکستان او افغانستان کې شاوخوا ۵۰۰ تجربه لرونکي قوماندانان او نږدې ۵۰۰۰ غړي لري.

پاکستانی شنونکی ډاکټر اعجاز حسین بیا وايي، چې د طالبانو په لیکو کې دننه سیالي، په ځانګړي ډول د حقاني او کندهار څانګو ترمنځ اختلافات د افراطي ډلو د کنټرول هڅې پېچلې کړې دي.

شنونکي دارنګه وايي، چې په دې برخه کې هر ډول غفلت خطرناک دی. د طالبانو تر سیوري لاندې د القاعده شبکې پیاوړتیا د امریکا او ملګرو لپاره یو وار بیا لوی ګواښ کېدای شي؛ باید غفلت و نه شي، که غفلت وشي افغانستان یو ځل بیا د نړۍوالو ترهګرو په خوندي ځایونو بدلېدای شي.

د ایران دولتي خبري اژانس اېرنا پنجشنبه (د وږي ۲۰مه) د نوموړي په حواله لیکلي، چې د کېمیاوي نشه‌يي توکو تېزاب (پرېکرسر) له اروپا څخه افغانستان ته راوړل کېږي.

د یادې ادارې سرمنشي حسین ذوالفقاري د پنجشنبې په ورځ عراق ته تللی او هلته یې له نشه‌يي توکو پر ضد د ایران او عراق ګډې کمېټې په دویمه غونډه کې ګډون وکړ. ذوالفقاري په یاده غونډه کې ویلي، چې ایران د افغانستان او اروپايي هېوادونو ترمنځ د نشه‌يي توکو د قاچاقو پر پوله پروت او قرباني هېواد دی.

خو په افغانستان کې د تېر جمهوریت پر مهال څو ځله په هرات، فراه او نیمروز ګمرکونو کې هغه تېزاب ونیول شول، چې له ایران څخه راقاچاق شوي وو. له دغه تېزابو څخه د ښیښې او هیرویینو په جوړولو کې کار اخیستل کېده.

دغه ډول د جمهوریت پر مهال افغانستان له ګاونډیو هېوادونو سره د نشه‌يي توکو پر وړاندې د مبارزې ګډ کمېسیون جوړ کړی و؛ خو ایران تر پایه پورې د دغه کمېسیون په غونډه کې هم برخه وانه خیسته.

په مقاله کې راغلي، اقلیم او د منځنۍ اسیا اوبه د بدلون او کمېدو په حال کې دي. د قوش‌تېپې کانال چې د امو د سېند تر ۳۰ سلنې پورې اوبه د افغانستان خوا ته جلا کوي، د منځنۍ اسیا هېوادونو ته یې اندېښنې پيدا کړې دي.

په مقاله کې زیاته شوې، چې دغه کانال د افغان بزګرو لپاره له وچکالۍ او بې‌وزلۍ څخه د خلاصون یوه هېله ده؛ خو پر ازبکستان، ترکمنستان او تاجکستان اوبه کمولای شي.

ډيپلوماټ مجله د کارپوهانو په حواله لیکي، د دغه کانال په جوړېدو سره کېدای شي چې د سېند له کلنیو اوبو څخه له ۸ تر ۲۰ سلنه پورې اوبه کمې شي او په روانه وچکالۍ کې زیانونه پېښ کړي.

مقاله وړاندې کاږي، چې اصلي ستونزه د اوبو کمښت نه؛ بلکې د اوبو ناسم استعمال دی، د اصلاحاتو او عصري خړوبولو له لارې د دغه کړکېچ مخنیوی کېدای شي؛ خو په ازبکستان کې بزګران لا له وړاندې د وچکالۍ له امله له ستونزو سره لاس او ګرېوان دي.

په مقاله کې د اقلیم پوهانو له خولې لیکل شوي، د قوش‌تېپې کانال په وچه سيمه کې جوړ شوی دی؛ نو له همدې امله به ډېرې اوبه په بخار واوړي او ضایع به شي.

په مقاله کې د دغه کانال سياسي اړخ ته هم اشاره شوې او ویل شوي، چې دغه پروژه یوازې د کرنیزو ځمکو د خړوبولو نه؛ بلکې د واکمنۍ سمبول هم دی.

ډیپلوماټ مجله زیاتوي، چې افغانستان د امو سېند اوبو مهارولو په برخه کې له ګاونډیو هېوادونو سره تړونونه نه‌لري، که د امو سېند پر غاړه پراته هېوادونه له نړۍوالې ټولنې سره په دې اړه همغږي ونه لري؛ نو کېدای شي چې د لوی جنجال لامل شي.