د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندا محمد ندیم وايي، په تېر نظام کې په پوهنتونونو کې د «ډاروین» نظریې تدریس کېده او همداراز اخلاقي فساد ته لمن وهل کېده، خو زده کړیالان بیا په درسي ماحول کې د ډاروین نظریات یوه تیوري ګڼي او د اخلاقي فساد په تړاو د ندیم خبرې په کلکه ردوي.
د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت سرپرست ندا محمد ندیم چې دغه وزارت ته له رسېدو سره سم یې په پوهنتونونو کې د نجونو د زده کړو پر دوام «تر امر ثاني» بندیز ولګاوه، د یکشنبې په ورځ یې د یوه خصوصي پوهنتون له لوري «په لوړو زده کړو کې د کیفیت تضمین د نظام ارزونې او پیاوړتیا نړۍوال دوه ورځني کنفرانس» کې وویل، د لوړو زده کړو په نظام او په ځانګړي ډول نصاب کې ډېرې ستونزې وې: «د بېلګې په ډول د ډاروین عقیدې تدریسېدل، اخلاقي فساد ته لمن وهل او نور د اسلام مقدس دین د عقیدې او ارزښتونو خلاف محتوا تدریسېده، چې د له منځه تلو په حال کې ده.»
چارلز ډاروین (۱۸۰۹ – ۱۸۸۲) یو برېتانوی طبیعت پوه، جیولوجېست او بیولوژېست و. هغه د نړۍ د ساینس په تاریخ کې ډېر مهم شخصیت ګڼل کېږي. هغه د ارتقا د تیورۍ له امله ډېر مشهوره دی او په همدې اړه یې ویلي، ټول ژوندي موجودات (بوټي، حیوانات، انسانان) د زرګونو، میلیونو کلونو په اوږدو کې ورو ـ ورو بدل شوي دي.
په تېر نظام کې د هېواد د پوهنتونونو یو شمېر زده کړیالان په پوهنتونونو کې د اخلاقي فساد په تړاو د ندیم ادعاوې ردوي او وايي، پوهنتون د لوړو زده کړو ځای و او پکې ټولو بالغو کسانو خپل درسي چارې پر مخ وړلې.
دغه زده کړیالان د ندا محمد ندیم هغه څرګندونې چې په پوهنتونونو کې د اسلام سپېڅلي دین د ارزښتونو خلاف محتواوې تدریسېدې ردوي او وايي، د هېواد په پوهنتونونو کې د ثقافت په نوم ځانګړی پوهنځی او په نورو پوهنځيو کې ثقافت د یوه مضمون په توګه د دوکتورا لرونکو استادانو له لوري تدریسېده.
ندیم د طالبانو له بیا واکمنېدو سره سم د کابل والي شو او بیا د لوړو زده کړو وزارت د سرپرست په توګه وټاکل شو، خو وزارت ته په رسېدو سره یې د لسګونه زره نجونو د زده کړو له دوامه مخنیوی وکړ او د هغه دغې چارې ګڼ کورني او نړۍوال غبرګونونه راوپارول او لا هم افغان نجونې، نړۍوال او د بشري حقونو اړوند سازمانونه د نجونو د زده کړو د دوام غوښتونکي دي.
د بامیان والي عبدالله سرحدي د یکشنبې په ورځ (د وږي ۳۰مه) د دغه ولایت په دفتر کې په کابل کې د اندونیزیا له سفیر نندا اېوالېست سره په کتنه کې د یاد ولایت د اوسېدونکو اړتیاوو ته په اشارې سره له هغه وغوښتل: «د دغه ولایت پر کانونو او بنسټيزو پروژو د پانګونو په ګډون په بېلابېلو اقتصادي برخو کې د همکاریو زمینه برابره کړي.»
د دغه ولایت د خبرپاڼې له مخې، په دې کتنه کې په کابل کې د اندونیزیا سفارت شارژدافیر ډاډ ورکړی، چې په بامیان کې به د پانګونو د فرصتونو په تړاو له اندونیزیايي ملي پانګوالو سره خبرې وکړي.
هغه زیاته کړه: «زه به په بامیان کې د پانګونو د فرصتونو په تړاو د اندونیزیا له ملي پانګوالو سره خبرې وکړم او په خپله هم هڅې کوم چې په اقتصادي برخو او په ځانګړې توګه د کانونو د را اېستنې لپاره د همکاریو زمینه برابره کړم.»
د خبرپاڼې له مخې، عبدالله سرحدي د دغې کتنې په پای کې نندا اېوالېست ته بلنه ورکړه چې د دغه ولایت له لرغونو او تاریخي ځایونو له هغې ډلې د غلغلې او ضحاک، شش پل، بندیر امیر او له نورو طبیعي جاذبو لیدنه وکړي، خو په خبرپاڼه کې په دې اړه چې ایا د طالبانو له لوري د لومړي حاکمیت پر مهال د بودا د ویجاړو کړو پاتې شونې هم ورښودلي او که نه، څه نه دي ویل شوي.
د یادونې وړ ده، چې طالبانو نږدې ۲۵ کاله مخکې په خپل لومړي دور حاکمیت کې د ۱۳۷۹ کال د کب پر ۲۱مه د ملا محمد عمر په فرمان سره په بامیان کې د بودا دوه مسجمې (صلصال او شهمامه) به بمونو سره والوزول.
په دغه موټر کې د شهباز په نوم (مستعار نوم) د یوه عمر خوړلي کورنۍ او کډه له پاکستان څخه د یکشنبې په ورځ (د وږي ۳۰مه) د تورخم له لارې افغانستان ته لېږدول کېږي. دی وايي، له شاوخوا څلوېښتو کلونو راهیسې له خپلې کورنۍ سره په پاکستان کې له پي، او، ار کارټونو سره اوسېده، خو اوس د پاکستان د حکومت له لوري اړ شوی چې بېرته خپل هېواد ته ستون شي.
د نوموړي په وینا، په افغانستان کې د ناستې ځای نه لري او هک حیران دی چې هلته به څه کوي. هغه د افغانستان انټرنشنل- پښتو خبریال ته په خبرو کې زیاته کړه: «زما بچیان لا څه کوې چې لمسیان مې هم همدلته پیدا شوي دي.»
هغه د دغې پوښتنې په ځواب کې چې په دغه موټر کې یې د کور دستکونه او ګاډر د څه لپاره بار کړي وویل: «دلته [پاکستان] کې یو خس هم نه پرېږدم، مجبور شوم چې د لسګونه کلونو په خپل لاس جوړه کړې جونګړه ورانه کړم او دستک او ګاډر یې یوسم، څو هلته [افغانستان] کې د اوسېدو ځای برابر کړم، دومره عیال چېرې وساتم پر سړک خو نه کېږي.»
د دغه عمر خوړلي کس په څېره کې له ورایه ستوماني او نا هیلي لیدل کېږي او د خپلو خولو په پاکولو سره یې همداراز زیاته کړه: «پاکستان پر موږ اباد شو اوس مو شړي.»
سره له دې چې په تورخم کې پاسپورټ لرونکو افغانانو او له پاسپورټ پرته افغانانو لپاره لارې جلا شوي، خو د ګڼې ګوڼې له امله سخته بې نظمي روانه ده. په دغه ځای کې د دومره ډېرو اېستل کېدونکو کډوالو لپاره هېڅ ډول امکانات نه دي برابر شوي.
له دې سربېره، ځايي پولیس له افغان کډوالو که پاسپورټ ولري او که یې ونه لري بد چلند کوي او د ځينو دغو افغانانو په وینا، په ډېریو مواردو کې پولیس په یوه پلمه نه په یوه پلمه له افغانانو د پیسو شکونې ته لاره جوړوي.
په تورخم کې ډېری افغانان له پاکستاني پولیسو په شکایت سره زیاتوي، سره له دې چې په سکنر کې یې ټول بیکونه سکن کېږي او هلته د وړلو اجازه ورکول کېږي، خو د موټرو تر تم ځایه دوه تر درېیو ځایونو پاکستاني پولیس ولاړ وي او د بیکونو د تلاشۍ غوښتنه کوي او «که د پیسو د شکونې لپاره بل څه ونه مومي نو وايي چې جامې مو نوې دي او د وړلو اجازه نه لرئ.»
د دوی په وینا: «دا ټول چل یې د پیسو شکونې ته جوړ کړی دی او که پیسې ورکړل شي، نو هر څه سم وي.»
له افغانستان څخه پاکستان او له پاکستان څخه افغانستان ته تلونکي افغانان وايي، په تورخم کې د مسافرو لپاره هېڅ ډول اسانتیاوې نشته او د ویزو د ټاپه کولو په ځای کې افغان مسافر په سره ګرمۍ کې درول کېږي او ان له ګرمۍ له وړانکو د پناه کېدو لپاره څه نشته.
د پاکستان د کډوالو ادارو د معلوماتو له مخې، د اګسټ له لومړۍ د سپټمبر تر ۲۰مې له پاکستان څخه ۱۱۷ زره او ۱۷۲ پي، او، ار کارټ لرونکي افغانان او همداراز ۵۰ زره او ۹۴۴ افغان سټیزن (اې، سي، سي) کارټ لرونکي افغانان بېرته خپل هېواد ته ستانه شوي او دغه بهیر همداراز روان دی.
سرچینې زیاتوی، یوازې د شنبې په ورځ ۲ زره او ۲۵۱ پي، او، ار کارټ لرونکي افغانان، ۳۰۴ اې، سي، سي کارټ لرونکي افغانان او همداراز ۹۵۸ ناقانونه افغانان بېرته خپل هېواد ته شړل شوي دي.
د ملګرو ملتونو اړوندو بنسټونو او همداراز د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو له پاکستان او ایران څخه غوښتي، چې له خپلو هېوادونو په زوره د افغانانو د اېستنې بهیر ودروي، خو په ظاهره دغو دواړو هېوادونو د یادو بنسټونو او سازمانونو غوښتنو ته پام نه دی کړی.