اندېشه: د بشري حقونو د سرغړونو څارګر میکانیزم ښيي چې طالبان په نړیوال ډګر کې ځای نه لري

د ازبکستان د انرژۍ وزیر له ازبکستان ۲۴ ټلویزیون سره په مرکه کې وویل چې د سپټمبر په ۱۴مه په افغانستان کې د توتي-میدان د ګازو ساحې کارونه پیل شول.

هغه زیاته کړه، « د توتي میدان پروژه به لومړی پړاو وي. البته د دې د پایلو پر اساس به په نویو ساحو کې ګډ فعالیتونه ممکن شي. پروژه د یوه نوښت په توګه ترسره کېږي چې د ازبکستان او افغانستان اقتصاد ته ګټه رسوي».

د تړون له مخې، د پروژې د پلي کولو موده ۲۵ کاله ده او د پروژې مسوول شرکت د ازبکستان ایریل کام دی.

د ازبکستان د انرژۍ وزیر ټینګار وکړ چې په افغانستان کې د زیربناوو وده او ثبات د سمندري بندرونو پر لور ازبکستان ته تر ټولو د لنډ لاسرسي فرصت برابروي او د ترانزیت او لوژستیک لپاره نوې لارې پرانیزي.

محمدوف همدارنګه وویل چې په افغانستان کې سوله او دوامداره پرمختګ یوازې د ازبکستان لپاره مهم نه دی، بلکې د ټولې سیمې لپاره ارزښت لري. د میرزا محمودوف په وینا، افغانان د تاشکند ملاتړ او ښه ګاونډیتوب په لوړ ارزښت قایل دي.

هغه د طالبانو د رییس الوزرا د اقتصادي مرستیال عبدالغني برادر اخوندیوه خبره یاده کړه، « کله چې زه وروستی ځل هلته [کابل ته] تللی وم، د لیدنې په جریان کې ملا برادر وویل چې ما په اذربایجان کې له ولسمشر سره ولیدل او د هغه په سترګو، خبرو او اوسنیو کړنو کې مې له افغانستان او افغانانو سره د هغه مینه ولیده».

ازبکستان له طالبانو سره نږدې اقتصادي اړیکې پالي، خو تر اوسه یې د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی.

طالبانو ته نژدې رسنۍ حریت راډیو نن دوشنبه، د تلی ۱۳مه راپور ورکړ، چې درې اونۍ وړاندې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر په لارښوونه په بېلاروس کې د طالبانو پلاوی د دغه افغان ناروغ لیدو ته ورغلی او د درملنې ټول امکانات یې ورته برابر کړي دي.

د یادې سرچینې په وینا، د ناروغ له کورنۍ سره اړېکه نیول شوې او په مسکو کې د افغانستان سفارت ته دنده سپارل شوې چې دغه ناروغ په نږدې وخت کې خپل هېواد ته ولېږدوي.

یوه پخواني افغان افسر چې غوښتل یې په قاچاقي لارو اروپا ته ولاړ شي، ویلي چې په بېلاروس کې د پولیسو د سختې شکنجې او وهلو له امله یې ښی لاس له اوږې پرې شوی، خو ځینې سرچینې وايي، چې د نوموړي لاس لاس د ناروغۍ له امله پرې شوی دی.

نوموړي تېره ورځ، د تلې ۱۳مه، افغانستان انټرنشنل–پښتو ته وویل: «زه جنګي اسیر نه وم، یو پناه‌ غوښتونکی وم، خو هغوی مې ژوند تباه کړ.»

په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د تېر جمهوري نظام ډېریو لوړپوړو او ټيټ پوړو او په ځانګړې توګه نظامیانو د طالبانو د غچ اخیستنې له وېرې په نورو هېوادونو کې پناه غوښتنې ته مخه کړې ده، چې ډېر کم یې خپل مقصد ته ورسېدل او ډېری یې یا د لارې په اوږدو کې قرباني شول او یا بندیان او بېرته هېواد ته ستانه کړای شوي دي.

دغه افغان افسر وویل، چې هره لحظه د بېلاروس د پولیسو د شکنجه کولو صحنه یې مخې ته دریږي.

۳۳ کلن جهاد محمد د ګل نواب زوی واده کړی او دوه لوڼې هم لري.

دا پرېکړه لیک طالبان او نور ټول مسوول اړخونه او کسان متوجې کوي، چې په راتلونکي کې له عدالت او محکمې سره مخ کېدای شي.

پرېکړه لیک، چې د اروپایي اتحادیې په مشرۍ وړاندې شوی، د بشري حقونو شورا د غړو له خوا په اتفاقي رایو تصویب شو. ددغه پرېکړه لیک پر بنسټ به، نوې اداره د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو روانې سرغړونې هم په پام کې ونیسي، چې دا د جنسي تعقیب په کچه دي.

دغه اداره به د جنګي جرمونو، د بشریت پر وړاندې جرمونو او نورو جدي بشري سرغړونو شواهد ټولوي، ثبتوي او خوندي کوي او مسوول کسان به په نښه کوي او د هغوی دوسیې به چمتو کوي، چې د ملي او نړیوالو محاکمو لپاره وکارول شي.

پرېکړه لیک همدارنګه د افغانستان د بشري حقونو په برخه کې د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي دنده اوږدوي، چې د څارنې او راپور ورکولو چارې یې د نوې ادارې له کار سره تړاو لري.

نیویارک ټایمز وايي، د پاکستان له خوا په غرنیو سیمو کې کمزورې څارنې د داعش حضور زیات کړی دی.

د ورځپاڼې په وینا، د پاکستان په سختو غرونو کې، پاکستاني طالبانو، چې د افغان طالبانو له خوا یې ملاتړ کیږي، د پاکستاني امنیتي ځواکونو پر وړاندې مرګونې جګړه پیل کړې ده.

له بلې خوا له افغانستان سره پر پوله د هیواد په لویدیځ کې پر غرنیو سیمو د پاکستان کمزورې څارنې او کنټرول د داعش جنګیالیو حضور ډېر کړی دی. د وسله والو ډلو د فعالیتونو زیاتوالي په سویلي اسیا کې د پوځي ځواک په توګه د پاکستان دریځ زیانمن کړی دی.

په همدې حال کې د امنیتي شنونکو په وینا، پاکستاني طالبانو په وروستیو کلونو کې د پاکستان لپاره ترټولو سخته امنیتي ننګونه رامنځته کړې ده.

د پاکستان د سولې د مطالعاتو انسټیټیوټ په وینا، تیر کال په پاکستان کې ترهګریز بریدونه د ۲۰۱۵ کال راهیسې خپلې لوړې کچې ته ورسیدل، چې په لویه کچه د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) د عملیاتو له امله دي. د نړیوال تروریزم شاخص له مخې، دې بریدونو پاکستان په نړۍ کې د ترهګرۍ له امله دوهم تر ټولو زیانمن هیواد ګرځولی دی.

د پاکستان طالبان او د داعش جنګیالي دواړه له افغانستان سره په پوله، باجوړ کې فعالیت کوي. د روان کال له پیل راهیسې په خیبر پښتونخوا ایالت کې د پوځ ترڅنګ پاکستاني طالبانو او نورو ډلو له خوا لږترلږه ۴۸ ډرون بریدونه شوي دي.

د سړک غاړې پلورونکي عبدالرحیم نیویارک ټایمز ته وویل: «کله چې حکومت عملیات پیلوي او موږ بې ځایه کوي، یاغیان بیرته افغانستان ته ځي او بیا بیرته راځي.»

په امریکا کې د وسله والو شخړو او پیښو د معلوماتو مرکز شنونکی پرل پانډیا وویل:« ټي ټي پي اوس په مستقیمه ښکیلتیا او پره نظامي ځواکونو برید کولو باندې تمرکز کوي.»

هغه زیاته کړه چې پاکستان هڅه کړې د بشپړې کچې پوځي عملیاتو څخه ډډه وکړي، خو سیمه ییز شکایتونه یې هم له پامه غورځولي دي.

هغه زیاته کړه: «د حکومت له خوا د لنډمهاله او سیمه ییزو عملیات کول په اوږد مهال کې بریالي نه دي.»

د پاکستان یوه لوړ پوړي پوځي چارواکي د نوم نه ښودلو په شرط وویل، چې پاکستاني طالبان « له افغان طالبانو سره لاس په لاس دي» خو دا یې ومنله چې دې ډلې د ملکي وګړو په نښه کولو څخه ډډه کړې، نو د سیمه ییزو خلکو له پراخ غبرګون نه خوندي دي.

د پاکستان د وسله والو ځواکونو ویاند احمد شریف چوهدري نیویارک ټایمز ته وویل:«موږ یوازې یوه غوښتنه لرو، اجازه مه ورکوئ چې خپله خاوره مو د پاکستان د بې ثباته کولو لپاره وکارول شي.»

په افغانستان کې د طالبانو چارواکو په هیواد کې د وسله والو ډلو حضور رد کړی دی.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویاند حافظ ضیا احمد تکل نیویارک ټایمز ته وویل: «اسلامي امارت به هیچا ته اجازه ورنه کړي چې د افغانستان له خاورې د ګاونډیو هیوادونو، سیمې یا نړۍ د ګواښلو لپاره کار واخلي.»

د ایران د خراسان رضوي ولایت د صدا او سيما خبري اژانس د تایباد روغتیايي چارواکو له خولې لیکلي، چې د تايبادـ تربت‌جام پر لویه لاره محسن‌اباد کلي ته نږدې دوه موټرونه سره ټکر شوي دي. دغه اژانس زیاتوي، چې په پېښه کې ۳ افغان مساپر مړه او ۸ نور ټپيان شوي دي.

د خبر له مخې؛ مړي او ټپيان روغتون ته وړل شوي دي. په روغتون کې ډاکټرې سودابه نکوهي ويلي، چې درې افغان مساپر د سختو ټپونو له امله ځای پر ځای مړه شوي دي.

د تایباد روغتيايي چارواکي وایي، چې دغه لس قربانیان بې‌اسناده افغانان وو او له ایراني پولیسو د تېښتې په حال کې وو. په ایران کې د بې‌اسناده کډوالو په اړه پخوا هم د ورته پېښو په اړه راپورونه خپاره شوي وو.