د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا په افغانستان کې د بشري حقونو د سرغړونو د څارلو لپاره د نړیوال حساب ورکولو میکانیزم پرېکړه لیک تصویب کړ. دا پرېکړه لیک چې له بشري حقونو د سرغړونو د معافیت مخنیوی کوي او د څارنې لپاره لوړ میکانیزم جوړوي، د بشري حقونو شورا ټولو غړو تایید کړ.
دا پرېکړه لیک طالبان او نور ټول مسوول اړخونه او کسان متوجې کوي، چې په راتلونکي کې له عدالت او محکمې سره مخ کېدای شي.
پرېکړه لیک، چې د اروپایي اتحادیې په مشرۍ وړاندې شوی، د بشري حقونو شورا د غړو له خوا په اتفاقي رایو تصویب شو. ددغه پرېکړه لیک پر بنسټ به، نوې اداره د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو روانې سرغړونې هم په پام کې ونیسي، چې دا د جنسي تعقیب په کچه دي.
دغه اداره به د جنګي جرمونو، د بشریت پر وړاندې جرمونو او نورو جدي بشري سرغړونو شواهد ټولوي، ثبتوي او خوندي کوي او مسوول کسان به په نښه کوي او د هغوی دوسیې به چمتو کوي، چې د ملي او نړیوالو محاکمو لپاره وکارول شي.
پرېکړه لیک همدارنګه د افغانستان د بشري حقونو په برخه کې د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي دنده اوږدوي، چې د څارنې او راپور ورکولو چارې یې د نوې ادارې له کار سره تړاو لري.
نیویارک ټایمز په یوه څېړنیز راپور کې ویلي، چې پاکستان په یوه لسیزه کې له سختو امنیتي ګواښونو سره مخ دی؛ له یوې خوا د افغان طالبانو له ملاتړه برخمن د پاکستاني طالبانو فعالیتونه ډېر شوي او بل خوا په غرنیو سیمو کې د څار نشتوالي له امله د یوې بلې وسله والې ډلې حضور پیاوړی شوی.
نیویارک ټایمز وايي، د پاکستان له خوا په غرنیو سیمو کې کمزورې څارنې د داعش حضور زیات کړی دی.
د ورځپاڼې په وینا، د پاکستان په سختو غرونو کې، پاکستاني طالبانو، چې د افغان طالبانو له خوا یې ملاتړ کیږي، د پاکستاني امنیتي ځواکونو پر وړاندې مرګونې جګړه پیل کړې ده.
له بلې خوا له افغانستان سره پر پوله د هیواد په لویدیځ کې پر غرنیو سیمو د پاکستان کمزورې څارنې او کنټرول د داعش جنګیالیو حضور ډېر کړی دی. د وسله والو ډلو د فعالیتونو زیاتوالي په سویلي اسیا کې د پوځي ځواک په توګه د پاکستان دریځ زیانمن کړی دی.
په همدې حال کې د امنیتي شنونکو په وینا، پاکستاني طالبانو په وروستیو کلونو کې د پاکستان لپاره ترټولو سخته امنیتي ننګونه رامنځته کړې ده.
د پاکستان د سولې د مطالعاتو انسټیټیوټ په وینا، تیر کال په پاکستان کې ترهګریز بریدونه د ۲۰۱۵ کال راهیسې خپلې لوړې کچې ته ورسیدل، چې په لویه کچه د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) د عملیاتو له امله دي. د نړیوال تروریزم شاخص له مخې، دې بریدونو پاکستان په نړۍ کې د ترهګرۍ له امله دوهم تر ټولو زیانمن هیواد ګرځولی دی.
د پاکستان طالبان او د داعش جنګیالي دواړه له افغانستان سره په پوله، باجوړ کې فعالیت کوي. د روان کال له پیل راهیسې په خیبر پښتونخوا ایالت کې د پوځ ترڅنګ پاکستاني طالبانو او نورو ډلو له خوا لږترلږه ۴۸ ډرون بریدونه شوي دي.
د سړک غاړې پلورونکي عبدالرحیم نیویارک ټایمز ته وویل: «کله چې حکومت عملیات پیلوي او موږ بې ځایه کوي، یاغیان بیرته افغانستان ته ځي او بیا بیرته راځي.»
په امریکا کې د وسله والو شخړو او پیښو د معلوماتو مرکز شنونکی پرل پانډیا وویل:« ټي ټي پي اوس په مستقیمه ښکیلتیا او پره نظامي ځواکونو برید کولو باندې تمرکز کوي.»
هغه زیاته کړه چې پاکستان هڅه کړې د بشپړې کچې پوځي عملیاتو څخه ډډه وکړي، خو سیمه ییز شکایتونه یې هم له پامه غورځولي دي.
هغه زیاته کړه: «د حکومت له خوا د لنډمهاله او سیمه ییزو عملیات کول په اوږد مهال کې بریالي نه دي.»
د پاکستان یوه لوړ پوړي پوځي چارواکي د نوم نه ښودلو په شرط وویل، چې پاکستاني طالبان « له افغان طالبانو سره لاس په لاس دي» خو دا یې ومنله چې دې ډلې د ملکي وګړو په نښه کولو څخه ډډه کړې، نو د سیمه ییزو خلکو له پراخ غبرګون نه خوندي دي.
د پاکستان د وسله والو ځواکونو ویاند احمد شریف چوهدري نیویارک ټایمز ته وویل:«موږ یوازې یوه غوښتنه لرو، اجازه مه ورکوئ چې خپله خاوره مو د پاکستان د بې ثباته کولو لپاره وکارول شي.»
په افغانستان کې د طالبانو چارواکو په هیواد کې د وسله والو ډلو حضور رد کړی دی.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویاند حافظ ضیا احمد تکل نیویارک ټایمز ته وویل: «اسلامي امارت به هیچا ته اجازه ورنه کړي چې د افغانستان له خاورې د ګاونډیو هیوادونو، سیمې یا نړۍ د ګواښلو لپاره کار واخلي.»
ایراني رسنیو خبر ورکړی، د تایباد او تربت جام ترمنځ لویه لاره کې دوه موټرونه سره ټکر شوي چې په پایله کې یې ۳ افغان مساپر مړه او ۸ نور ټپيان شوي دي. د راپورونو له مخې؛ دغه افغانانو په ایران کې د اوسېدو قانوني اسناد نه لاره او له پولیسو څخه د تېښتې په حال کې وو.
د ایران د خراسان رضوي ولایت د صدا او سيما خبري اژانس د تایباد روغتیايي چارواکو له خولې لیکلي، چې د تايبادـ تربتجام پر لویه لاره محسناباد کلي ته نږدې دوه موټرونه سره ټکر شوي دي. دغه اژانس زیاتوي، چې په پېښه کې ۳ افغان مساپر مړه او ۸ نور ټپيان شوي دي.
د خبر له مخې؛ مړي او ټپيان روغتون ته وړل شوي دي. په روغتون کې ډاکټرې سودابه نکوهي ويلي، چې درې افغان مساپر د سختو ټپونو له امله ځای پر ځای مړه شوي دي.
د تایباد روغتيايي چارواکي وایي، چې دغه لس قربانیان بېاسناده افغانان وو او له ایراني پولیسو د تېښتې په حال کې وو. په ایران کې د بېاسناده کډوالو په اړه پخوا هم د ورته پېښو په اړه راپورونه خپاره شوي وو.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد له سکای نیوز سره په مرکه کې ویلي، دوی په امریکا کې د افغانستان سفارت بیا پرانیستلو او کابل کې د امریکا سفارت بیا فعالېدو په اړه خبرې کړې دي. مجاهد د بګرام په اړه وویل: «افغانان به هيڅکله چاته اجازه ورنه کړي، چې د دوی خاوره بهرنیانو ته وسپارل شي.»
د طالبانو په رسمیت پېژندل
د طالبانو د رژیم رسمیت پېژندنه هم د دغه مرکې له موضوعاتو څخه وه. مجاهد سکای نیوز ته وویل، چې دوی د مشروعیت له ستونزې سره نه دي مخ؛ ځکه ډېرو هېوادونو په شخصي توګه طالبان منلي دي.
هغه د کوم هېواد نوم وانه خیست؛ خو روسیه یوازینی هېواد دی، چې څلور کاله وروسته یې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند. نوموړي زیاته کړه، یوازي روسیه نهده، چې په ښکاره دوی په رسمیت پېژني؛ بلکې نور هېوادونه هم شته، چې دا کار یې په پټه کړی دی.
د نجونو پر زدهکړو بندیز
مجاهد چې د طالبانو د مشر نږدې کس بلل کېږي، د دې پوښتنې په ځواب کې چې ایا نجونې به بېرته ښوونځي ته پرېښودل شي، وویل: «زه په دې اړه هيڅ ژمنه نه شم کولای.»
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د ښوونې او روزنې وزارت ویلي چې ښوونځي د لنډې مودې لپاره تړل شوي او ژمنه یې کړې، چې د نجونو تړل شوي ښوونځي به د «اسلامي شریعت» او افغاني فرهنګ له اصولو سره سم بېرته پرانیستل شي.
خو تر څلور کاله وروسته بیا هم د نجونو د ښوونځيو او پوهنتونونو د پرانیستلو هیڅ عملي څرک نه لیدل کېږي.
د نجونوپر لوړو زدهکړو بندیز
طالبان ښځو ته اجازه نه ورکوي، چې د طب او نرسینګ په څانګو کې زدهکړې وکړي. ملګرو ملتونو دغه پالیسي جنسيتي توپير او د ښځو پر حقونو تېری بللی؛ خو د طالبانو ویاند ټینګار وکړ، چې افغانستان کافي ښځینه ډاکټرانې لري. مجاهد زیاته کړه: «موږ داسې اسلامي عالمان لرو، چې په دې اړه به بحث وکړي او د شریعت په چوکاټ کې به مناسب حل ومومي.»
د انټرنېټ بندېدل او د طالبانو چوپتیا
په دې وروستیو کې په افغانستان کې د ۴۸ ساعتونو لپاره انټرنېټ بند شو، چې له امله یې ډېره ګډوډي پېښه شوه؛ بانکونه او هوایي ډګرونه وتړل شول او خلک له انټرنېټي او مخابراتي خدمتونو بېبرخې شول.
د طالبانو ویاند وویل، هغه اوس هم نه پوهېږي چې د انټرنېټ د بندېدو لامل څه و او دا یې هم ونه ویل چې ایا دا کار د طالبانو د ادارې په امر شوی که بله ستونزه وه. هغه وویل:« موږ د مخابراتو له وزارت څخه رسمي خبر نهدی ترلاسه کړی؛ نو نه شو ویلای، چې څه پېښ شوي دي.»
خو د انټرنېټ یوه شرکت خپلو پېرودونکو ته په برېښنالیک کې ویلي، چې انټرنېټ د طالبانو په امر بند شوی و.
د امریکا ولسمشر په ویرجینیا کې د دغه هېواد د سمندري ځواک جوړېدو ۲۵۰مې کلیزې په مناسبت جوړې شوې غونډې ته ویلي:« امریکا په افغانستان کې د جګړې له لارې په اسانۍ سره خپل هدف ته رسېدای شوای؛ خو موږ سياسي لاره غوره کړه، چې دا مو ښه کار وکړ.»
ټرمپ د غونډې ګډونوالو ته وویل، ایا اسامه بن لادن مو په یاد دی؟ د هغه په سر یوازې یوه مرمۍ ووېشتل شوه. هغه زیاته کړه:« تر دې پېښې یو کال وړاندې مخکې له دې چې نړۍوال سوداګریز مرکز په نښه شي، ما ویلي و چې باید اسامه بن لادن وڅارل شي.»
ټرمپ داسې مهال دغه څرګندونې کوي، چې په وروستیو کې یې څو ځلې د بګرام اډې بېرته نیولو خبره کړې ده. ټرمپ د تېرې پنجشنبې په ورځ په ډاګه وویل، هڅه کوي چې امریکایي پوځیان بېرته د بګرام هوايي ډګر ته واستوي.
د طالبانو د پوځ لوی درستیز فصیحالدین فطرت د ټرمپ تر څرګندونو وروسته وویل، دوی حاضر نهدي چې د افغانستان یو انچ خاوره هم بهرنیو ځواکونو ته ورکړي. په ورته وخت کې د طالبانو د استخباراتو مرستیال تاجمیر جواد په یوه تنده وینا کې د ټرمپ له نوم اخیستلو پرته ګواښ وکړ، چې دوی به ځانمرګي بریدونه بیا تکرار کړي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا په افغانستان کې د څېړنې لپاره پلاوی ټاکي. د ملګرو ملتونو لهخوا ټاکل شوې د بشري حقونو شورا به نن پرېکړه وکړي، چې ایا د افغانستان په اړه د نړۍوالو قوانینو د جدي سرغړونو د شواهدو راټولولو لپاره ځانګړې څېړنه شوې که نه.
اې.اېف.پي خبري اژانس نن دوشنبه (د تلې ۱۴مه) لیکلي، دغه پرېکړهلیک چې د ډنمارک لهخوا د اروپايي ټولنې په استازولۍ وړاندې شوی، د یادې شورا په جینوا دفتر کې څېړل کېږي.
د ددغه خبري اژانس په وینا؛ د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ د کار موده هم د یوکال لپاره غځېږي. یاد اژانس ته د اروپايي ټولنې یوه ویاند ویلي، سږکال تر ډېرو سلا مشورو وروسته اروپايي ټولنې پرېکړه کړې چې د حساب ورکولو د پیاوړتیا لپاره یو پرېکړهلیک وړاندې کړي.
د راپور له مخې؛ په دغه مسوده کې د خپلواکې څېړنې غوښتنه شوې، چې د نړۍوالو جنایتونو او نړۍوالو قوانینو د جدي سرغړونو شواهد راټول، خوندي او تحلیل کړل شي.
د اروپايي ټولنې ویاند زیاته کړې، چې د دغه څېړنې یوه مهمه برخه د ښځو او نجونو له حقونو سرغړونې دي. دغه اداره به د خپلواکو عدلي محاکمو لپاره دوسیې هم چمتو کړي.
د اروپايي ټولنې ویاند زیاته کړه: «دغه اداره به د قربانیانو شاهدۍ او کیسې په مستند ډول ډلبندي او خوندي کړي.» هغه وايي، په دغه مسوده کې د طالبانو لهخوا د تبعیض، توپيري چلند، انساني کرامت ته د سپکاوي او ښځو د محرومیت پېښې غندل شوې دي.
هغه وړاندې ویلي، چې دغه ډول د طالبانو لهخوا پر افغان ښځو د ملګرو ملتونو او نادولتي بنسټونو د کار بندیز هم په کلکه غندل شوی دی. د بشري حقونو د څار نړۍوال بنسټ څېړونکي فرشته عباسي بیا ویلي، دغه پرېکړهلیک د هغې مبارزې یو مهم پړاو دی چې جرم ګڼل کېږي؛ خو مجرم نه محاکمه کېږي.
مېرمن عباسي زیاته کړه: «دغه پرېکړهلیک طالبانو او ټولو هغو کسانو ته جدي خبرداری دی، چې په افغانستان کې په تېر او اوسني وخت د جدي جنایتونو مسوول دي. د دغه مبارزې په لړ کې به د جنایتونو شواهد راټول او وروسته محکمې ته سپارل کېږي.»
د بشري حقونو شورا چې د ملګرو ملتونو تر ټولو مهمه حقوقي اداره ده، ۴۷هېوادونه یې غړیتوب لري. د افغانستان د قضیې پرېکړهلیک تر اوسه د ۱۴ غړو هېوادونو ملاتړ تر لاسه کړی، چې په دې لړ کې چلي، فرانسه، جرمني او سویس هېوادونه شامل دي.