سنټکام: په سوریه کې مو د القاعده اړوند یو لوړپوړی ترهکریز پلان جوړوونکی وژلی

نوموړی زیاتوي، دا اقدام به د تېرو لسیزو د بشري حقونو د سرغړونو اسناد راټول او د عدالت د ټینګښت لپاره زمینه برابره کړي.

ریچارډ بېنېټ چې د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکوونکی دی، د دې نوې پرېکړې هرکلی کړی او ویلي یې دي، چې دا میکانېزم به د هغو جدي جنایتونو او سرغړونو د اسنادو په راټولولو، ساتلو او تحلیل کې مرسته وکړي، چې په تېرو لسیزو کې په افغانستان کې ترسره شوي دي.

بېنېټ زیاته کړه: «د دې خپلواکې څېړنیزې کمېټې جوړېدل د افغانانو د عدالت غوښتنې په اوږده مزل کې یو تاریخي ګام دی. د اسنادو راټولول او د قضیو د دوسیو جوړول به د راتلونکو عدلي تعقیبونو لپاره زمینه برابره کړي، څو د بشري حقونو د جدي سرغړونو مسوولین حساب ورکړي.»

نوموړي دا پرېکړه د هغو کسانو د زړورتیا او نه ستړې کېدونکو هڅو پایله وبلله، چې له کلونو راهیسې د عدالت غوښتنه کوي.

دا په داسې حال کې ده، چې د بېنېټ د دندې موده هم د بشري حقونو شورا له خوا تمدید شوې ده. هغه وویل: «زه به د خپلې دندې د دوام له لارې د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت څارنه او راپور ورکول روان وساتم او له ټولو اړخونو سره به د همکارۍ لارې لټوم، څو وضعیت ښه شي.»

بېنېټ ټینګار وکړ، چې دا نوې کمېټه به د جرمونو نړۍوالې محکمې (اې سي سي) له هڅو سره مرسته وکړي، خو اړتیا ده چې ملګري ملتونه او غړي هېوادونه ورته کافي سرچینې ورکړي، څو دا کمېټه ژر فعاله شي او له افغان قربانیانو سره مستقیم تماس وساتي.

هغه د جرمونو نړۍوالې محکمې د روانو څېړنو، د ځینو هېوادونو له لوري د افغانستان د ښځو د حقونو د نقض د قضیو د څارنې او د نړۍوال عدلي واک له لارې د عدالت د نورو لارو د پلټنې ملاتړ وکړ.

بېنېټ یو ځل بیا غوښتنه وکړه، چې د جنسیت بر بنسټ تبعیض یا د ښځوالۍ پر بنسټ د جلاوالي سیسټم د نړۍوال جنایت په توګه په نړۍوال قانون کې شامل شي.

ریچارډ بېنېټ ټینګار وکړ، چې دا کمېټه باید د یوې پراخې تګلارې برخه وي چې د افغانستان د بشري حقونو د ښه‌والي، د ښځو د ګډون، د بشري مرستو زیاتوالي او د مدني ټولنې د ملاتړ لپاره عملي ګامونه ولري.

هغه وویل: «یوازې یو څېړنیز میکانېزم نه شي کولای د افغانستان ټول بحران حل کړي. موږ داسې پراخ او ګډ عمل ته اړتیا لرو چې عدلي هڅې، د ښځو د حقونو بیا احیا، بشري مرستې او د افغان مدني ټولنې ملاتړ سره یو ځای کړي.»

بېنېټ ټینګار وکړ، چې د افغانستان د راتلونکي په اړه هره پرېکړه باید د افغان ولس په ځانګړي ډول د ښځو او ځوانانو په مستقیم او خوندي ګډون ترسره شي.

دا مخالفت په داسې حال کې شوی، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ له طالبانو د بګرام هوايي اډې د بېرته سپارلو غوښتنه کړې وه، هغه اډه چې د امریکا په مشرۍ د اېتلافي ځواکونو تر ټولو ستر پوځي مرکز ګڼل کېده.

د مسکو په غونډه کې د ګډون کوونکو هېوادونو استازو د افغانستان د سوکالۍ او پرمختګ پر اړتیاوو پراخ بحثونه وکړل او ټینګار یې وکړ، چې د ترهګرۍ پر ضد ګډې هڅې باید پیاوړې شي. د ګډې اعلامیې له مخې، هېوادونو غوښتنه وکړه چې افغانستان سره د ترهګرۍ د له منځه وړلو او د هغې د رېښو د پرېکولو په برخه کې ملاتړ وشي، څو د دغه هېواد خاوره د ګاونډیو هېوادونو او نړۍ د امنیت لپاره د ګواښ په توګه ونه کارول شي.

اعلامیه کې ویل شوي: «ترهګري نه یوازې د افغانستان، بلکې د ټولې سیمې او نړۍ د امنیت لپاره جدي ګواښ دی.»

په غونډه کې د هند ترڅنګ د روسیې، چین، ایران، قزاقستان، قرغزستان، پاکستان، تاجکستان او ازبکستان استازو ګډون کړی و. ګډونوالو ټینګار وکړ، چې افغانستان باید د سیمه‌ییزې اقتصادي اړیکو برخه شي او د نښلونې په سیمه‌ییز سیستم کې فعاله ونډه ولري.

د هند د پلاوي مشري د دغه هېواد سفیر وینای کمار کوله. هغه وویل، هند د یو خپلواک، باثباته او سوله‌ییز افغانستان ملاتړ کوي او د افغان ولس د اقتصادي او ټولنیز پرمختګ لپاره ژمن دی.

هغه ریاته کړې: «یو خوندي او باثباته افغانستان نه یوازې د افغانانو په ګټه دی، بلکې د سیمې د مقاومت او د نړۍوال امنیت لپاره هم بنسټیز ارزښت لري.»

د مسکو فارمټ مشورتي غونډې له ۲۰۱۷کال راهیسې د افغانستان د سولې، ثبات او سیمه‌ییزو همکاریو د پیاوړتیا لپاره ترسره کېږي. دا لومړی ځل دی چې د طالبانو استازي په بشپړ ډول د غونډې غړیتوب لري.

په همدې حال کې، د طالبانو او هند اړیکې د ۲۰۲۱کال له اګست وروسته د محدودو تماسونو پر بنسټ روانې دي. هند هڅه کوي، له طالبانو سره د بشري مرستو او اقتصادي همکاریو له لارې اړیکې وساتي، خو لا یې رسمي ډیپلوماتیک شناخت نه دی اعلان کړی.

په دغه غونډه کې د هند په استازیتوب د دې هېواد سفیر وینای کمار زیاته کړه: «هند د افغانستان د خپلواکۍ، سولې، اقتصادي او ټولنیز پرمختګ ملاتړ کوي.»

د طالبانو د حکومت د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د لومړي ځل لپاره د یوه بشپړ غړي په توګه په غونډه کې ګډون وکړ. ګډونوالو د بهرنیو ځواکونو د هر ډول پوځي اډې یا نظامي جوړښت د ځای پر ځای کولو پر ضد خپل مخالفت څرګند کړ او ټینګار یې وکړ، چې افغانستان باید د سیمې او نړۍ لپاره د ګواښ سرچینه نه شي.

د غونډې ګډونوالو پر سیمه‌ییزې همکارۍ، اقتصادي یووالي، د ترهګرۍ پر ضد پر ګډو هڅو او د سولې د ټینګېدو پر عملي ګامونو ټینګار وکړ.

هند له وړاندې هم ویلي، چې غواړي له طالبانو سره د ښو اړیکو ترڅنګ د افغان ولس د بشري او پرمختیايي اړتیاوو په برخه کې هم مرسته وکړي.

د طالبانو او هند اړیکې له ۲۰۲۱کال وروسته د احتیاط او محدودو تماسونو پر بنسټ روانې دي. هند د طالبانو له واکمنېدو وروسته په کابل کې خپل سیاسي حضور بېرته پیل کړ، خو تر اوسه یې رسمي ډیپلوماتيکې اړیکې نه دي اعلان کړې. د هند تمرکز زیاتره د بشري مرستو، روغتیا او زېربنایي همکاریو په برخو کې دي.

په ورته وخت کې، د طالبانو او پاکستان اړیکې له اوږدې مودې راپدېخوا له کړکېچ سره مل دي. که څه هم پاکستان د طالبانو د پخوانیو سیاسي ملاتړ کوونکو له ډلې ګڼل کېږي، خو د دواړو لوریو ترمنځ د سرحدي امنیت، د پاکستان پر ضد بریدونو او د تحریک طالبان پاکستان «ټي ټي پي» د فعالیتونو له امله اړیکې ترینګلې شوې دي.

شنونکي وايي، هند هڅه کوي د سیمې له نورو هېوادونو سره د ګډو همکاریو له لارې د افغانستان په اړه خپل اغېز بیا ورغوي، په داسې حال کې چې طالبان د نړۍوال مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره له ټولو لوریو سره د متوازنو اړیکو د جوړولو هڅه کوي.

د حماس ویاند فوزي برهوم په شرم‌الشیخ کې وویل، چې د دوی پلاوی هڅه کوي د تړون پر وړاندې شته خنډونو د لرې کولو لپاره له منځګړو هېوادونو سره همغږي وکړي، خو زیاته یې کړه چې هر ډول موافقه باید د جګړې بشپړ پای، د اسراییلي ځواکونو وتل، او د غزې بیا رغونه تضمین کړي.

اسراییل تر اوسه دا شرطونه نه دي منلي او د حماس بې‌وسلې کېدل غواړي، خو حماس دا غوښتنه رد کړې.

په ورته وخت کې قطر ویلي چې د خبرو اترو جزئیات لا نه دي بشپړ شوي او د لنډ مهاله اوربند تمه نه لیدل کېږي.

وروستیو نښتو د دواړو لوریو تر منځ د هغه تاریخي تړون پر راتلونکې سیوری غوړولی، چې د مارچ په میاشت کې د سوریې د ډیموکراټیکو ځواکونو او د سوریې د نوي حکومت تر منځ لاسلیک شوی و.

د دغه تړون موخه دا وه، چې د ۱۴ کلنې کورنۍ جګړې له امله ټوټه شوې سوریه بېرته سره پیوند شي او د کردانو په مشرۍ ځواکونه چې د هېواد شاوخوا یوه پر څلور برخه خاوره په واک کې لري، د دمشق له حکومت سره مدغم شي.

په یوه جلا پرمختګ کې، د سوریې ولسمشر احمد الشرع د سې ‌شنبې په ورځ په دمشق کې د امریکا د ځانګړي استازي توماس بارک او د مرکزي قوماندانۍ مشر امیرالبحر براد کوپر سره ولیدل.

د سوریې د ولسمشرۍ دفتر وویل، چې په دې لیدنه کې د بهرنیو چارو وزیر اسعد الشیباني، د دفاع وزیر ابو قصرا او د استخباراتو مشر حسین السلامه هم ګډون درلود.

خبرې اترې د سوریې د وروستیو حالاتو، د سیاسي بهیر د ملاتړ او د امنیت او ثبات د پیاوړتیا پر هڅو متمرکزې وې.