ایرانی چارواکی: د افغانستان امنيت د سيمې له امنيت سره تړلی دی

لیکوال دغه مقاله د یوې ۱۴ کلنې افغانې نجلۍ په کیسه پيلوي، چې په انلاین بڼه یې زده‌کړې کولې. لیکوال لیکي:« څو ورځې مخکې مې په افغانستان کې له یوې افغانې نجلۍ سره خبرې کولې؛ خو هغه ناڅاپه غلې شوه، په حقیقت کې غلې نه شوه؛ بلکې انټرنېټ یې پرې شو.»

په مقاله کې راغلي، دا د یوې افغانې نجلۍ ستونزه نه وه؛ په ټول افغانستان کې تپه تیاره شوه. سوداګري، زده‌کړې او د کورنیو ترمنځ ټيلیفوني اړيکې پرې شوې او افغانستان له نړۍ څخه بېل شو.

لیکوال زیاتوي، دا کار طالبانو وکړ او ظاهري دلیل یې دا و چې ګواکې دوی په دې ډول له «فحشا او فساد» سره مبارزه کوي. د لیکوال په باور داسې ښکاري، چې د دغه کار لامل د معلوماتو کنټرول او له انلاین زده‌کړو څخه د زرګونه نجونو بې‌برخې کول وو.

لیکوال پوښتنه کوي، چې ایا دا کار د انټرنېټ په تخنيکي برخه کې د طالبانو نابلدي وه؟ که دا خبره رښتیا وي؛ نو دا ثابتوي چې هغوی په تخنيکي چارو نه پوهېږي او د حکومتولۍ په ډېرو کارونو نه پوهېږي.

لیکوال مخکې وايي، چې طالبان یوازې له نجونو سره د انلاین زده‌کړو په برخه کې توپيري چلند نه کوي؛ هغوی له پوهنتونونو څخه د ښځو له‌خوا ليکل شوي درسي کتابونه هم ټول کړل.

لیکوال لیکي، طالبان وايي ښځې تر شپږم ټولګي پورته زده‌کړو ته اړتیا نه‌لري؛ د ښځو کار هغه دی، چې دوی یې حدود ورته ټاکلي دي.

لیکوال په مقاله کې د هغې ۱۴ کلنې نجلۍ د خبرو یوه برخه راوړې، چې د خبرو پر مهال یې انټرنېټ پرې شو، دغه افغانه نجلۍ وايي:« په زړه کې مې ډېرې هیلې درلودې، په عدلي او قضايي ادارو کې مې کار کول ډېر خوښېدل؛ کله چې مې مطالعه وکړه پوه شومه چې ښځې نرم زړه لري، قاضي کېدای نه شي، بیا مې بلې خوا ته مخه کړه.»

لیکوال وړاندې لیکي:« افغانستان اوس د ښځو لپاره داسې ځای دی، چې د ښځو هیلې په تیارو کې پټې دي. داسې تیارې چې لږ مخکې یې څلور کاله پوره شول. په افغانستان کې یوه نجلۍ د خپلو ټپونو له امله نه؛ بلکې د خپل حق لپاره ژاړي.»

نوموړی زیاتوي، چې په دغه موده کې افغانستان ته ۷۷۶زره چرګوړي او ۴۵۷زره هګۍ اچوونکي چرګان هم صادر شوي دي. حسین جمشیدي وویل، افغانستان ته د خوراکي چرګوړو صادرات هم دوه برابره ډېر شوي دي.

هغه وړاندې ویلي، د هګۍ اچوونکو چرګانو په صادراتو کې هم د تېرکال پرتله ۱۲ سلنه زیاتوالی راغلی دی. د جمشیدي په وینا؛ دوغارون افغانستان ته د څارویو او حیواني محصولاتو لپاره یوه ښه دروازه ده؛ ځکه چې ټول حیواني محصولات تر صادرولو وړاندې له روغتیايي پلوه کتل کېږي.

په جمهوریت کې افغانستان د چرګانو زرګونه فارمونه لاره او تر ډېره بریده یې خپله اړتیا پوره کوله؛ خو اوس دغه فارمونه خورا کم شوي دي.

ډان ورځپاڼې د افغانستان لپاره د پاکستان د ځانګړي استازي په حواله راپور ورکړی، چې باید په سیمه کې د ترهګرۍ پرضد ګډه مبارزه وشي او په افغانستان کې مېشتو بهرنیو ترهګرو ډلو د فعالیت مخه ونیول شي.

محمد صادق دغه څرګندونې پرون د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ غونډه کې کړې دي. هغه تر دې غونډې وروسته پر اېکس پاڼه لیکلي، چې د مسکو فارمټ غونډه کې په افغانستان کې له ترهګرۍ او نشه‌يي توکو سره پر مبارزې هم ټینګار وشو.

نوموړی زیاتوي: «پاکستان د یوه سوله‌ییز، باثباته او خوندي افغانستان لپاره ژمن دی.» هغه وړاندې کاږي:« ما د مسکو فارمټ په غونډه کې ټینګار وکړ، چې د افغانستان خاوره د پاکستان پر ضد استعمالېږي او باید په افغانستان کې د مېشتو بهرنيو ترهګرو د فعالیت مخه ونیول شي.»

د پاکستان ځانګړي استازي د دغې غونډې په څنډه کې له خپلو ایراني، چينايي او روسي سیالانو سره په جلا، جلا ډول خبرې کړې وې. پاکستان د طالبانو تر دویمې واکمنۍ وروسته په پرله‌پسې ډول پر طالبانو دا تور لګوي، چې د دوی مخالفو وسله‌والو ته یې په خپله خاوره کې ځای ورکړی؛ خو افغان شنونکي بیا وايي، چې د پاکستان خاوره له څو لسیزو راهیسې د افغانستان پر ضد کارول کېږي.

هغه ویلي، چې افغانان د «انساني کرامت او اخلاقي اصولو» په پام کې نیولو سره خپل هېواد ته اېستل کېږي.

په دغه لیدنه کې فیلیپو ګرانډي وویل، چې باید په ایران کې د افغان کډوالو وضعیت ته پام وشي او ایران ته د افغانانو د قانوني تګ راتګ لپاره زمینه برابره شي. هغه د کډوالو په برخه کې د نړۍوالو مرستو د کموالي په اړه اندېښنه وښوده.

نوموړي زیاته کړه:« موږ هڅه کوو، چې نړۍوالې مرستې راغونډې او دغه مرستې عادلانه ووېشو.»

که څه هم ایران د افغان کډوالو د اېستلو پر مهال د هغوی د «انساني کرامت او اخلاقي اصولو» خبره کوي؛ خو له ایران نه را اېستل شوي افغان کډوالو رسنیو ته ویلي، چې د ایران امنيتي چارواکو له‌خوا ورسره سپک چلند شوی، نیول شوي، زنداني شوي، شکنجه شوي او ان دا چې قانوني اسناد یې هم څېرې کړل شوي دي.

نویمن وویل، طالبان په افغانستان کې جنسیتي تبعیض کوي او باید د بشریت پر وړاندې د جنایت په توګه په رسمیت وپېژندل شي. د هغې په وینا، د افغانستان په ختیځ کې زلزله‌ځپلې ښځې د خپل جنیست له امله له روغتيايي خدماتو بې برخې دي، ځکه طالبان نارینه مرستندویانو ته اجازه نه ورکوي چې د زلزله‌ځپلو ښځو لاسنیوی وکړي.

نوموړې زیاتوي: «افغانستان یوازینی هېواد دی چې نجونې یې نه‌شي کولی زده کړې وکړي او ښځې یې کار وکړي. دا کلتور او کورنیو چارو پورې اړونده نه ده، بلکې جنسیتي تبیعض دی.»

د هغې په وینا، نړۍ ژمنه کړې وه چې افغانستان به یوازې نه پرېږدي، خو نن د افغان ښځو د ستونزمن او له کړاوونو ډک ژوند ته چوپه خوله دي.

د اروپايي پارلمان دغې غړې له طالبانو سره د ځینو اروپايي هېوادونو پر اړیکو هم توندې نیوکې وکړې او زیاته یې کړه: «اروپايي سیاستوالو ته نه ښايي چې په پټه کابل ته سفر وکړي. له طالبانو سره هر ډول اړیکې باید پرې شي او له دغه رژيم سره هر ډول معامله باید رسوا شي.»

هانا نویمن د طالبانو له لوري د انټرنېټ پرې کېدو ته په اشارې سره وویل: «دغې ډلې په قصدي اقدام سره میلیونونه کسان له ټېکنالوژۍ محروم کړي دي.»

جرمني له طالبانو سره له خپل تعامله د دفاع په برخه کې ویلي، له دغې ډلې سره د جرمني اړیکې یوازې تخنیکي او کونسلي چارو پورې محدودې دي او طالبان په رسمیت نه پېژني.

د اروپا د پارلمان ځینو نورو غړو په اوسنیو شرایطو کې له یو شمېر اروپايي هېوادونو د افغان پناه غوښتونکو اېستنه د بشري حقونو ښکاره نقض وباله او همداراز یې له اروپايي ټولنې وغوښتل، چې له ځنډ پرته د افغان پناه غوښتونکو د اېستنې بهیر ودروي او پر ځای یې تر ګواښ لاندې له افغان ښځو او نجونو ملاتړ وکړي.