د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر چین ته په سفر ولاړ
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزی نن چارشنبه (د تلې ۱۶مه)د ازادو زونونو د نړیوال سازمان په یوولسم کانګرس کې د ګډون لپاره چین ته لاړ.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزی نن چارشنبه (د تلې ۱۶مه)د ازادو زونونو د نړیوال سازمان په یوولسم کانګرس کې د ګډون لپاره چین ته لاړ.
یاده غونډه د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر له ۱۰مې تر ۱۲مې نېټې پورې د چین د هاینان په ولایت کې د «نړیوالې ودې، سوداګرۍ او دوامدار نوښت پر لور دروازې» تر سرلیک لاندې ترسره کېږي.
په دې کانګرس کې د ازادو زونونو رول، د هېوادونو ترمنځ د همکارۍ پراختیا، د تجربو تبادله او د اقتصادي اړیکو پیاوړتیا ارزول کېږي.
ازاد زون ځانګړې اقتصادي سیمه وي، چې حکومتونه د تجارت، پانګونې، وارداتو او صادراتو په برخه کې پکې ځانګړي اسانتیاوې رامنځته کوي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر به د دغه سازمان د مسوولینو په رسمي بلنه د وزیرانو په غونډه کې ګډون کوي.
د طالبانو د سوداګرۍ وزارت د خبرپاڼې له مخې، نوموړی به په دې غونډه کې وینا هم وکړي او له ګډونوالو وزیرانو سره به دوهاړخیزې لیدنې ولري.
یاده دې وي چې د دې کانګرس لسمه غونډه تېر کال په دوبۍ کې ترسره شوې وه.
د طالب چارواکو د محاکمې لپاره د افغان مېرمنو ولسي محکمه چې موخه یې د طالبانو لهخوا پر افغان ښځو او نجونو د ترسره شویو سیستماتیکو جنایتونو مستندول او نړۍ ته ښودل دي، د عدالت په برخه کې یو بې ساری ګام دی. عدالت که د مادرید له یوې کوټې هم پیل شي، د تاریخ لوری بدلولی شي.
که څه هم دا محکمه قانوني واک نه لري، خو د بشري عدالت، نړۍوال وجدان او سیاسي مشروعیت په ډګر کې ارزښتمنه ده.
دغې محکمې ته د بشري حقونو مدافعینو، څارنوالانو، قاضیانو او څېړونکو یو نړۍوال ټیم راغونډ شوی، چې له افغانستان، برېتانیا، هسپانیا، ایران، هند، مصر، سویلي افریقا او ایټالیا څخه ۱۷ متخصصین پکې برخه لري.
دا محکمه د افغان ښځو لپاره یوازې یو سمبولیک عدالت نه، بلکې د نړۍوال وجدان یو راپور دی. افغان ښځې چې له تېرو درېیو کلونو راهیسې د طالبانو له لوري له تعلیم، کار، سفر، سیاسي ګډون او عامه ژوند څخه ایستل شوې دي، اوس د مادرید د محکمې له لارې خپل غږ نړۍ ته رسوي.
د ولسي محکمې اهمیت؛ د وجدان عدالت
که څه هم دا محکمه رسمي قانوني واک نه لري، خو د بشري عدالت د "وجدان محکمې" (Court of Conscience) په توګه بېساری اهمیت لري. د بشري حقونو په نړۍوال تاریخ کې داسې ولسي محکمې تل د رسمي عدالت د سیاسي چوپتیا پر ضد را پورته شوې دي.
په ۱۹۶۶م کال کې د ویتنام جګړې پر مهال د فیلسوف برتراند رسل او ژان پال سارتر په مشرۍ لومړنۍ نړۍواله ولسي محکمه جوړه شوه چې د امریکا د جګړې جنایتونه یې ثبت کړل. دې محکمې هېڅ قانوني واک نه درلود، خو د نړۍوالو د وجدان په کچه یې د ویتنام د جګړې په اړه د نړۍ دریځ بدل کړ.
همدا ډول په ۲۰۱۷م کال کې د میانمار پر پوځ د روهینګیا مسلمانانو د وژنو او بېکوره کولو په تړاو د "Permanent Peoples Tribunal" له لوري ولسي محکمه جوړه شوه، چې د نړۍواېل جزایي محکمې د څېړنو لپاره یې بنسټیز اسناد برابر کړل.
د مادرید ولسي محکمه هم د همدې سنت تسلسل دی، د هغو قربانیانو لپاره د عدالت غږ دی چې نړۍ یې د ظلم پر وړاندې چوپه پاتې شوې ده.
د محکمې موخې او جوړښت
د محکمې جوړونکي وایي چې دوه موخې لري:
۱. د طالبانو لهخوا د ښځو د سیسټماټیکې ځپنې مستندول.
۲. د نړۍوال عدالت او د طالبانو د ځوابوینې د هڅونې لپاره شواهد راټولول.
دغه محکمه به د هغو ښځو شهادتونه اوري چې د طالبانو د زندانونو، تاوتریخوالي، شړلو او تعلیمي محرومیت قربانیانې دي.
د دوی کیسې به ثبت او د نړۍوالو قضايي بنسټونو لکه د International Criminal Court (ICC) او UN Human Rights Council سره شریکې شي، څو دا جنایتونه د بشریت پر وړاندې د جرمونو په توګه وڅېړل شي.
پر طالبانو سیاسي او اخلاقي اغېز
طالبان به ښايي د دې محکمې پر وړاندې ښکاره غبرګون ونه ښيي، خو دا اقدام د هغوی لپاره یو سیاسي او اخلاقي زیان دی. د ولسي محکمې له لارې د طالبانو د کړنو مستندول به د نړۍوالو د فشارونو د زیاتېدو سبب شي، ځکه دا شواهد د هغوی د "سیسټماټیکو جنایتونو" د ثبوت لپاره بنسټیز رول لري.
طالبان د مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره هڅه کوي، خو د دغې محکمې له لارې نړۍ ته دا پیغام رسیږي چې دا ډله لا هم د ښځو د حقونو، بشري ارزښتونو او د قانون د حاکمیت په وړاندې ولاړه ده.
دا ډول ولسي محکمه د طالبانو د نړۍوالې انزوا یو بل ګام دی، چې ښيي نړۍ د هغوی د پالیسیو عادي کولو ته نه چمتو ده.
نړۍوالو ته پیغام
د مادرید ولسي محکمه نړۍوالو ته یو ښکاره پیغام ورکوي: عدالت نه باید د قدرت، سیاست او جغرافیې قرباني شي.
د بشري حقونو نړۍوال نظام له اوږدې مودې د افغانستان د ښځو پر وضعیت چوپ پاتې شوی دی. د ملګرو ملتونو په دننه کې هم ځینې هېوادونه د طالبانو د رسمیتپېژندنې د هڅو ملاتړ کوي؛ خو دا ولسي محکمه د نړۍوالې مدني ټولنې یو ګډ غږ دی، چې ښيي د وجدان عدالت لا ژوندی دی.
دا یو اخلاقي یادښت دی چې د افغان ښځو د تعلیم، کار او ازادۍ محرومول یوازې د یو هېواد داخلي مساله نه ده، بلکې د بشري تمدن د بنسټونو سپکاوی دی.
د افغانستان دننه افغان مېرمنو ته پیغام
د هغو ښځو لپاره چې اوس په افغانستان کې د طالبانو د سختو بندیزونو لاندې ژوند کوي، د مادرید ولسي محکمه یو ژور پیغام لري چې تاسې یوازې نه یاست.
دوی ته دا ډاډ ورکوي چې د نړۍ په هر کونچ کې د عدالت لټون روان دی. که څه هم طالبانو د وېرې فضا جوړه کړې ده، خو دا محکمه ښيي چې هره افغانه ښځه د عدالت د مبارزې یوه برخه ده او د دوی غږ د تاریخ په حافظه کې ثبتېږي.
نړۍوال عدالت او راتلونکی
د مادرید ولسي محکمه یوه مهمه بېلګه رامنځته کوي چې ښيي د مدني عدالت نړۍوال میکانیزمونه څنګه کولای شي د رسمي عدالت تر سیاسي چوکاټونو بهر هم د ظلم پر وړاندې دریځ ونیسي.
دا ډول ولسي محکمې د نړۍوال قانون د پراختیا لپاره عملي لارښوونې وړاندې کوي چې مفهوم یې له بشري وجدان څخه تر عدلي عمل پورې احساسېدی شي.
دا محکمې د تاریخ د حافظې برخه ګرځي او هغه وخت چې رسمي بنسټونه چوپ وي، ولسي عدالت د قربانیانو د یاد او د جرم د مستندولو مسوولیت پر غاړه اخلي.
د مادرید ولسي محکمه د افغان ښځو د زړورتیا، د بشري وجدان د بیدارۍ او د نړۍوال عدالت د دوام یو سمبول دی. که څه هم دا محکمه طالبان په قانوني توګه نه شي محاکمه کولای، خو د هغوی سیاسي مشروعیت ته سخت زیان رسوي.
دا د هغو ښځو لپاره عدالت دی چې اوس هم په افغانستان کې چوپې، خو نه ماتېدونکې دي.
په بلخ کې د طالبانو والي محمد یوسف وفا په کندها کې د ۳۴ والیانو او ولسوالانو په غونډه کې ویلي، چې «هېڅ دښمن» ته به اجازه ورنه کړي چې د دې ډلې حکومت او امیر ته زیان ورسوي. نوموړي ویلي، له خپل امیر سره یې تر مرګه بیعت کړی.
په بلخ کې د طالبانو والي محمد یوسف وفا، چې د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده د نږدې او باوري کسانو له ډلې دی، په کندهار کې د ۳۴ ولایتونو د والیانو او ولسوالانو په استازیتوب وینا کړې ده.
نوموړي د خپلې وینا پرمهال ویلي، چې له هبت الله اخوندزاده سره یې یو ځل بیا د شریعت له مخې بیعت تازه کړی او د یادې درې ورځنۍ غونډې طالب ګډونوال یې هم له هبت الله اخوندزاده سره د بیعت تازه کولو ته بللي دي.
نوموړي ویلي:«تاسې ټول ملګري له خپل امیر سره یو ځل بیا بیعت تازه کړئ، تر څو یاده لاره تر وروستۍ سلګۍ ورسره وپالو.»
نوموړي په خپله وینا کې د ټرمپ له خوا د بګرام هوايي اډې بېرته نیولو ته په اشاره ویلي:«موږ له خپل امیر سره تر مرګه بعیت کړی، که امریکایان وي، یا د هغوی معاونین او شر او فساد وي، یا هم د هغوی همکاران وي، ټول به له منځه وړو، دا مو عهد د خپل امیر سره دی.»
د طالبانو یاده درې ورځنۍ غونډه د کندهار په قول اردو کې ترسره شوه، چې د ۳۴ ولایتونو د والیانو او ولسوالانو په ګډون د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني، د دې ډلې د پوهنې، امر بالمعروف او د اطلاعاتو او کلتور وزیرانو هم پکې ګډون درلود.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې د یادې غونډې موخه به افغانستان کې د امریکايي استخباراتي کارکوونکو د محدود حضور په اړه مشوره کول دي، خو طالبانو بیا «اصلاحي سیمینار» بللی دی.
د افغانستان د ازادو رسنیو د ملاتړ بنسټ «نی» د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا له نوي پرېکړهلیک څخه هرکلی کړی او له ملګرو ملتونو یې غوښتي چې د ترهګرو ډلو لپاره د لابي کولو عمل باید جرم وبلل شي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د دوشنبې په ورځ (د تلې ۱۴مه) یو پرېکړهلیک تصویب کړ چې له مخې به یې په افغانستان کې د بشري حقونو د سرغړونو څېړنه او ارزونه وشي.
«نی» بنسټ د بشري حقونو له شورا په دې پرېکړهلیک کې د یوې بلې مادې د شاملولو غوښتنه کړې، چې د ترهګرو د لابيګرو پلټنه هم وشي.
نی، د بشري حقونو د شورا نوی پرېکړهلیک «یو تاریخي پرمختګ» بللی دی.
د طالبانو بهرنیو چارو وزیر مولوي امیر خان متقي له مسکو وروسته، د هند د بهرنیو چارو وزیر په رسمي بلنه نوي ډیلي ته لاړ. د یادې ډلې د بهرنیو چارو وزارت وايي، متقي به له خپل هندي سیال او یو شمېر نورو لوړپوړو هندي چارواکو سره پر سیاسي، اقتصادي او تجارتي اړیکو وغږیږي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د چارشنبې په ورځ، د تلې پر ۱۶مه اعلان وکړ، چې امیرخان متقي د روسیې په پلازمېنه مسکو کې له څو رسمي ناستو وروسته، د هند د بهرنیو چارو وزیر په بلنه د رسمي سفر لپاره نوي ډیلي ته روان شوی دی.
امیر خان متقي به له خپل هندي سیال او یو شمېر نورو لوړپوړو هندي چارواکو سره د سیاسي، اقتصادي او تجارتي اړیکو، او دغه راز له طالبانو او د سیمې هېوادونو سره د متقابلو همکاریو د پراختیا په اړه بحثونه وکړي.
د ملګرو ملتونو امنیت شورا د بندیزونو کمېټې د سپټمبر پر ۳۰مه نوموړي ته د یوې اونۍ سفري معافیت ور کړی دی.
له دې وړاندې هم ټاکل شوې وه، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر هند ته سفر وکړي، خو د یادې کمیټې له خوا د سفر معافیت ورته نه و صادر شوی او سفر یې وځنډېد.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سرچینو د تېرې پنجشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د دې ډلې د بهرنیو چارو وزیر راتلونکې اونۍ هند ته سفر کوي.
د متقي د سفر په اړه ویل کیږي، چې نوموړی به د طالبانو او نوي ډیلي ترمنځ د اړیکو کچې لوړولو هڅه وکړي.
په نوي ډيلي کې د افغانستان سفارت د ۲۰۲۳ کال له سیاسي او مالي بحران وروسته وتړل شو او له هغه وخته یوازې محدود کونسلي خدمات وړاندې کوي.
طالبانو په وروستیو میاشتو کې د ممبی او حیدراباد کونسلګریو ته خپل استازي معرفي کړل، خو نوی ډیلی له دې ډلې سره په اړیکو کې محتاطانه چلند کوي.
هندي ډيپلوماټانو ددغه هېواد حکومت ته خبرداری ورکړی، چې د طالبانو په رسمیت پېژندلو کې له بیړې کار وانخلي.
دغه سفر داسې مهال کیږي، چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ د پاکستاني طالبانو پر سر اړیکې لاهم ترینګلې دي.
د هند د بهرنیو چارو وزارت مرستیال ویکرم میسري د ۲۰۲۵ کال د جنوري پراتمه په دوبۍ کې له متقي سره ولیدل او د همدې کال په می میاشت کې د هند د بهرنیو چارو وزیر جي شنکر هم ورسره مستقیمې خبرې وکړې.
د متقي تازه سفر د هنداو پاکستان او طالبانو او اسلام اباد د اړیکو په رڼا کې مهم ګڼل کیږي، خو طالبانو په خپلو رسمي څرګندونو کې تل د اقتصاد محوره سیاست یادونه کړې او پر دې یې ټنیګار کړی چې افغانستان د نورو هېوادونو د سیالۍ پر ځای، د همکارۍ ډګر وګرځي.
د واردیدونکو تېلو لپاره د طالبانو د نویو معیارونو له امله د ایران او عراق سلګونه تېل وړونکي ټانکرونه له تېرو دریو میاشتو راهیسې پر پوله بند پاتې دي. د تېلو یادو ټانکرونو ته د طالبانو له خوا افغانستان او یا هم بېرته ایران ته د تګ اجازه نه ورکول کېږي.
د ایران رسنیو راپور ورکړی، چې د طالبانو مالیې وزارت له مخکینۍ خبرتیا پرته د تېلو معیارونه بدل کړي، چې له امله یې پر پوله د تېلو سلګونه ټانکر بند پاتې دي.
د راپورونو له مخې، د طالبانو مالیې وزارت په ناڅاپي ډول د ډیزلو او نورو تېلو د سلفر اندازه راټیټه کړې ده او هغه تېل چې وړاندې به د لوړې کچې سلفر سره افغانستان ته انتقالېدل، اوس یې مخه نیول کیږي.
ایراني ټانکر چلوونکي وايي، د طالبانو له دې پرېکړې وروسته له تېلو ډک سلګونه ټانکرونه د نیمروز په ګمرک کې بند پاتې دي. د دوی په وینا، دغه بندیز اوس څلورمې میاشتې ته داخل شوی او د تېلو ټانکرونه د تېلو د تخلیه کولو او بېرته ایران ته د ستنېدو اجازه نه لري.
د ټانکر چلوونکو په وینا، طالبانو د یادو تېلو د رد دلیل ټیټ کیفیت او د دوی له معیارونو سره سمون نه لرل، بللی دی.
د ایران د تېلو، ګازو او پټرولیم د صادراتو اتحاديې ویاند سید حمید حسیني د یادې ستونزې پخلی کړی او وايي، چې د طالبانو له لوري د سلفر د معیار کمول د یاد بندیز اصلي لامل دی.
نوموړی زیاتوي:«پخوا به افغانستان د هر لیټر ډیزلو تر ۷ زره پي پي ایم پورې سلفر مانه، خو اوس یې دا اندازه یو دم تر ۲ زره ټېټه کړې ده. دا بدلون د هغو ټولو بارونو د بندېدو لامل دی، چې سلفر یې تر ۷ زره پورې و.»
نوموړي ویلي، چې په یادو ټانکرونو کې یو شمېر د عراقي شرکتونو اړوند دي چې د ایران له لارې افغانستان ته تلل، خو طالبان د داخلېدو اجازه نه ورکوي.
حسیني ویلي، چې افغانستان ته تلونکي تېل بې کیفیته نه دي، خو طالبانو صادروونکو هېوادونو ته له خبر ورکولو پرته خپل معیارونه بدل کړي دي.
حمید حسیني وايي:«د طالبانو د مالیې وزارت په تېرو درې میاشتو کې له نیمروز څخه تر ۴۲۴ ډېر د تېلو ټانکرونه د ناسم کیفیت له امله بېرته ایران ته ګرځولي دي.»
نوموړي ويلي، ښايي د ژمي په موسم کې په افغانستان کې د تېلو د کمښت له امله په همدې اوسني معیار درول شويو ټانکرونو ته افغانستان ته د ننوتلو اجازه ورکړل شي.
حسیني زیاته کړه:«د روسیې له خوا د ډیزلو او پټولو صادرات د اوکراین د بریدونو له امله کم شوي، چې دا کار به د افغانستان د تېلو بازار له بحران سره مخ کړي او ښاييي طالبان اړ کړي چې خپله پریکړه بدله کړي.»
نوموړي ټینګار کړی، چې د ایران د تېلو تصفیه خونې باید خپل تولید ښه کړي.
کارپوهانو ویلي، چې د افغانستان د بازار د ساتنې لپاره دې د بند پاتې ټانکرونو د خوشې کېدو لپاره لنډ مهاله هوکړه او په تصفیه خونو کې د ټیټ سلفر تېلو د تولید عملي شي.
دا په داسې حال کې ده، چې څه موده وړاندې د طالبانو له خوا د بې کیفیته تېلو د مخنیوي پلاوي هرات، فراه او نیمروز ولایتونو ته سفر کړی و او په اسلام کلا کې یې د تېلو ۲۰۰۰ ټانکرونه راګرځولي وو.