د پاکستان د فدرالي څېړنو ادارې (اېفایاې) په پېښور کې پنځه افغان وګړي د جعلي پاکستاني پېژندپاڼو او اسنادو ترلاسه کولو په تور نیولي دي. د چارواکو په وینا؛ دغه کسانو غوښتل، چې په جعلي اسنادو د سعودي عربستان کاري ویزې ترلاسه کړي.
د اېفایاې ادارې د ویاند په وینا؛ د انساني قاچاقو ضد ځانګړو کارکوونکو د پېښور په ډبګرۍ سیمه کې د یو لړ عملیاتو پر مهال پنځه تنه هغه افغانان نیولي، چې په ناقانونه توګه یې پاکستاني اسناد ترلاسه کړي وو.
نیول شویو کسانو کې علي خان، اجمل، قاسم، احمد او حمزه شامل دي. د فډرالي پلټنو ادارې د معلوماتو له مخې؛ دغه کسان په ناقانونه ډول پاکستان ته داخل شوي وو او وروسته یې له ناقانونه لارې د پاکستان پېژندپاڼې او پاسپورټونه ترلاسه کړي وو.
چارواکي زیاتوي، چې له دغه کسانو څخه د افغانستان اسنادو ترڅنګ جعلي پاکستاني شناختي کارټونه هم ترلاسه شوي دي. د لومړنیو څېړنو پر بنسټ؛ نیول شویو کسانو اعتراف کړی، چې دوی غوښتل د همدغه پاکستاني اسنادو پر مټ د سعودي عربستان کاري ویزې تر لاسه کړي.
چارواکو ویلي، چې د یادو کسانو قضیه ثبت شوې او اوس ترې رسمي څېړنې روانې دي.
د خیبرپښتونخوا د سوداګرۍ او صنایعو خونې چارواکي وايي، چې له افغانستان سره د سوداګریزو لارو بندېدو له امله پر اسلاماباد فشارونه ورځ تر بلې زیاتېږي او هیله لري چې دغه فشارونه به «ګټوره پایله» ولري. ورته مهال د دواړو غاړو سوداګر وایي، چې د لارو بندښت زرګونه کارګر بېروزګاره کړي دي.
د اکسپرېس ټربیون ورځپاڼې د راپور له مخې؛ په دواړه غاړو کې سوداګریز فعالیتونه نږدې له منځه تللي او ډېری کورنۍ د ورځني ژوند په برابرولو کې له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ شوې دي.
د خیبرپښتونخوا د سوداګرۍ او صنایعو خونې رییس یوسف اپریدي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د تګ راتګ دروازې لا هم تړلې دي او «د لارې په اوږدو کې د موټرونو اوږده کتارونه ولاړ دي او کاروبار په بشپړ ډول بند شوی دی.»
اسلاماباد د تورخم، خرلڅي، غلامخان، چمن او انګور اډې ټولې دروازې تړلې دي او د لارو تړل پاتې کېدو دغه لړۍ اوس پنځمې اوونۍ ته هم وغځېده د پاکستان ـ افغانستان په لویه لار د جمرود او لنډي کوتل سیمو کې د بار وړونکو موټرو اوږدې لیکې جوړې شوې دي، په دغه سیمو کې موټر چلوونکي وایي، پر خوسا کېدونکو توکو بار موټرونه یې له څو ورځو راهیسې په دغه سیمو کې بند پاتې دي.
د لنډي کوتل بازار مسوول یدالله شینواري اېکسپرېس ټربیون ته ویلي، چې د سیمې کاروبار د دغه بندیزونو له امله سخت زیان لیدلی دی. هغه زیاته کړې: «تر دې مخکې هر هټۍوال د ورځې تر ۳۰ زرو کالدارو ډېر عاید لارهګ خو اوس د دوی د ورځني عاید شمېره تر ۱یا ۲ زرو پورې رسېږي.»
شینواري له دواړه خواوو غوښتي، چې اختلافات د خبرو له لارې حل کړي. د تورخم د کارګرو ټولنې مشر هم خبرداری ورکړی، چې اوږدمهاله بېکاري ځايي ځوانان د جرم او ناقانونه فعالیتونو پر لور سوق کولای شي.
ذاکر شینواري ویلي: «یوازې ۱۵۰۰ کارګرو خپله عایداتي سرچینه له لاسه ورکړې ده، که ماشومان او کارګر هم ور اضافه کړو، د اغېزمنو شمېر درې زره کسانو ته رسېږي.»
مجیب شینواری چې د ګمرکي ترخیص د استازو د اتحادیې مشري کوي، ویلي چې پاکستان د صادراتو له لارې هره ورځ شاوخوا ۱.۵ څخه تر ۲ مېلیونه ډالرو، او د وارداتو له لارې تر ۵۵۰ مېلیونه ډالرو پورې تاوان کوي.
د لارو بندښت په پاکستان کې د افغانستان د ځینو مهمو کرنیزو محصولاتو په بیو هم مستقیم اغېز کړی؛ روميان، پیاز، مڼې، انګور او انار په بېساري ډول ګران شوي دي.
پاکستاني سوداګر خبرداری ورکوي، چې که لارې همداسې تړلې پاتې شي؛ نو د هېواد ځینې صنعتي فابریکې به له ګډوډۍ او احتمالي تړل کېدو سره مخ شي، چې پایله به یې په خیبرپښتونخوا کې پراخه بېکاري وي.
بدیلې لارې او د طالبانو پرېکړې
په همدې حال کې د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال عبدالغني برادر د چهارشنبې په ورځ د سوداګرۍ او مالیې وزارتونو او افغان سوداګرو ته امر کړی، چې له پاکستان سره سوداګریزې اړیکې وځنډوي او د دغه هېواد پر ځای د بدیلو لارو په لټه کې شي.
نوموړي د درملو سوداګرو ته درې میاشتې وخت ورکړی؛ څو له پاکستاني شرکتونو سره خپلې معاملې پای ته ورسوي. د طالبانو د مالیې وزارت ویلي، چې د یادې مودې له پای ته رسېدو وروسته به پاکستاني درمل له محصول پرته نه پرېږدي.
له دې پرېکړو وروسته د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر د ترانزیټي او سوداګریزو بدیلو لارو د موندلو لپاره ایران ته سفر کړی. د اریانا افغان هوايي شرکت هم اعلان کړی، چې د طالبانو د اقتصادي مرستیال د پرېکړې له مخې به له یکشنبې وروسته د هند پر لور د سوداګریزو توکو پر لېږد بيې ټیټې کړي.
د هرات ولایت لپاره د طالبانو د والي ویاند وايي، د دغه ولایت د عامې روغتیا ریاست تر پرېکړې وروسته به په روغتونونو او روغتیایي کلینیکونو کې د نسخې لیکل په کمپیوټري بڼه ترسره کېږي. تر دې مخکې هم په ځینو نورو ولایتونو کې ورته پرېکړه شوې ده.
د هرات ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر د یکشنبې په ورځ (د لړم ۲۵مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي: «دغه اقدام د ناروغانو د معلوماتو په ثبت او مدیریت کې د دقت زیاتوالي په موخه ترسره کېږي او د کمپیوټري نسخو کارول به ددې سبب شي، چې نسخې لا روښانه، د تعقیب وړ او د خطا امکان په کې کم وي.»
د خبرپاڼې لهمخې، له یادې پرېکړې سره سم په یو شمېر روغتونونو کې د کمپیوټري نسخو د لیکلو بهیر پیل شو او همداراز په دغه ولایت کې ټولو روغتونونو ته سپارښتنه شوې، چې دغه بهیر په خپلو روغتیایي مرکزونو کې عملي کړي.
د ډاکټرانو له لوري د شفري، رمزي او یا د نهلوستلو وړ نسخو له امله ناروغ لرونکي سخت سرګردانه و، خو څه موده مخکې د طالبانو د عامې روغتیا وزارت له ټولو ډاکټرانو غوښتي و، چې په نسخو کې د نسخې لیکنې معیارونه پوره کړي او هره نسخه باید د ناروغ بشپړه پېژندنه، عمده ناروغۍ، نښې او تاریخچه، توصیه شوي معاینات او نتایج او تشخیص یا احتمالي تشخیص په واضیح ډول ولري.
د ملګرو ملتونو د اقلیمي بدلون ۳۰مه غونډه «کاپ- ۳۰» د افغانستان له استازیتوب پرته ترسره شوه. دغه غونډه د برازیل په کوربتوب په بیلم ښار کې د لړم په ۲۴مه پیل شوه او د لړم تر ۳۰ مې نیټې به دوام وکړي.
په غونډه کې د څه باندې ۱۹۰ هېوادونو استازو ګډون کړی، چې د پاریس تړون د عملي کولو او په ځانګړې توګه د نړۍ د تودوخې درجې د کمولو په اړه خبرې او بحثونه کوي.
د ملګرو ملتونو د اقلیمي بدلون د ۳۰مې غونډې د استازو په وینا، کوربه هېواد برازیل د افغانستان د اوسني سیاسي وضعیت او د طالبانو د مشروعیت نه لرلو له امله د هغوی استازو ته بلنه ورنکړه.
ورته مهال، دقزاقستان استازي د خپل هېواد او د مرکزي اسیا هیوادونو په استازیتوب په دغه غونډه کې کډون کړی او د اقلیمي بدلون په تړاو یې خپل وړاندیزونه وړاندې کړل او ویې ویل، چې له دغه اقلیمي بدلونونو څخه افغانستان هم متاثره کېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي استازي بیا د روان کال د زمري په میاشت کې د نړۍوالې انرژۍ د نوي او عصري پړاو په برخه کې د دغه سازمان د سرمنشي خبرو ته په اشارې ویلي و، چې دا پړاو د افغانستان لپاره ډېر ارزښت لري، ځکه په دغه هېواد کې د اقلیمي بدلون ناورین پيل شوی دی.
اندریکا رټوټه د زمري په ۵مه ويلي و: «که په دغه هېواد کې د اقلیمي بدلون مدیریت ونه شي، پایله به یې نه یوازې د افغانانو، بلکې د سیمې لپاره هم خطرناکه وي. رتوټه همداراز زیاته کړې وه، چې باید د افغانستان دانرژۍ پر اوږدمهالي خوندیتوب پانګونه ډېره شي.»
د ملګرو ملتونو د اقلیمي بدلون ۳۰مه غونډه کې ځینې وړاندیزونه وړاندې شول، چې د مرکزي اسیا لپاره د کاربن بازار ډیجیټل پلاتفورم جوړول، د ګازونو څارنې لپاره ډیجیټلي حل لارې وړاندې کول او د سیمه ییز اقلیم د واحد ډیجیټل مرکز جوړول پکې شامل و.
د ملګرو ملتونو د اقلیمي بدلون غونډه هر کال ترسره کېږي. د تېرې ۲۹مې غونډې کوربتوب د اذربایجان هېواد په باکو ښار کې د نومبر له ۱۱ تر ۲۲ نیټې پورې و، چې د طالبانو استازو هم په کې ګډون کړی و. د تېرې غونډې مشري مختار بابایف کوله.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې د ایران له لوري د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ د منځګړیتوب له وړاندیز څخه هرکلی کوي.یاد وزارت ټینګار کړی، چې پاکستان د پولو د ترهګرو په اړه قوي دوسیه لري او د هېڅ منځګړیتوبکوونکي له ونډې به ډډه ونهکړي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر حسین اندرابي د یکشنبې په ورځ د ایران د وړاندیز په اړه چې غواړي د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ د منځګړیتوب لپاره سیمهییزه ناسته جوړه کړي، وویل: «ایران زموږ ورور هېواد او نږدې ملګری دی. پاکستان تل د خبرو او ډیپلوماسۍ له لارې د سولهییزو حللارو ملاتړ کړی دی. موږ د خپل ورور هېواد ایران د منځګړیتوب له وړاندیز څخه مننه کوو.»
پاکستان څو ځله له طالبانو غوښتي، چې د دواړو هېوادونو پر پوله د ترهګرۍ د مخنیوي لپاره جدي ګامونه واخلي.
د بهرنیو چارو وزارت ویاند زیاته کړې، چې ایران کولای شي په دې بهیر کې مهم رول ولوبوي. هغه وویل: «عموماً هغه هېوادونه چې په یوه حقوقي یا سیاسي قضیه کې کمزوری دریځ لري، له منځګړیتوبه ناراضه وي. خو د افغانستان له خاورې سرچینه اخیستونکي ترورېزم په اړه د پاکستان دریځ ډېر قوي دی.»
په وروستیو اوونیو کې د طالبانو او پاکستان اړیکې د تحریک طالبان پاکستان د موضوع او د پاکستان د هوایي بریدونو له امله ترینګلې شوې دي.
له دې وړاندې د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي ویلي و، چې «یوه سیمهییزه ناسته» به د طالبانو او پاکستان ترمنځ د کړکېچ د کمولو لپاره جوړه شي.
د روانې میاشتې په پیل کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ درېیم پړاو خبرې اترې په استانبول کې بېپایلې پای ته ورسېدې. د مذاکرانو اړخونه ونه توانېدل چې د سرحدي ترورېزم د مخنیوي په اړه پر یوه ګډ میکانیزم سلا شي.
یادې خبرې اترې د اکټوبر په میاشت کې د دواړو هېوادونو ترمنځ له سرحدي نښتو وروسته پیل شوې وې.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ ترینګلتیا د سیمې نور هېوادونه هم اغېزمن کړي دي. له دې وړاندې د ترکیې ولسمشر او د سیمې یو شمېر نورو مشرانو له دواړو غاړو وغوښتل، چې د خبرو له لارې خپلې شخړې هوارې کړي.
د طالبانو د ملي پراختیا شرکت ویاند نبيالله ارغندیوال هغه اوازې رد کړې، چې ګواکې د قوشتېپې کانال په شاوخوا کې شته ځمکې په اجاره ورکول کېږي. هغه وویل، د یادو ځمکو د وېش په تړاو تر اوسه پرېکړه نهده شوې.
نبيالله ارغنديوال د یکشنبې په ورځ (د لړم ۲۵مه) په خپله اېکس پاڼه ویلي: «د قوشتېپې کانال د ځمکو په اړه تر اوسه هېڅ ډول رسمي پرېکړه نه ده شوې.»
هغه له هېوادوالو وغوښتل، چې د دغه ډول «حرفهيي غلو» په دوکو ونهغولېږي او هېچا ته په دې نوم پیسې ورنهکړي، چې ګواکې د قوشتېپې کانال په شاوخوا کې د پرتو ځمکو د اجارې د ورکړې په برخه کې ورسره همکاري کوي.
تر دې مخکې داسې اوازې خپرې شوې وې، چې ګواکې د طالبانو له لوري د قوشتېپې کانال په شاوخوا کې پرتې ځمکې د کرکېلې لپاره په ارزانه بیه خلکو ته په اجاره ورکول کېږي.
د ملي پراختیا شرکت په وینا، د قوشتېپې ملي کانال پروژې چارې اوس مهال په خورا چټکۍ سره روانې دي او د سربند ودانیزې چارې یې نږدې ۸۵سلنه، د کانال د دویم فاز د کېندنې او ډکولو چارې شاوخوا ۹۵ سلنه بشپړې شوي او دغه راز د کانال په مسیر کې پر یو شمېر پلونو او د اوبو تنظیموونکو ودانیو هم کار روان دی.
د قوشتېپې ملي کانال پروژه د هېواد له لویو او بنسټیزو پراختیایي پروژو څخه شمېرل کېږي، چې له امو سیند څخه سرچینه اخلي او په مسیر کې یې د بلخ، جوزجان او فاریاب ولایتونو زرګونه هکتاره کرنیزې ځمکې خړوبوي.
دغه پروژه د کرنیزو تولیداتو د ډېروالي، د خلکو د اقتصادي وضعیت ښه والي، د اوبو مدیریت او هېواد د ځان بسیاینې لپاره یو بنسټیز بدلون بلل کېږي.
تر دې وړاندې ډیپلوماټ مجلې (د ۱۴۰۴ وږي ۲۰مه) په یوې مقاله کې ویلي و، چې د قوشتېپې کانال د امو سېند تر ۳۰ سلنې اوبه د افغانستان خوا ته جلا کوي.
دغه کانال د افغان بزګرو لپاره له وچکالۍ او بېوزلۍ څخه د خلاصون یوه هېله ده؛ خو پر ازبکستان، ترکمنستان او تاجکستان اوبه کمولای شي.
د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایُف هم نن (یکشنبه د لړم ۲۵مه) د منځنۍ اسیا هېوادونو په اوومه سرمشریزه کې په ټينګار سره وویل، افغانستان باید د امو سیند حوزې د اوبو د ګډو سرچینو په کارولو کې په سیمهییزو خبرو اترو کې فعاله ونډه واخلي.
د ازبکستان ولسمشر: د افغانستان وضعیت جدي پاملرنې ته اړتیا لري | افغانستان انټرنشنل پښتو
تر دې مخکې ازبکستان د امو سیند پر اوبو د قوش تېپې کانال د جوړېدو په تړاو هم اعتراض کړی و، خو طالبانو بیا ویل چې له یاد سیند څخه یوازې د خپلې ونډې په اندازه اوبه یاد کانال ته ګرځوي.