د «ههنګاو» په نوم د بشري حقونو یوه سازمان راپور ورکړی، چې ایران د دوو افغانانو په ګډون اته بندیان اعدام کړي دي. په راپور کې ویل شوي، چې د ایران قضايي ادارې دغه دوه افغانان له وړاندې د «نشهيي توکو د تړاو» په تور په اعدام محکوم کړي وو.
دغه دوه افغان بندیان د سې شنبې په سهار (د لړم ۲۷مه) د شمالي خراسان په اسفراین زندان کې اعدام شوي دي. د اعدام شویو افغانانو د هویت په اړه نور معلومات نه دي خپاره شوي.
له دې سره، شپږ ایرانیان هم د بیرجند، بوجنورد، دورود، ملایر او شېراز په زندانونو کې د بېلابېلو تورونو پر اساس اعدام شوي دي.
تر اوسه د ایران او د طالبانو چارواکو د دې اعدامونو په اړه هېڅ څرګندونې نه دي کړي او دا هم لا روښانه نه ده، چې اعدام شویو کسانو مدافع وکیل ته لاسرسی درلود او که نه.
د ایران د بشري حقونو سامان (د لړم ۱۶مه) په خپل میاشتنې راپور کې ویلي و، چې تېر اکټوبر میاشت کې په ایران کې د ۱۱ افغانانو په ګډون ۲۱۷ کسان اعدام شوي دي.
د یاد سازمان د موندنو له مخې، په دغه هېواد کې په هرو درېیو ساعتونو کې یو کس اعدام شوی دی.
د ایران د بشري حقونو سازمان په راپور کې ویل شوي، چې اعدام شویو کسانو کې ۱۱ افغانان، ۶ ښځې، ۸ بلوڅان، ۸ کُردان او ۱۱ عربان هم شامل وو.
د طالبانو د رییسالوزرا اقتصادي مرستیال په کندهار کې د کرنیزو محصولاتو د کیفیت او ارزښت د لوړولو په موخه د یوه خصوصي لابراتوار په پرانېست غونډه کې له پانګهوالو وغوښتل، چې د کرنیزو محصولاتو د کیفیت د تضمین لپاره لابراتوارونه جوړ کړي.
ملا عبدالغني برادر د سې شنبې په ورځ (د لړم ۲۷مه) په کندهار کې د دوو میلیونو ډالرو په لګښت د «کندا وزیرزي» تر نامه لاندې د کرنیزو محصولاتو د کیفیت لوړولو لپاره یو خصوصی لابراتوار پرانیست.
نوموړي د دغه لابراتوار فعالیت د هېواد د کرنیزو حاصلاتو د کیفیت او ارزښت د لوړولو په برخه کې مهم ګام وباله.
هغه زیاته کړه: «د معیاري لابراتواري خدماتو نشتون له ډېر پخوا راهیسې د دې لامل شوی، چې د محصولاتو کیفیت او تولیدات راټیټ شي او د هېواد بزګران له تاوان سره مخ کړي. زه هیله لرم چې دغه خدماتي مرکز به په دې برخه کې شته اړتیاوې تر یوه حده پوره او د هېواد صادرات به ورسره معیاري شي.»
نوموړي له سوداګرو وغوشتل، چې خپل فعالیتونه د هېواد نورو ولایتونو ته هم وغځوي.
په کندهار کې سوداګرو پر بهر مېشتو افغانانو غږ وکړ، چې د هېواد په بېلابېلو برخو کې پانګونه وکړي.
سوداګرو تر دې وړاندې اندېښنه لرله، چې په افغانستان کې د کرنیزو محصولاتو د معیاري ازموینې او تصدیق لابراتوارونو نشتون د هېواد د کرنیز سکتور لپاره جدي ستونزې راولاړوي.
که څه هم افغانستان یو کرنیز هېواد دی او ډېر صادرات یې له کرنیزو توکو لکه وچو مېوو، زعفرانو، سبزیجاتو او نباتي توکو سره تړلې دي، خو د نړۍوالو معیارونو پر اساس د کیفیت د کنټرول لابراتوارونو کمښت د دې سکتور د پراختیا بهیر ټکنی کړی دی.
د کندهار ښار اوسېدونکي وایي، د طالبانو د ښاروالۍ د نوې نقشې له مخې د ښار د «مدد خان چوک» څخه تر «ډنډ چوک» پورې د جوړېدونکي سړک مسير بدل شوی او د سلګونو کورنیو کورونه نړېږي.د دوی په خبره، نوې نقشه په فرمایشي ډول جوړه شوې، ترڅو د ملا فاضل کورونه او مارکېټونه پکې له منځه ولاړ نه شي.
د کندهار ښاریانو د سې شنبه په ورځ (د لړم ۲۷مه) افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې طالبان د نوې نقشې له مخې د جوړېدونکي سړک لپاره سلګونه کورونه نړوي، خو د دوی په وینا نه استملاک ورکول کېږي او نه د بديلو ځمکو ورکړه عملي شوې ده.
خلک وايي، د ښاروالۍ دا اقدام د عدالت او انصاف خلاف او دوی یې د سرپناه له نشتوالي سره مخ کړي دي.
د سیمې د اوسېدونکو په خبره، طالبانو د دغه ډلې د دفاع وزارت د مرستیال ملا فاضل مظلوم د شخصي ملکیت د خوندي ساتلو لپاره نوې نقشه جوړه کړې او عملي کوي یې.
د مدد خان چوک یو اوسېدونکی چې نه غواړي نوم یې څرګند شي، وايي: «نوې نقشه په فرمایشي ډول جوړه شوې ده، ترڅو د ملا فاضل کورونه او مارکېټونه پکې له منځه ولاړ نه شي، زموږ کورونه د ښار د ماسټر پلان له مخې جوړ شوي، اصلي قبالې لرو، خو اوس یې زور را باندې چلېږي.»
د خلکو په وینا، د ماسټر پلان له مخې باید سړک د پخوانۍ نقشې پر اساس جوړ شوی وای، ځکه په هغه صورت کې به د ډېرو خلکو کورونه له منځه نه تلل؛ خو د دوی په باور چې اوسنی پلان د «طالبانو د دفاع وزارت د لومړي مرستیال ملا فاضل» د شخصي ګټو لپاره بدل شوی دی.
یو بل معترض وايي: «پخوانۍ نقشه د کندهار د طالبانو د والي، ښاروال او د ملا فاضل په مشوره بدله شوې ده، دا د عامو خلکو پر حق ښکاره تېری دی موږ ولایت مقام ته هم ورغلو، خو زموږ غږ څوک نه اوري.»
د سیمې یو بل اوسېدونکی زیاتوي، چې د ښاروالۍ او ولایت مقام چارواکو ورته ویلي، چې بدیلې ځمکې به د دامان ولسوالۍ په دښتو کې ورکول کېږي، خو هغه ځمکې هېڅ اقتصادي او عملي ارزښت نه لري.
هغه وایي: «زموږ کورونه دلته په ښار کې دي، د کار او ژوند اسانتیاوې مو دلته دي، اوس کورونه راته نړوي او وايي چې په دښتو کې به ځمکې درکوو. دا کوم انصاف دی؟»
د معترضینو په خبره، نږدې ۱۵۰۰ کورونه نړېږي چې ډېری یې د ظاهر شاهي قبالې لري. د هغوی له ډلې ګڼ شمېر کورنۍ دا مهال بې کوره شوې، په کرايي کورونو کې ژوند کوي او له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي.
تر اوسه د کندهار د طالبانو ښاروالۍ او د ولایت مقام طالب چارواکو په دې اړه رسمي څه نه دي ویلي، خو د خلکو په وینا هغوی د شکايتونو پر مهال د امر بالمعروف او ښاروالۍ له خوا له سخت چلند سره مخ شوي او له دفترونو شړل شوي دي.
د کندهار د ښار د دې سیمې اوسېدونکي ټینګار کوي، چې تر هغې به خپلو اعتراضونو ته دوام ورکړي، څو د دوی غږ واورېدل شي او د استملاک حق یې ورکړل شي.
په مسکو کې د طالبانو سفیر د لړم پر۲۷مه د روسیې د تاتارستان جمهوریت پلازمېنې کازان ته سفر کړی.
نوموړي د دغه هېواد د لومړي وزیر له مرستیال او د صنعت او سوداګرۍ له وزیر الیګ کوروتچینکو سره لیدلي، چې پکې د افغانستان او تاتارستان ترمنځ پر ګډو دوه اړخیزو موضوعاتو سربېره د تاتارستان د شرکتونو لهخوا په افغانستان کې د پانګونې او د سوداګریزو اړیکو د پراختیا پر موضوعاتو ټینګار شوی.
په مسکو کې د طالبانو سفارت ویلي، چې ګل حسن حسن د تاتارستان له چارواکو سره د لیدنې پر مهال وویل: «په افغانستان کې له رامنځته شوي سوداګریز او پانګهییز فرصت څخه دواړه هېوادونه ښه ګټه اخیستلای شي، په ځانګړي ډول د افغانستان او کازان ترمنځ ګډ سوداګریز مرکز او نندارتون جوړول کولی شي د افغاني مېوو او نورو محصولاتو لپاره روسیې ته لنډه او ارزانه لار برابر کړي.»
دا په داسې حال کې ده، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د وروستیو ترینګلتیاوو له امله، تېره اوونۍ د طالبانو د اقتصادي مرستیال له هغه خبرداري وروسته چې په کې یې له پانګهوالو او سوداګرو وغوښتل چې خپلې ټولې سوداګریزې معاملې له پاکستان سره تر ۹۰ ورځو راونغاړي، طالبانو د سیمې له نورو هېوادونو سره خپلې اقتصادي اړیکې پراخې کړې دي.
د یادونې وړ ده، چې پر افغانستان د طالبانو له واکمنۍ راهیسې روسیه یوازینی هېواد دی چې طالبان یې په رسمیت پېژندلي او له دغې ډلې سره یې خپلې اړیکې د پام وړ پراخې کړې دي.
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون خبر ورکړی، چې د سې شنبې په ورځ له پاکستان او ایران څخه ۷۳۲۶ افغان کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي. طالبانو ویلي، له دغو کډوالو سره د خوراکي توکو، نغدو پیسو، سیمو ته د لېږد او روغتیا په برخه کې مرستې شوې دي.
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د ستانه شویو کسانو د کورنیو شمېر ۱۳۵۷ ته رسېږي.
د دوی د معلوماتو له مخې، ۱۰۰۴ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۵۵۹۲ ته رسېږي، د کندهار سپین بولدک له لارې، ۲۸۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۱۴۸۳ ته رسېږي د تورخم له لارې، ۳۸ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۱۳۶ ته رسېږي د نیمروز د ورېښمو له لارې او ۳۲ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۱۱۵ ته رسېږي د هرات د اسلام کلا له لارې له پاکستان او ایران څخه افغانستان ته ستانه شوي دي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمیشنرۍ هم نن ویلي، چې په تېره یوه اوونۍ کې له پاکستان او ایران څخه ۳۵ زره او ۹۲ افغان کډوال اېستل شوي، چې ځیني یې له دغو هېوادونو په زور اېستل شوي دي.
دغه سازمان په یوه راپور کې ویلي، چې په دې ډله کې ۱۷۰۲۷نارینه او ۱۸۰۶۵ښځې دي، چې د نومبر له ۹ مې څخه تر ۱۵ مې پورې افغانستان ته تللي دي.
د دواړو هېوادونو له خوا د افغان کډوالو جبري اېستل د ملګرو ملتونو په ګډون له پراخو نړۍوالو غبرګونونو سره مخ دی، خو ایران او پاکستان لا تر اوسه د کډوالو په تړاو په خپل چلند کې نرمښت نه دی ښودلی.
له دې سره، په پاکستان کې مېشتو افغان کډوالو له ګواښ سره د مخ افغانانو د خونديتوب لپاره په یوه پرانیستي لیک کې بیا له ملګرو ملتونو، د بشري حقونو سازمانونو او د کډوالو ادارو نه غوښتنه کړې، چې د دوی د جبري اېستلو لړۍ دې ودرول شي او د بیا مېشتېدو قضیې دې ژر بشپړې شي.
په دغه لیک کې هغو افغان کډوالو چې د امریکا د بیامېشتېدو پروګرام لپاره په تمه دي ویلي، چې په تېرو څو میاشتو کې په پاکستان کې د افغان کډوالو د نیونې، ځورونې او جبري اېستنې پېښې په بېسارې کچه زیاتې شوې دي. پولیسو کور په کور د تالاشۍ، نیولو او جبري ستنولو مرکزونو ته د لېږلو چارې روانې ساتلې دي.
تاجکستان د روان کال په دوبي کې د افغان کډوالو ډلهییز اېستل پیل کړل، خو په وروستیو میاشتو کې یې د شړلو کچه راټیټه کړې ده، چې د ګڼ شمېر نویو کډوالو لپاره یې ژوره وېره رامنځته کړې ده. افغان کډوال وایي، چې له ستونزو سره-سره بیا هم د تاجکستان د چارواکو چلند ډېر درناوی لرونکی دی.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ وايي، چې د همدې دوبي په اوږدو کې لږ تر لږه ۱،۲۸۸ افغانان له تاجکستان څخه شړل شوي، چې ۱،۱۵۲ یې د پناه غوښتنې او کډوالۍ قانوني اسناد لرل.
دا اداره ټینګار کوي، چې تاجکستان باید خپلې نړۍوالې ژمنې پوره کړي او کډوال یوازې په ارادي، خوندي او باعزت ډول بېرته واستوي.
تاجک چارواکي وايي، دوی هغه کسان شړي چې د نشهيي توکو کاروبار کوي، د افراطیت تبلیغ کوي، جعلي اسناد لري او د اقامت له قانون څخه سرغړونه کوي.
د تاجکستان د کورنیو چارو وزیر رامازون رحیمزاده په یوه خبري غونډه کې ویلي: «که څه هم دوی قانوني مېشت وو، خو کله چې قانون مات شي، غېرقانوني کېږي.»
یو افغان کډوال وایي، د ده د ترهزوی ټول قانوني اسناد لرل او هېڅ ناقانونه کار یې نه و کړی، خو دا خبره په خپلواکه توګه نه ده تایید شوې.
یو بل افغان کډوال وایي، چې ډېری شړل شوي کسان هغه افغانان و، چې په وروستیو کلونو کې تاجکستان ته تللي و او د کار رسمي اجازې یې نه لرلې یا د ځايي چارواکو له چلند سره بلد نه و.
هغه زیاتوي: «افغانان باید د بقا لپاره یو شمېر نا لیکلي قوانین مراعات کړي، لکه د ږیرې لنډ ساتل، د شرابو نه کارول، له تاجک ښځو لرې پاتې کېدل ځکه چې دا هغه څه دي چې د ځايي خلکو حساسیت پاروي.»
له دې سره- سره هغه د تاجک چارواکو چلند د ایران او پاکستان په پرتله ډېر درناوی لرونکی بولي او ژوند په تاجکستان کې ورته د «ازادۍ» مترادف ښکاري، په ځانګړي توګه د افغانستان د ملکي او ټولنیزو محدودیتونو په پرتله.
د اریانا سازمان مشر عبدالمصور بهادري هم وایي، چې تاجکستان د سیمې په کچه یوازینی هېواد دی چې له افغان کډوالو سره پرته له بدګمانۍ چلند کوي او د ځینو افغانانو «بېمسوولیته چلند» د شړلو لامل شوی دی.
یونسیار یادونه کوي، چې د نړۍوالو اصولو له مخې هېڅ کډوال باید هغه هېواد ته بېرته ونه لېږدول شي چې ژوند یې له جدي ګواښ سره مخ وي. دغه اداره وایي، چې د افغانستان اوسنی وضعیت لا هم د ځورونې خطر لري او افغان کډوال لا هم نړۍوال محافظت ته اړتیا لري.
تاجکستان په خپل د ۲۰۲۴ کال رسمي راپور کې د افغان کډوالو د حقونو په برخه کې هم تر نیوکو لاندې راغلی، په ځانګړي ډول د پناه لیکونو، د استوګنې اسنادو او د کار اجازهلیکونو د ترلاسه کولو په برخه کې چې افغان کډوال یې له جدي ستونزو سره مخامخ کړي دي.