تېره ورځ تر ۱۵۰۰ ډېر کډوال له ایران او پاکستان نه افغانستان ته ستانه شوي

هغه دارنګه په کابل کې د طب، ټېکنالوژۍ او مصنوعي ځیرکتیا په برخو کې د ازاد پوهنتون څانګې د پراختیا غوښتنه هم کړې. په دغه لیدنه کې دواړو لوریو د افغانستان او ایران ترمنځ د لوړو زده‌کړو په برخه کې د همکارۍ پراختیا او دوه اړخیزو اړیکو پر اهمیت ټینګار وکړ.

ندامحمد ندیم په دغه لېدنه کې د افغانستان د ښوونیزو اړتیاوو په اړه ویلي:« موږ غواړو د اسلامي ازاد پوهنتون سره علمي او پوهنتوني همکارۍ لا پراخې شي او د ګډو علمي پروژو لپاره زمینه برابره شي.»

ښاغلي ولایتي هم د شته امکاناتو په چوکاټ کې د همکارۍ وړاندیز وکړ او څرګنده یې کړه، چې ایران د افغانستان د لوړو زده‌کړو په پرمختګ کې د ملاتړ لپاره ژمن دی. هغه وویل: «ایران د اسلامي انقلاب له لومړۍ ورځې راهیسې د افغان ولس ترڅنګ ولاړ دی او نن هم د دغه هېواد د پرمختګ او خپلواکۍ ملاتړ کوي.»

هغه زیاته کړه، چې پوهنتون یې چمتو دی نوې تخصصي او لوړې تخصصي څانګې رامنځته کړي.

په ورته وخت کې د ایران د علومو وزیر د طالبانو د لوړو زده‌کړو وزیر ته په لیدنه کې د نجونو د زده‌کړو د محدودیت د ټولنیزو پایلو په اړه خبرداری ورکړ او د حضوري او انلاین زده‌کړو له لارې د افغان ښځو د تعلیم د ملاتړ وړاندیز یې وکړ.

هغه ویلي، تېر کال په دغه ولایت کې د استوګنې جواز لرونکو افغانانو شمېر شاوخوا ۴۰۰زره وو؛ خو اوس دغه شمېره ۳۰۰زرو ته راټیټه شوې ده. هغه وایي:« اوس‌مهال ۳۰۰زره افغانان چې د استوګنې جوازونه، د پلان جوړونې کارت، معتبر پاسپورټ او د پانګونې ځانګړې استوګنې جوازونه لري؛ په دغه ولایت کې مېشت دي.»

له بل پلوه د ایران د خراسان رضوي ولایت امنیتي مرستیال امیرالله شمقدري د دوشنبې په ورځ (د لېندۍ ۱۶مه) ویلي، چې په وروستیو میاشتو کې نږدې یو مېلیون او ۸۰۰زره افغان کډوال د دوغارون-اسلام‌کلا له پولې افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.

هغه د ایران-اسراییل ۱۲ ورځنۍ جګړې ته په اشارې ویلي، چې له یادې جګړې وروسته د افغان کډوالو د اېستلو بهیر چټک شوی او په ایران کې د بې‌اسناده افغان کډوالو شمېر راکم شوی دی.

هغه ویلي، دغه قانون د افغان کډوالو د بیا ځای پر ځای کولو، د همغږۍ مسوولیت او د کانګرس لپاره د معلوماتو د شفافیت لپاره مهم ګڼل کېده. وانډیور وایي: «د دوامداره هرکلي قانون حذفول د امریکا له‌خوا د مسوولیت نه منلو په معنا ده او د هغه افغان ملاتړو لپاره لوی شاتګ دی، چې لا هم د امریکا د ملاتړ په تمه دي.»

نوموړي زیاته کړې، دغه پرېکړه د کډوالۍ هغه سیسټم کمزوری کوي چې لا له وړاندې له فشار سره مخ و. وانډیور وایي، دغه قانون د روانې ډسمبر میاشتې په ۵مه، د کانګرس د مشرانو له‌خوا په پټه د ملي دفاع له قانونه حذف شو.

په امریکا کې د کډوالو لپاره هر ډول پروګرامونه وروسته له هغې له خنډ او ځنډ سره مخ شول، چې په واشنګټن کې یو افغان د ملي ګارډ پر دوو عسکرو برید وکړ.

د یاد کس کورنۍ او وکیل د امنیتي لاملونو له کبله د هغه د نوم له ښودلو ډډه کړې ده. د دوی له‌خوا وړاندې شوې قضیه ښيي، چې دغه کس د طالبانو له‌خوا د جبري اېستنې او د مرګ ګواښ ترلاسه کولو وروسته د افغانستان پرېښودو ته اړ شو او امریکا ته ولاړ.

دغه پناه‌غوښتونکی شپږ میاشتې د نیویارک د کډوالو ادارې په بندخونې کې پاتې شوی او وروسته یې د مشروطې ازادۍ اجازه ترلاسه کړه؛ خو تازه هغه د امریکا په یوې رسمي اداره کې د عادي مراجعې پر مهال ونیول شو.

دغه کس په واشنګټن کې د یوه افغان له‌خوا د ملي ګارډ پر دوو عسکرو تر برید او د افغان کډوالو په اړه د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ له پرېکړې وروسته ونیول شو. د کډوالو د حقونو مدافعین وايي، تر یادې پېښې وروسته ګڼ افغان پناه‌غوښتونکي او کډوال د نیولو او اېستلو له ګواښ سره مخ دي.

دغه څېړنه په خورا اندېښمنوونکې ډول څرګندوي، چې په ترکیه کې مېشت افغان ځوانان د اسنادو د ځنډ، لغوه کېدو او بشردوستانه مرستو د کمښت له امله له زده‌‌کړو، روغتیا، کار، سرپناه او قانوني ملاتړ څخه په پراخه کچه بې‌برخې کېږي؛ یو ناڅرګنده قانوني حالت چې د دوی د ادغام او راتلونکي لپاره ستر ګواښ بلل شوی.

دغه څېړنه د افغان ځوانانو د شپږو ډله‌ییزو مرکو پر بنسټ شوې، چې له دې ډلې ۲۴ سلنه مرکه کېدونکي نارینه او ۷۶ سلنه یې ښځې وې. همداراز ۵۸ سلنه کسان له ۱۵ تر ۳۰ کلونو پورې او ۴۲ سلنه د ۳۱ تر ۴۵ کلونو پورې عمر لرونکي وو.

په راپور کې راغلي، چې ډېری افغان کډوال د خپلو هویتي اسنادو د ځنډ یا لغوه کېدو له امله په یوه ناروښانه قانوني وضعیت کې ژوند کوي؛ هغه وضعیت چې د دوی د ژوند پر ټولو اړخونو مستقیم اغېز لري.

د یادې څېړنې له مخې؛ ناروښانه قانوني حالت د افغان ځوانانو د روغتیايي خدمتونو، زده‌‌کړو، کار، سرپناه، ټولنیزو مرستو او قانوني ملاتړ د ترلاسه کولو وړتیا په جدي ډول محدوده کړې او د هغوی د زیانمنېدو کچه یې خورا لوړه کړې ده.

په راپور کې ټینګار شوی، چې همدغه ناروښانه قانوني وضعیت د افغان ځوانانو د ټولنیز او اقتصادي ادغام تر ټولو ستر خنډ بلل کېږي. په ترکیه کې شاوخوا ۳ لکه افغان کډوال مېشت دي، چې ګڼ شمېر یې د اقامت له بشپړو اسنادو پرته ژوند کوي.

د څېړنې موندنې ښیي، چې ډېری افغانان په ترکیه کې یوازې نارسمي، کمې تنخوا لرونکې او بې‌ثباته دندو ته لاسرسی لري. راپور زیاتوي، چې ټولنیز تبعیض، اداري فشارونه، د ناقانونه اقامت له امله نیونې او د احتمالي اېستلو وېره د افغان ځوانانو رواني امنیت له سختو ننګونو سره مخ کړی.