له هېواده بهر درې ستر سیاسي جریانونه په خپل منځ کې همغږي راولي

د یاد وزارت ویاند عبدالسلام جواد ویلي چې له پاکستان سره د سوداګرۍ له بندېدو وروسته افغان سوداګرو ته نوي سیمه‌ییز او نړیوال بازارونه موندل شوي او وايي، چې په هېواد کې د خوراکي او غیرخوراکي توکو بیې تر ډېره ثابتې پاتې دي او سوداګري د سیمې له هېوادونو سره په چټک ډول لوړېږي.

د هغه په وینا، افغانستان له ایران، هند او ترکیې سره د وارداتو قراردادونه پراخ کړي او د دغو هېوادونو له لارې بدیلې سوداګریزې لارې فعالې شوې دي.

د طالبانو د سوداګرۍ وزارت ویاند په داسې حال کې د نویو بازارونو او بدیلو لارو د موندلو خبره کوي چې لاهم د افغانستان د سوداګرو ۱۲ زره کانتینره توکي په پاکستان کې بند پاتې دي.

طالبانو ددغو کانتینرونو او سوداګرو د ستونزو د حل په تړاو تر اوسه هیڅ اقدام نه دی کړی.

د اقتصادي چارو شنونکي وايي، چې د توکو بیې درې میاشتې وروسته ګرانېدای شي، ځکه په مارکیټ کې شته توکي ورو ورو کمیږي او عرضه د پخوا په پرتله کمه ده.

د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت نن سې شنبه، د لیندۍ ۱۸مه وویل، چې ددې ډلې د اقتصادي کمېسیون د تخنیکي کمېټې په نوبتي غونډه کې د کانونو او پټرولیم وزارت پر وړاندیز بحث شوی دی.

په دغه وړاندیز کې په کابل او ولایتونو کې د کاني موادو د کیفیت معلومولو لپاره د پرمختللو لابراتوارونو د جوړېدو موضوع یاده شوې، چې وايي، له هراړخیز بحث وروسته تایید شوې او د نهايي تصمیم په موخه اقتصادي کمېسیون ته راجع شوې ده.

دې کمیټې د کاني موادو د کیفیت د معلومولو لابراتوارونو لپاره ۲۳۳ میلیونه افغانۍ منظور کړې دي، چې ۱۵ میلیونه افغانۍ به یې په ودانیزو چارو او ۲۱۸ میلیونه افغانۍ به یې پر پرمختللو او په نوې ټکنالوژۍ سمبال تجهیزاتو ولګول شي.

طالبان داسې مهال ددې پرمختللو او په نوې ټکنالوژۍ سمبال تجهیزاتو خبره کوی، چې پر دې ډلې نړيوال بندیزونه لګیدلي او بهرنۍ کمپنۍ د پیسو په انتقال کې له ستونزو سره مخ دي.

د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر اوچا مخکې ویلي وو چې په افغانستان کې به شاوخوا ۲۲ میلیونه خلک تر ۲۰۲۶ کال پورې بشري مرستو ته اړتیا ولري.

اوچا وايي چې په راتلونکي کال کې په ټول افغانستان کې د شاوخوا ۱۷ میلیونه خلکو د اساسي اړتیاوو د پوره کولو لپاره ۱،۷۲ ملییارد ډالرو ته اړتیا لري.

په همدې حال کې د نړیوال ملاتړ د کمښت له امله، د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر د راتلونکي کال لپاره د خپلې بودجې غوښتنه کمه کړې ده.

ملګرو ملتونو د دوشنبې په ورځ د ۲۰۲۶ کال د مرستو تر ټولو ټیټه بودجه اعلان کړې، ځکه مرستندوی هېوادونه لږ ملاتړ کوي. د راتلونکي کال د ۲۳ میلیارده ډالرو په پلان کې ۸۷ میلیونه خلک د لومړیتوب په توګه ټاکل شوي. فلسطين، سودان او سوریه د مرستو په لومړیو کټګوریو کې شامل دي.

د سازمان په وینا، د ۲۳ میلیارده ډالرو غوښتنه به میلیونونه خلک د عاجلو مرستو له چتر نه بهر کړي، ځکه د ملاتړ د کمښت له امله د ملګرو ملتونو ادارې یوازې ترټولو بیړنیو پېښو ته لومړیتوب ور کوي.

د بودجوي کمښتونو ترڅنګ، د مرستندویه ادارو لپاره نورې ستونزې هم شته، لکه د شخړو په سیمو کې د کارکوونکو امنیت، او اړینو ځایونوته نه لاسرسی.

د ملګرو ملتونو د مرستو مشر ټام فلیچر خبریالانو ته وویل: « بالاخره دا کمښتونه دي چې موږ سختو، سختو او بې‌رحمه انتخابونو ته اړباسي».

تېر کال، ملګرو ملتونو د ۲۰۲۵ کال لپاره ۴۷ میلیارده ډالره وغوښتل، خو وروسته دا رقم په پراخه کچه کم شو، ځکه د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ او ځینو لویدیزو هېوادونو لکه جرمني مرستې کمې کړې.

د نومبر میاشتې ارقام ښيي چې تر اوسه یوازې ۱۲میلیارده ډالر ترلاسه شوي، چې دا په تېرو ۱۰ کلونو کې تر ټولو لږه مرسته ده او یوازې د اړتیاوو یوه برخه پوره کوي.

د راتلونکي کال ۲۳ میلیارده ډالرو پلان کې ۸۷میلیونه هغه خلک د لومړیتوب په توګه ټاکل شوي، چې ژوند یې په خطر کې دی. په ورته وخت کې ویل شوي چې شاوخوا ۲۵۰میلیونه کسان عاجلې مرستې ته اړتیا لري.

د بودیجې تر ټولو لویه برخه، ۴میلیارده ډالر د فلسطین نیول شویو سیمو ته بیله شوې ده.

دویمه برخه د سوډان، او ورپسې د سوریې ده.

دا ناسته په داسې حال کې ترسره کېږي چې ملګري ملتونه د دریو میاشتو په اوږدو کې لا نه دي توانېدلي چې د افغانستان لپاره د سرمنشي نوی ځانګړی استازی وټاکي.

نږدې درې میاشتې کېږي چې یوناما د سرپرست تر مشرۍ لاندې فعالیت کوي.

د افغانستان په تړاو د ملګرو ملتونو په وروستۍ غونډه کې چې د سپتمبر په میاشت کې ترسره شوه، روزا اوتانبایوا د افغانستان لپاره د سرمنشي د ځانګړې استازې په توګه ګډون درلود.

دا د هغې وروستۍ ناسته وه، او له هغه راهیسې تر اوسه کوم نوی استازی نه دی معرفي شوی.

یوناما په تېرو څلورو کلونو کې هڅه کړې چې د طالبانو او نړیوالې ټولنې ترمنځ د خبرو اترو فضا رامنځته کړي او د افغانستان د سیاسي، اقتصادي او بشري کړکېچ د حل لپاره یې دوه لویې طرحې وړاندې کړې.

لومړۍ طرحه د دوحې بهیر و چې موخه یې د مېرمنو په ګډون د یوه ټولشموله حکومت رامنځته کول او دوېمه د موزاییک طرحه وه چې وروسته یې تمرکز پر ټولشموله حکومتولۍ شو او له طالبانو سره د تعامل کچه لوړه شوه، خو دا دواړې طرحې خپلو اصلي موخو ته ونه رسېدې.

یوناما له یوې خوا هېوادونه له طالبانو سره خبرو اترو ته هڅولي، او له بلې خوا یې طالبان د بشري حقونو په سلګونو سرغړونو، په ځانګړي ډول د ښځو د حقونو په نقض او ناقانونه وژنو تورن کړي دي.

یوناما ټینګار کوي چې تعامل د رسمیت‌پېژندنې معنا نه لري، خو طالبان کله ناکله د دې ادارې له راپورونو ناخوښي ښیي.

هغوی یوناما د ناسم کار کولو په تور هم نقد کړي او ویلي یې دي چې په خپلو فعالیتونو باید له سره بیا کتنه وکړي.

تمه ده چې د امنیت شورا سبانۍ ناسته د افغانستان د روان وضعیت، د بشري حقونو د خرابېدو، اقتصادي ستونزو او نړیوالو تعاملاتو پر محور د پام وړ بحثونه ولري.

امرالله صالح د سې شنبې په ورځ پر خپل اېکس ولیکل، « هغه ډله چې قطر یې تمویل او ملاتړ کړی، د زده کړو، روغتیايي خدماتو او د عامه ژوند په برخه کې له حقونو د شاوخوا شلو میلیونو افغان ښځو او نجونو د بې برخې کولو لامل شوې ده».

نوموړي دا څرګندونې په دوحه فورم کې د قطر د لومړي وزیر او د بهرنیو چارو وزیر ددې خبرو په غبرګون کې کړې، چې هېواد یې د افغانستان په سوله کې رول لوبولی دی.

صالح پر خپل اېکس ویلي، قطر باید په دې پوه شي چې د اسلامي شریعت کومې نسخې ته یې چې مشروعیت ورکړی، د ویاړ ځای نه لري، بلکې باید د دې مرستې له امله خجالت شي.

صالح وايي، « قطر د افغانستان په شخړه کې د تر ټولو ظالمې او وحشیانه ډلې تر څنګ درېدلی او هېڅکله یې سوله نه ده راوستې».