د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند ویلي، چې د طالبانو د عامې روغتیا وزیر مولوي نور جلال جلالي نوي ډیلي ته رسېدلی او تود هرکلی یې شوی دی. د رندهیر جیسوال په وینا، دا سفر د افغانستان د روغتیايي نظام د ملاتړ برخه کې د هند دوامداره ژمنتیا څرګندوي.
نوموړي زیاته کړې چې دواړه لوري به د دغه سفر پر مهال پر مهمو او رغنده موضوعاتو هر اړخیزې خبرې اترې وکړي.
جیسوال پر خپل اېکس له جلالي سره د انځور په خپرولو د روغتیا په برخه کې د دوه اړخیزو همکاریو د لا پیاوړتیا لپاره هیله څرګنده کړې ده.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (FAO) خبرداری ورکړی، چې په افغانستان کې د ژمي له راتګ سره د لوږې ناورین په بېساري ډول پراخېږي او اټکل کېږي چې د ۲۰۲۵کال له نومبر میاشتې د ۲۰۲۶ کال تر مارچ میاشتې پورې به شاوخوا ۱۷.۴ مېلیونه وګړي د خوړو له جدي ناامنۍ سره مخ شي.
د دغه سازمان په وینا؛ له ډلې به نږدې پنځه مېلیونه خلک د بېړني حالت سره مخ شي.
د یاد سازمان د وروستي راپور له مخې؛ دا مهال شاوخوا ۱۳.۸ مېلیونه افغانان چې د هېواد ۲۸ سلنه نفوس جوړوي، د خوړو د سختې ناامنۍ درېیم پړاو (ناورین) یا تر هغې لوړې کچې سره مخ دي.
په راپور کې راغلي، په دې ډله کې نږدې ۲.۹ مېلیونه کسان د بېړني حالت (څلورم پړاو) او ۱۰.۹ مېلیونه د ناورین په کچه ژوند کوي. د ملګرو ملتونو دغه اداره وایي، که څه هم ژمی هغه پړاو دی چې لوږه پهکې په چټکۍ سره لوړېږي؛ خو بیا هم افغان بزګران د خپلو ټولنو د تغذیې لپاره کار ته دوام ورکوي.
د دغه سازمان په وینا؛ «که بېړنی کرنیز ملاتړ پر وخت او په پراخه کچه ورسېږي؛ نو کولای شي خلک وژغوري او د خوړو خوندیتوب پیاوړی کړي.» راپور کاږي، د افغانستان اقتصاد له اوږدمهاله ځوړ، پرلهپسې وچکالۍ او د بشري مرستو له کمښت سره مخ دی چې له امله یې د ټولنې لویه برخه د خپلو لومړنیو خوړو د اړتیاوو پوره کولو وس نهلري.
راپور زیاتوي، چې دا مهال د بېکارۍ کچه خورا لوړه ده او له بهره د پېسو لېږد هم کم شوی دی. د راپور له مخې؛ یوازې په ۲۰۲۵کال کې له ایران او پاکستان نه د شاوخوا ۲.۵ مېلیونه افغانانو راستنېدنې پر ځایي سرچینو، خدماتو او د خلکو پر معیشتونو خورا منفي اغېز کړی.
راپور کې وړاندې راغلي، چې دغه وضعیت د سختې وچکالۍ او وروستیو زلزلو له امله لا پسې کړکېچن شوی. یادې ادارې اټکل کړی، چې د ژمي د کمحاصله فصل له امله به د ۲۰۲۵کال له نومبر څخه د ۲۰۲۶کال تر مارچ میاشتې پورې د خوړو ناامني لا زیاته شي او شاوخوا ۱۷.۴ مېلیونه کسان به د ناورین یا تر هغې لوړې کچې سره مخ شي، چې نږدې ۴.۷ مېلیونه به یې د بېړني حالت په کچه وي.
د راپور له مخې؛ د ۲۰۲۶کال له اپرېل څخه تر سپټمبر میاشتې پورې چې د حاصلاتو موسم بلل کېږي، د خوړو په وضعیت کې د نسبي ښهوالي تمه کېږي او د ناورین کچه به بېرته شاوخوا ۱۳.۸ مېلیونه کسانو ته راښکته شي، چې له دې ډلې به بیا هم نږدې ۲.۹ مېلیونه وګړي د بېړني حالت له ګواښ سره مخ پاتې وي.
د طالبانو د سترې محکمې لهخوا په دوو جلا خپرو شویو خبرپاڼو کې راغلي، چې په غزني او بدخشان ولایتونو کې یې د یوې ښځې په ګډون څلور کسان په دُرو وهلي دي. د یادې محکمې په خبره؛ دغه کسان یې د «لواطت، زنا او نامشروع اړیکو» په تور په دُرو وهلي دي.
د دغې محکمې په لومړۍ خبرپاڼه کې راغلي، چې په غزني ولایت کې یې دوو کسانو ته د «لواطت او زنا» په تور د يوـ یو کال تنفيذي بند او ۳۵ـ ۳۹ دُرو سزا ورکړې ده. د یادې محکمې په یوې بلې خبرپاڼه کې راغلي، چې د یوې ښځې په ګډون یې په بدخشان ولایت کې دوه کسانو ته د ۲۵ـ ۲۵ دُرو سزا ورکړې ده.
طالبانو په تېرو درېیو میاشتو کې د افغانستان په ۱۹ ولایتونو کې د بېلابېلو تورونو په تړاو ۲۸۱ کسان په عام محضر کې په دُرو وهلي دي. د طالبانو د سترې محکمې د خبرپاڼو پربنسټ؛ یاد کسان «د نشهیي توکو د کارو بار، زنا، لواطت، غلا، له کوره د تېښتې او اخلاقي فساد په تورونو مجازات شوي.»
د خبرپاڼو له مخې؛ دغه کسان په ننګرهار، خوست، فراه، پکتیا، فاریاب، پروان، غور، لوګر، جوزجان، تخار، غزني، بلخ، کابل، لغمان، میدانوردګ، پکتیکا، کاپیسا او زابل ولایتونو کې په دُرو وهل شوي دي.
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون د سېشنبې په ورځ (د لېندۍ ۲۵مه) خبر ورکړی، چې پرون له ایران او پاکستان نه ۵۷۷ کورنۍ چې ټولټال ۳۰۰۵ کسان کېږي؛ افغانستان ته ستنې شوې دي. د دغه کمېسیون په راپور راغلي، چې له دغه کډوالو سره مالي مرسته هم شوې ده.
د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ دغه کډوال د کندهار د سپین بولدک، د ننګرهار د تورخم، د هلمند د بهرامچې، د هرات د اسلامکلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه کړای شوي دي.
په راپور کې راغلي، د دغه کسانو له ډلې د ننګرهار ولایت د تورخم له لارې ۲۹۹ کورنۍ، د کندهار د سپین بولدک له لارې ۱۵۵ کورنۍ، د هلمند د بهرامچې له لارې ۷۵ کورنۍ، د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ۱۶ کورنۍ او د هرات د اسلامکلا له لارې ۳۲ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي.
راپور زیاتوي، د ټرانسپورټ، لېږد او مالي چارو د کمېټې له لوري دغه ستنېدونکو کورنیو ته شاوخوا ۷.۸ مېلیونه افغانۍ مالي مرسته او کرایه ورکړل شوې ده. دا په داسې حال کې ده، چې په پاکستان او ایران کې د افغان کډوالو وضعیت د اندېښنې وړ دی.
راپورونه ښيي، چې د پاکستان په بېلابېلو ښارونو کې د پولیسو د عملیاتو په لړ کې افغان کډوال د پلټنو، نیولو او جبري اېستلو له ګواښ سره مخ دي.
په ډېرو سیمو کې پولیسو د هغو کورونو دروازې هم ماتې کړې، چې ګومان کېده افغانان پهکې ژوند کوي. همدا راز په ایران کې هم د کډوالو پر وړاندې سخت اقدامات روان دي، چې له امله یې افغانان په بېباوره او ناامنه فضا کې ژوند تېروي.
له تېرو درېیو کلونو راهیسې له ګاونډیو هېوادونو د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ چټکه شوې ده. د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت هم خبر ورکړی، چې د یادې ډلې له واکمنېدو راهیسې له پاکستان، ایران او ترکیې هېوادونو ۵۹۷۸۶۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۴ مېلیونه او ۲۸۳زرو ته رسېږي او له ۲ مېلیونه ډېر مجردان په جبري ډول او خپله خوښه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
اروپایي ټولنې خبرداری ورکړی، چې افغانستان د څښاک پاکو اوبو له ناورین سره مخ دی او د اوبو ککړتیا د عامې روغتیا لپاره جدي ګواښونه رامنځته کړي دي. راپورونه ښيي، چې شاوخوا ۲۰ مېلیونه افغانان اوسمهال د څښاک پاکو اوبو بېبرخې دي.
د راپورنو له مخې؛ په افغانستان کې د څښاک پاکو اوبو ناورین ورځ تر بلې جدي کېږي او اروپایي ټولنې د روغتیا په برخه کې د احتمالي ګواښونو په اړه خبرداری ورکړی دی. په راپور کې راغلي، چې د اروپایي ټولنې د معلوماتو پر بنسټ د افغانستان شاوخوا ۸۰ سلنه وګړي له ککړو اوبو کار اخلي چې دغه وضعیت د اوبو له لارې د ناروغیو د خپرېدو ګواښ د پام وړ زیات کړی دی.
اروپایي ټولنې ویلي، چې د اوبو د ککړتیا له امله د ناروغیو خپرېدل زیات شوي او دغه وضعیت د عامې روغتیا لپاره جدي ګواښ دی. یونېسف هم راپور ورکړی، چې له ۲۱۲زره ډېر افغان ماشومان د اوبو له لارې د ناروغیو ښکار شوي او د روغتیا نړۍوال سازمان (WHO) د ټول هېواد په کچه ۹،۵۴۸ قضیې ثبت کړې دي.
راپورونه په ډاګه کوي، چې د زېربنایي ستونزو خرابوالي او د طالبانو اداري ستونزو د ناورین شدت نور هم زیات کړی دی. د روغتیا نړۍوال سازمان په وینا؛ د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د عامې روغتیا سیسټم په برخه کې نیمګړتیاوې او محدودیتونه د ۲۰۲۵کال تر مئ میاشتې پورې د ۴۴۲ روغتیایي کلینیکونو د تړلو لامل شوي دي.
څېړونکو خبرداری ورکړی، چې د اوبو ناورین اوس نه یوازې د عامې روغتیا؛ بلکې د ټولنیز ټیکاو او د خوړو د امنیت لپاره هم ګواښ دی. اروپایي ټولنې نړۍوالو سازمانونو ته بلنه ورکړې، چې په بېړني ډول دغه وضعیت ته پام وکړي؛ ترڅو د بشري ناورین مخه ونیول شي.
دا په داسې حال کې ده، چې افغانستان د روانو سیاسي او اقتصادي ستونزو له امله ورځ تر بلې یوازې پاتې کېږي. تر دې دمه طالب چارواکو د اروپایي ټولنې د وروستیو خبرداريو په اړه څه نهدي ویلي.
د ملګرو ملتونو د پوهنې، ساینس او فرهنګ سازمان (یونسکو) وایي، په نړۍ کې د خبریالانو پرضد تاوتریخوالی ورځ تر بلې زیاتېږي او د خبریالانو د وژنې ۸۵سلنه قضیو ته لاهم رسېدنه نهده شوې. هاخوا د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې هم د بیان ازادي محدود شوې او خبریالان له سانسور سره مخ دي.
یونسکو د ۲۰۲۲–۲۰۲۵ کلونو نړۍوال راپور خپور کړی، چې پهکې د رسنیو ازادي، خپلواکي او د خبریالانو د خوندیتوب په اړه معلومات راغلي دي. راپور څرګندوي، چې ازاده، خپلواکه، څو اړخیزه او مسلکي خبریالي د ډیموکراسۍ بنسټ او د دوامداره پرمختګ موخو ترلاسه کولو لپاره مهم شرط دی.
یونسکو وايي، د خبریالانو خوندیتوب یوازې د رسنیو د ازادۍ خبره نهده؛ بلکې د ټولنې د روڼتیا، معلوماتو ته د لاسرسي او د بشري حقونو د ټینګښت لپاره هم حیاتي اهمیت لري. راپور وړاندیز کوي، چې د خبریالانو د خوندي چاپېریال برابرول باید د حکومتونو، نړۍوالو ادارو او مدني ټولنو لپاره لومړیتوب وي.
ورته مهال په افغانستان کې د طالبانو بیاځل واکمنېدو راهیسې د بیان او د رسنیو د ازادۍ وضعیت تر سخت فشار لاندې دی. راپورونه ښيي، چې د طالبانو تر واک لاندې رسنۍ له سخت سانسور سره مخامخ دي.
خبریالان یوازې هغه خبرونه خپرولای شي، چې د واکمنو لپاره «د منلو وړ» وي. د هر ډول نیوکې یا ناخوښې تبصرې په صورت کې خبریالان د بند، شکنجې او نورو سزاوو سره مخ کېږي.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت لهخوا هر ډول نارسمي او نامنظور شوی راپور په جدي ډول سرغړونه ګڼل کېږي. د ښځینه خبریالانو شمېر د طالبانو د فشارونو له امله په پراخه کچه کم شوی او ډېری ښځینه خبریالانې اړ اېستل شوې، چې خپلې دندې پرېږدي.
د راپورونو له مخې، اوسمهال اووه خبریالان د طالبانو په بند کې دي؛ خو دوه خبریالان تازه د طالبانو له بنده خوشې شوي دي. یاده دې وي، چې د خبریالانو ستونزې یوازې تر افغانستان نه محدودې نهدي؛ بلکې ډېری افغان خبریالانو د طالبانو لهخوا د پراخو ګواښونو له کبله یې هېواد پرېښی او اوس په ګاونډیو هېوادونو کې له پراخو ننګونو سره مخ دي.
په پاکستان او ایران کې د جلاوطنه خبریالانو لپاره د ویزې ستونزې او د جبري ستنولو ګواښونه هغه څه دي، چې د دوی پر وړاندې یې حالت لاترینګلی کړی. نړۍوال راپورونه څرګندوي، چې خبریالان د نړۍ په ګوټ، ګوټ کې د ازادۍ او خوندیتوب له جدي ننګونو سره مخ دي؛ خو په افغانستان کې دغه ننګونې تر بل هر ځای پراخې دي.