په کابل کې د اندونیزیا شارژدافیر نندا ایوالیست د غزني لپاره د طالبانو له والي عبدالصمد جاوېد سره په کتنه کې پرته له دې چې د کوم هېواد نوم واخلي ویلي، ځینې هېوادونه د افغانانو پر ضد منفي تبلیغات کوي. د نوموړي دغه څرګندونې د غزني ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر رانقل کړي دي.
د غزني ولایت لپاره د طالبانو د والي ویاند د یکشنبې په ورځ (د لیندۍ ۳۰مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په کابل کې د اندونیزیا شارژدافیر نندا ایوالیستپه دې کتنه کې ویلي: «ځینې هېوادونه هڅه کوي ، چې د افغانستان واقعیتونه پټ پاتې شي او د افغانانو پر ضد منفي تبلیغات کوي».
په خبرپاڼه کې د یادو هېوادونو د نومونو په تړاو څه نهدي ویل شوي.
په یاده خبرپاڼه کې د نندا ایوالیست له قوله ویل شوي، چې هڅه کوي د نړۍ مهمو هېوادونو ته د افغانستان واقعیتونه وروپېژني او د هغوی لید لوری مثبت کړي او همداراز یې د دواړو هېوادونو کلتور ګډ وباله او د دواړو ترمنځ د سیاسي اړېکو پر پراختیا ټينګار وکړ.
عبدالصمد جاوید هم د افغانستان او ندونیزیا اړیکې تاریخي بللي او همدارنګه یې د افغانستان پر وړاندې د دغه هېواد له دوستانه اقداماتو مننه کړې ده.
په کابل کې د اندونیزیا شارژدافیر له دې سربېره د دغه ولایت له موزیم او تاریخي سیمو د لیدنې په ترڅ کې ویلي، هېواد یې غواړي چې له افغانستان سره پراخې کلتوري، اقتصادي او سیاسي اړیکې ولري.
د یادونې وړ ده، چې د غزني په موزیم کې تر اسلامي دورې وړاندې او د اسلامي دورې زرګونه تاریخي اثار ساتل کېږي چې د افغانستان په تاریخي هویت کې مهم رول لري.
ازادۍ جبهې ایران ته پر لاره د سړې هوا له امله د یو شمېر افغانانو د مړه کېدو له امله د خواشینۍ په څرګندولو سره ویلي، طالبان به هېڅکله هم له هېواد څخه د خلکو د تېښتې او د ناوړه اقتصادي وضعیت په تړاو د شته پوښتنو ځوابولو ته حاضر نهشي.
دغې جبهې د یکشنبې په ورځ (د لیندۍ ۳۰مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره له هېواد څخه د یو شمېر خلکو د تېښتې لامل د طالبانو د واکمنۍ غځېدل بللي دي.
خبرپاڼه کاږي، یو شمېر افغانان ان د ژوند په بیه د طالبانو له واکمنۍ څخه تېښتې ته اړ شوي او دا د دې ښکارندويي کوي چې د دغې ډلې د واکمنۍ دوام خلکو ته نور د زغملو وړ نهده.
په خبرپاڼه کې ویل شوي: «حقیقت دا دی چې د طالبانو د واکمنۍ د دوام له امله په هېواد کې فقر زیات شوی، ښې راتلونکې ته تمه کمه شوې او د هرې ورځې په تېرېدو سره په هېواد کې ټولنیز، سیاسي او اقتصادي ناورینونه لاپسې ژورېږي».
د تېرې جمعې په ورځ (د لیندۍ ۲۸مه) په هرات کې سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي و، د افغان کډوالو یوه ډله چې ایران ته په لاره وه، د سړې هوا له امله د ایران په خاوره کې مړه شوي دي. سرچینو ویلي، د ۱۵ کسانو جسدونه د هرات د کُهسان او ادرسکن ولسوالیو ته لېږدول شوي دي. ځینو سرچینو د مړو شویو شمېر لسګونه ښودلی دی.
خو د هرات د والي ویاند د جمعې په ورځ (د لیندۍ ۲۸مه) د یخنۍ له امله یوازې د ۳ هغو افغانانو د مړینې خبر تایید کړ، چې غوښتل یې ایران ته په ناقانونه توګه لاړ شي.
د ایران چارواکو لا تر اوسه د یخنۍ له امله په پوله کې د افغان کډوالو د مړینې په تړاو څه نهدي ویلي.
ایران بیا د یکشنبې په ورځ (د لیندۍ ۳۰مه) ویلي، چې دوه زره او ۱۰۶تنه ناقانونه افغانان چې د ایران او افغانستان په ګډو پولو کې د واورو له امله بند پاتې وو، د ایران د وسلهوالو ځواکونو په هڅو ژغورل شوي دي. د تایباد څارنوال وايي، یاد کسان تر درملنې او د قانوني مراحلو تر بشپړېدو وروسته طالبانو ته سپارل شوي دي.
د یادونې وړ ده، چې د سړې هوا او واورې ورېدنې پر مهال د ایران د پولې د کنټرول چارې ټکنۍ وي، نو ورسره جوخت سلګونه افغانان د هرات له سرحدي ولسوالیو هڅې کوي چې په ناقانونه توګه ایران ته واوړي، خو ځينې وخت یو شمېر یې د سړې هوا او یا هم د ایراني پوله ساتو په ډزو کې وژل او یا هم ټپیان کېږي.
نړۍوال بنسټونه په هېواد کې د بېوزلۍ، وزګارۍ او د خوړو د نا امنۍ پراخېدل د ناقانونه کډوالۍ اصلي لاملونه یادوي.
د سالنګونو لویه لاره چې نن سهار د واورې او توپان له امله د ټرافیکو پر مخ تړل شوې وه، نن مازدیګر (یکشنبه د لیندۍ ۳۰مه) یوازې د مساپر وړونکو موټرو پرمخ له دواړو خواو پرانېستل شوه، خو لا هم دغه لاره د دې جوګه نهده چې بار وړونکي موټر پرې تګراتګ وکړي.
د طالبانو د ټولګټو وزارت ویاند وايي، لومړی هغو موټرو ته چې د سالنګونو لویې لارې په دواړو خواوو کې بند پاتې و، د تګ اجازه ورکړل شوه او دمګړی له یادې لویې لارې څخه د مساپر وړونکو وسایطو تګراتګ په عادي ډول جریان لري.
د نوموړي په وینا، د سالنګونو د ساتنې او څارنې ریاست کارکوونکي د واورینو سیمو پر پاککارۍ بوخت دي، څو د بار وړونکو موټرو د تګراتګ لپاره هم زمینه برابره شي.
د دغه وزارت ویاند محمد اشرف حقشناس د دغې لارې له مساپرو غوښتي، چې پر یادې لویې لارې د تګراتګ پرمهال ټرافیکي قوانین مراعات کړي، ګرمې جامې، خوراکي توکي، د وسایطو لپاره دې ځنځیر(چین) له ځان سره ولري او د لارې د موظفینو لارښوونو ته دې په کلکه پاملرنه وکړي، څو د زړه بوږنوونکو پېښو مخه ونیول شي.
د کابل او څېرمه ولایتونو یو شمېر اوسېدونکي وايي، د سړې هوا او د ژمي په پیلېدو سره دوامداره پرچاویو یې ورځنی ژوند ټکنی کړی دی. دوی وايي، په ۲۴ ساعتونو کې یوازې تر ۵ ساعتونو پورې برېښنا لري. یو شمېر کورنۍ چې د کورونو تودولو لپاره یوازې برېښنا ته یې سترګي دي، له دغه وضعیت څخه کړېږي.
یو شمېر کابل مېشتو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، په دې سړه هوا کې د دوی برېښنا هم نامنظمه شوې او له امله یې خلک له ګڼو ستونزو سره مخ دي. د دوی په وینا، که برېښنا هم راشي، نو د شپې ناوخته وي چې هېڅ ډول ترې استفاده نهکېږي.
د دوی په وینا، د برېښنا مصرفي بلونه تر مصرف ډېر لوړ راځي او څو ځلي یې د برېښنا اړوندو مرکزونو ته مراجعه کړې، خو د قناعت وړ ځواب نهدی ورکړل شوی.
دغه کابل مېشتي د نوم د نهخپرېدو په شرط زیاتوي، د خپلو ورځنیو چارو لپاره اړ دي چې له لمریزو سولرونو او یا هم جنراتورونو استفاده وکړي، خو د هغو ظرفیت کم او د جنراتورونو لګښت ډېر دی.
د کابل ښار یوه اوسېدونکې وايي: «کله چې هوا ګرمه وه برېښنا هم نسبتاً ښه وه یعنې په یوه مشخص وخت کې به راتله. خو له کومې ورځې چې هوا سړه شوې، د خلکو ستونزې هم ورځ تر بلې ډېرې شوې دي. دا ډېر ناوړه وضعیت دی، په ۲۴ ساعتونو کې یوازې تر ۵ ساعتونو او هغه هم د شپې ناوخته برېښنا لرو نور هېڅ برېښنا نهشته».
له دې سره سم، یو شمېر نور کابل مېشتي چې د خپلو کورونو د تودولو لپاره د لرګیو او نورو سون توکو د پېرلو وس نهلري وايي، طالبان باید لږ تر لږه دغه برېښنا په عادلانه توګه ووېشي، څو بېوزلې کورنۍ هم له یخنۍ وژغورل شي.
دوی له طالب مسوولینو غواړي، چې په دې سړه هوا کې د برېښنا ډېرښت ته پام وکړي، څو لږ تر لږه شپه د برېښنا په رڼا کې تېره کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت مشر عبدالباري عمر وایي، چې په هېواد کې د برېښنا د کمښت او پرچاوۍ یو علت په وروستیو کې هېواد ته د میلیونونو کډوالو بېرته راستنېدل دي.
هغه د برېښنا د پرچاوۍ په تړاو جوړې شوې خبري غونډې ته وویل: «زمونږ برېښنا ثابته ده، یعنې پنځه کاله پخوا چې کومه برېښنا وه، اوس تر هغې زیاته نهده، د کډوالو په راتګ سره په ښارونو کې یو متراکم حالت رامنځته شو او موږ اړ وو چې کډوالو ته برېښنا ورسوو».
هغه زیاته کړه، چې په اوسني وخت کې د برېښنا اعظمي تقاضا په موجوده شبکه کې ۱۱۵۲ میګاواټه ده او دوی له دې جملې څخه ۸۲۹ میګاواټه برېښنا لري چې په دې سره د ۳۲۲.۶ میګاواټه برېښنا له کمښت سره مخ دي.
دغه طالب چارواکي د برېښنا د ویش په اړه ویلي، چې دوی دولتي ارګانونو ته ۲۴ساعته، صنعتي پارکونو ته ۱۲ساعته او د استوګنې کورونو ته ۱۰ساعته برېښنا ورکوي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ له ترینګلتیاوو وروسته، د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو لارو د بندېدو له امله د پاکستان په کراچۍ بندر کې د افغان سوداګرو شاوخوا ۱۶ زره کانټینره وارداتي توکي بند پاتې دي. افغان سوداګر وایي، چې هره ورځ لسګونه زره ډالره زیان ور اوړي.
د کراچۍ په بندر کې د افغان سوداګرو په بند پاتې کانټینرونو کې غوړي، بوره او نور خوراکي او غئر خوراکي توکي بار دي. سوداګر په تمه دي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د اړیکو له نرمېدو وروسته به یاد سوداګریز توکي افغانستان ته ولېږدول شي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د شخړو تر رامنځته کېدو مخکې د افغانستان د سوداګرۍ لویه برخه د پاکستان له لارې ترسره کېده، خو اوس هر څه په ټپه ولاړ دي.
یو افغان سوداګر چې نه غواړي نوم یې واخیستل شي، افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وایي: «دا توکي زموږ د شخصي پانګې حاصل دي. هر کانټینر تر ۳۰ زره ډالرو یا تر دې هم زیات ارزښت لري، خو په دې دوه نیمو میاشتو کې د هر کانټینر نږدې نیمه بیه یوازې په ډمرچ کې ولاړه ده. که همداسې دوام وکړي، موږ به سراسر تاوانیان شو».
افغان سوداګر وایي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د شخړو او سیاسي مخالفتونو له امله یې سوداګریزې چارې له جدي زیان سره مخ شوې دي. د هغوی په وینا، د سوداګریزو لارو بندېدل، د توکو اوږدمهاله ځنډ او د بندرونو او ګمرکونو اضافي لګښتونه د دې لامل شوي، چې هره ورځ ورته مالي تاوانونه واوړي او د سوداګرۍ عادي بهیر یې له سختو ستونزو سره مخ کړي دي.
یادو افغان سوداګرو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې پاکستان د سوداګریزو لارو د پرانېستلو لپاره چمتووالی ښودلی، خو افغان طالبان د سوداګریزو لارو د پرانېستلو په بدل کې له پاکستان څخه د «قوي ضمانت» غوښتنه کوي.
یو بل افغان سوداګر چې نه غواړي نوم یې واخیستل شي، وایي: «طالبانو موږ ته ویلي دي چې پاکستان باید داسې تضمین ورکړي، چې که د دواړو هېوادونو ترمنځ هر ډول درنه جګړه رامنځته شي او یو پر بل توغندي او راکېټونه وولي، بیا هم باید سوداګریزې لارې بندې نهشي.»
د یاد سوداګر په وینا، طالبان پر پاکستان ټینګار کوي چې د تېرو دوه نیمو میاشتو په موده کې د لارو د بندېدو له امله د افغان سوداګرو ټول مالي زیانونه جبران کړي.
افغان سوداګرو ویلي، چې له پاکستان سره د سوداګریزو اړیکو د بېرته فعالولو په موخه یې خپلې غوښتنې او ستونزې د ملا هبتالله په ګډون د طالبانو تر لوړپوړو چارواکو رسولي، خو لا هم د حل په اړه هېڅ څرک نه ښکاري: «موږ دا موضوع تر وزارتونو، ملا برادر او د ملا هبتالله تر دفتر پورې رسولې، خو تر اوسه یې عملي حل نه دی موندل شوی. اوس نه پوهېږو چې څه وکړو.»
د پاکستان په کراچۍ بندر کې د توکو په بند پاتې کانټینرونو کې ډېره برخه د کندهاري سوداګرو ده. دوی ویلي، چې د تېرو دوو میاشتو په موده کې د اوښتي زیان سربېره، ولایتي ادارې لا هم د دوی غږ نه دی اورېدلی.
کندهاري سوداګر وایي، پاکستان اجازه نهورکوي چې د توکو بار بند پاتې کانټینرونه دې بېرته چابهار بندر ته انتقال او له هغه لارې افغانستان ته وارد کړي.
یو کندهاري سوداګر چې نه غواړي نوم یې په راپور کې ذکر شي، وایي: «موږ ته ویل کېږي چې کانټینرونه باید همدلته پاتې شي، ځکه چې افغانستان ته د انتقال امکان یې د پاکستان او طالبانو د ستونزو له امله نه شته او پاکستان یې بېرته شاته نه پرېږدي.»
افغان سوداګرو زیاته کړې، چې د لارو بندښت د پاکستان په زیان دی خو که لارې پرانېستل شي د دواړو لوریو سوداګر به ګټمن شي.
د لارو د بندښت له امله د روانو زیانونو په اړه یو افغان سوداګر افغانستان انټرنشنل-پښتو ته ویلي:«زموږ حساب دا دی چې ۱۰ سلنه زیان افغان سوداګرو ته رسېږي، خو ۹۰ سلنه زیان بیا د پاکستان اقتصاد او سوداګرو ته اوړي، د ډیمرچ پیسې هم د پاکستان حکومت ته نه رسېږي، بلکې ټولې یې بهرنۍ کمپنۍ اخلي.»
افغان سوداګرو ویلي، چې اوس یې د پاکستان پر ځای د ایران، ازبکستان او د منځنۍ اسیا د نورو هېوادونو سره د بدیلو لارو په توګه سوداګري زیاته کړې ده، خو یادې لارې د پاکستان په پرتله اږدې او لګښتونه یې ډېر دي.
په ورته مهال طالبانو ویلي، چې له پاکستان سره د سوداګریزو لارو بندښت په افغانستان کې پر خوراکي او نورو توکو هېڅ ډول منفي اغېز نهدی کړی. د اقتصادي چارو کارپوهان بیا وايي، چې د پاکستان له لارې واردېدونکي ځینې خوراکي توکي د پخوا په پرتله په نسبي ډول ګران شوي دي.
پاکستان له څو میاشتو راهیسې په یو اړخیز ډول د افغان کډوالو د اېستلو بهیر پیل کړی او لا هم روان دی. یو شمېر ستنېدونکي افغانان د پولیسو له ناوړه چلند او د پیسو غوښتنې سره مخ دي او وايي، چې د خپل وطن پر لور د تګ لپاره هم د تورخم پولیس له دوی څخه پیسې اخلي.
له څو میاشتو راهیسې د خېبر غرنیو لارو پر دوړو ډک سړکونه، د کورنیو له کډو بار موټر او پر سر یې ناست وېرېدلي ماشومان او د پاخه عمر کسانو لیدل اوس یو عادي منظر ګرځېدلی دی، خو د دغو مساپرو لپاره بېرته خپل وطن ته ستنېدل د خوښۍ سفر نه، بلکې د یوې نوې سختۍ پیل دی.
له دغو کډوالو د تورخم په دروازې او د ډیورند کرښې په څو قدمۍ کې هرکلي ته هغه پولیس ولاړ دي، چې لا هم یې سترګې د کډوالو جېبونو ته نیولي دي.
دغه ستنېدونکي افغانان وايي، د تورخم د نادرا دفتر یا د نفوسو ادارې کارکوونکي او پولیس په ښکاره د پیسو غوښتنه کوي، ګنې ورته ډول ډول ستونزې جوړوي او دغه بېوسه کډوال ځوروي.
یو له دغو ستنېدونکو افغانانو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وايي: «پولیس په تورخم کې په هر څو قدمۍ کې د افغانانو د ځورونې او ورڅخه د پیسو د اخیستو لپاره ولاړ دي. دغه پولیس د ستنېدونکو افغانانو په اسنادو کې هسې ستونزې راپیدا کوي.»
یو بل افغان بیا وايي: «موږ ته وايي، کاغذونه دې غلط دي یا راجسترېشن نېټه ختمه شوې او یا هم نوم مو په ډېټابېس کې نشته».
افغانستان ته ستنېدونکی بل افغان عبدالولي چې له ۱۹۹۱ کال راهیسې په پاکستان کې ژوند کړی او اوس بېرته هېواد ته ستنېدونکی دی، وايي چې په تورخم کې د نادرا دفتر کارکوونکي په بېلابېلو پلمو ورڅخه د پیسو غوښتنه کوي او په دې ناچارۍ کې اړ دي چې ځايي پولیسو ته پیسې ورکړي.
عبدالولي زیاتوي: «د نادرا سنټر مخې ته دوه پولیس اهلکار پر څوکیو ناست و او زه یې وغوښتم، چې ورنږدې شوم نو یې د تذکرې غوښتنه وکړه، ما ټول اسناد وړاندې کړل، خو سره له دې پولیسو بېلابېلې پلمې جوړې کړې، کله یې پر کاغذونو اعتراض کاوه او کله یې د نورو پلټنو په نوم انتظار ته پرېښودم او پیسو ته یې لاره جوړوله».
هغه همداراز څرګنده کړه: «پولیسو راته ویل، که تلل غواړې زر روپۍ راکړه او ما هم د سخت مجبوریت له امله ١٠٠٠ روپۍ ورکړې، د پیسو تر ورکولو وروسته پرته له کومې پوښتنې موږ ته د تګ اجازه راکړل شوه».
له دې سره سم، په تورخم کې د ویلچر چلوونکی هم د افغانانو د دغو ستونزو او ننګونو له تاییدۍ سره وايي، کله چې موږ له افغانانو سره مرستې کوو او وسایل یې تر کرښې وړو، نو په لاره کې پولیس افغانان سخت ځوروي او په ښکاره د پیسو غوښتنه ترې کوي.
دغه کس چې په دې راپور کې یې مستعار نوم وقاص دی، وايي: «له موږ سره د یوه افغان کډوال سامان و او هغه کډوال ناست و، کله چې د پولیسو خوا ته ورسېدو نو موږ یې ودرولو او پوښتنه یې وکړه دا څوک دی؟ له تا سره څوک دی؟ ما وویل دا کډوال دي، نو په ښکاره یې له افغان څخه د ٢٠٠٠ روپیو غوښتنه وکړه او افغان هم اړ و، پیسې یې ورکړې».
د نوموړي په وینا، په تورخم کې هره ورځ په بېلابېلو پلمو سره له افغان کډوالو پیسې اخېستل کېږي.
د یادونې وړ ده، چې دغه وضعیت یوازې په تورخم کې نهدی، بلکې په ټول پاکستان کې له افغانانو سره ورته چلند کېږي او په اسلاماباد او راولپنډۍ کې له افغان کډوالو د لسګونه زره پیسو غوښتنه کېږي او که چېرې ورنهکړل شي، نو له نورو ستونزو جوړولو سربېره د اېستنې مرکزونو ته یې لېږدوي.
د ویلو ده، چې د پاکستان د نادرا دفتر او پولیسو د دغو څرګندونو په تړاو تر اوسه څه نهدي ویلي.