سویسي او ایټالیايي چارواکو ویلي، چې د نوي کال پر شپه د سویس د کرانز-مونتانا په یوه کلب کې د اور لګېدو له کبله تر ۴۰ پورې کسان مړه شوي او شاوخوا ۱۰۰ نور ټپیان دي. د سویس پولیسو ویلي چې "لسګونه" کسان مړه شوي دي.
اور د ډسمبر پر ۳۱مه د کرانز-مونتانا په یوه بار کې چې «لو کونستلاڅیون» نومېږي ولګېد.
د اور لګېدو لامل چې لومړی د چاودنې په ډول و، تر اوسه روښانه نه دی، خو چارواکو ویلي، چې داسې ښکاري دا یوه پېښه وه، نه برید.
د سویس پولیسو وویل چې "لسګونه" کسان مړه شوي او شاوخوا ۱۰۰ټپيان شوي دي.
په سویس کې د ایټالیا سفیر ویلي، چې د سویس پولیسو معلومات ښيي چې شاوخوا ۴۰ کسان مړه شوي. سویسي چارواکو د کره شمیرې له ورکولو ډډه کړې ده.
ویډیويي مواد ښيي چې امبولانسونه پر لیکه ولاړ دي او هلیکوپټر د پېښې قربانیان نږدې روغتونونو ته لیږدوي.
دوو ځوانو فرانسوۍ ښځو چې په بار کې وې، فرانسوي تلویزیون بي ایف ایم ته وویل چې اور د کلب په زیرزمیني کې د یوه بوتل له امله پیل شوی چې «د میلاد شمعې» پکې وې او له لرګین چت سره ډېر نږدې نیول شوی و.
د رویټرز له خوا تایید شوې ویډیو ښيي چې اور له ودانۍ څخه خپرېږي او خلک له کلب نه بهر منډې وهي او چیغې وهي.
د سیمې د پولیسو مشر فریدریک ګیسلر وویل: « زموږ په شمېر شاوخوا ۱۰۰ټپيان دي، چې ډېری یې جدي حالت لري او له بده مرغه لسګونه کسان مړه شوي ګڼل کېږي».
د پاکستان د ورځپاڼو د مدیرانو شورا (CPNE) د رسنیو د ازادۍ او څار کمېټې لهخوا خپور شوی کلنی راپور ښيي، چې دغه هېواد کې رسنۍ او خبریالان له سخت حکومتي کنټرول او سانسور سره مخ وو. دوی وایي، خبریالان په ۲۰۲۵کال کې له سختو جدي ننګوونو او ګواښونو سره هم مخ شوي.
د راپور له مخې؛ دغه ګواښونو کې د خبریالانو وژل کېدل، نیول کېدل، د خیانت قضیو جوړېدل، د خپرونو د جبري بندولو امرونه، د بانکي حسابونو تړل، د ممنوعالخروج کسانو په نوملړ کې د خبریالانو نومونو شاملول او د دولتي ادارو د اعلانونو بندول پهکې شامل وو.
په راپور کې ویل شوي، چې یوازې په ۲۰۲۵کال کې پنځه خبریالان وژل شوي، شپږ نور د قضیو، نیونو او یا هم د حکومتي اقداماتو سره مخ شوي او درې نور خبریالان د ځورولو هدف ګرځېدلي دي. همدارنګه، په همدې کال کې دوه خبري ناستې بندې شوې، پر دوو رسنیزو دفترونو بریدونه شوي او د رسنیو پر وړاندې د تاوتریخوالي دوه جدي پېښې ثبت شوې دي.
راپور زیاتوي، چې د دې ټولو تر څنګ دوه پراخ ډیجیټلي محدودیتونه او د یوې لانجمنې قانوني مسودې تصویب، د بیان ازادۍ ته درنه ضربه رسولې ده. یو شمېر خبریالان له فوقالعاده اقداماتو سره هم مخ شوي؛ لکه د ملي پېژندپاڼو ځنډول، د بانکي حسابونو تړل او د ۲۰۱۶کال د «برېښنایي جرمونو د مخنیوي قانون (PECA)» پر بنسټ عدلي تعقیب.
د پاکستانۍ ورځپاڼو د شورا په وینا؛ په ټول پاکستان کې د چاپي او برېښنایي رسنیو خپرېدونکې محتوا تر ډېره یو شان شوې، چې دا حالت په دغه هېواد کې د خپلواک ژورنالېزم د راتلونکي په اړه جدي پوښتنې راولاړوي.
د همدې وضعیت له امله پاکستان په ۲۰۲۵کال کې د بېپولې خبریالانو (ار اېس اېف) د مطبوعاتو د ازادۍ په نړۍوال شاخص کې شپږ درجې شاته تللی او د ۲۰۲۴کال د ۱۵۲م مقام څخه ۱۵۸م ځای ته لوېدلی دی.
راپور ټینګار کوي، چې د پاکستاني حکومت سختدریځې تګلارې او د PECA قانون جبري او وسیلهيي کارونه، پر اعلانونو سخت کنټرول، د رسنیو لپاره محدودوونکې لارښوونې او پراخ سانسور، ډېرې ورځپاڼې تړل کېدو ته اړ اېستې دي.
د راپور د لیکوالانو په وینا؛ د یو شمېر لویو رسنیو تحریریه خونې اوس تشې شوې او ګڼو رسنیزو بنسټونو په پراخه کچه د خپلو کارکوونکو ګوښهکېدو ته مخه کړې ده.
زهران ممداني به پنجشنبه (د مرغومي ۱۱مه) په رسمي ډول د لوړې په ترسره کولو سره دنده پیل کړي. هغه به پر هغه قران لوړه وکړي، چې له نیکه څخه ورته میراث پاتې شوی دی. ممداني د نیویارک لومړنی ښاروال دی، چې د تحلیف په مراسمو کې یې پر قران لوړه کوي.
د رویټرز د راپور لهمخې، ممداني د واک د لېږد او د لوړې د مراسمو د تنظیم لپاره له نږدې ۳۰ زره بسپنه ورکوونکو څخه ۲٫۶ میلیونه ډالر راټول کړي دي.
زهران ممداني به لومړی د پنجشنبې په شپه د «اولډ سیټيهال» په نوم د نیویارک د مترو په یوه زاړه او مترو سټېشن کې په یوه خصوصي مراسمو کې لوړه وکړي. په دې مراسمو کې به د هغه کورنۍ او ځايي چارواکي ګډون ولري او هغه به د قرانکریم پر دوو سپارو سوګند یاد کړي: یو قران چې د هغه د نیکه څخه په میراث ورپاتې شوی او بل د ارتور شومبورګ قران چې د نیویارک د عامه کتابتون څخه په امانت اخیستل شوی دی. ارتور شومبورګ یو تورپوستی لیکوال او تاریخپوه و.
د ممداني د لوړې لوی او عام مراسم به د پنجشنبې په ماسپښین د جنورۍ په لومړۍ نېټه د نیویارک د ښاروالۍ په مرکزي ودانۍ کې ترسره شي. زرګونه کسان به په دې مراسمو کې ګډون وکړي او د هغه د ښاروالۍ د پیل په مناسبت به ویناوې او کلتوري جشنونه تنظیم شي.
د نیویارک ډېری پخوانیو ښاروالانو په انجیل لوړه کړې، خو قانون د لوړې په مراسمو کې د ځانګړي مذهبي متن کارولو ته اړتیا نهلري.
د ممداني د ټاکنیز کمپاین اصلي محورونه اقتصادي او ټولنیزې مسلې وې، لکه د کورونو د کرایې کنټرول، د ښاري بسونو وړیا کارول او د ټیټ عاید لرونکو کورنیو ملاتړ.
هغه د انتخاباتي کمپاین پر مهال د ټرمپ د حکومت د کډوالۍ له تګلارو سره خپل مخالفت څرګند کړ او ځوانو رایه ورکوونکو، کډوالو او مخکښو کسانو ترې پراخ ملاتړ وکړ. سره له دې چې د هغه پر ضد پراخ کمپاین شوی و، د نیویارک ښار د یهودي رایه ورکوونکو رایې ممداني ته د پام وړ وې.
د نیویارک ټاکل شوي ښاروال ټرمپ یو «مستبد واکمن» بللی، هغه یې د هېواد سره د خیانت کوونکي په توګه یاد کړی او د «فاشیستي اجنډا» خپروونکی یې ګڼلی دی.
په مقابل کې، ډونالد ټرمپ زهران ممداني «کمونیست» او «د یهودانو ضد» بللی و او ویلي یې و چې هر یهودی چې هغه ته رایه ورکړي «احمق» دی. ټرمپ څو ځله ممداني ته د «لیوني» او «کمونیست» خطاب کړی و.
سره له دې چې د ډونالد ټرمپ له لوري د ممداني پر وړاندې توند دریځونه مخکې موجود وو، د امریکا ولسمشر د منتخب ښاروال له لیدنې وروسته خپل غږ یو څه نرم کړ او ویې ویل، چې «غواړي هر څه د نیویارک لپاره ښه پر مخ ولاړ شي.»
د نیویارک ایالت د قانون لهمخې، د ښاروال څلور کلنه دوره د جنورۍ له لومړۍ نېټې پیلېږي او د همدې ورځې په نیمه شپه د سوګند مراسم ترسره کول د ښاروال د رسمي دندې د پیل یو دود ګرځېدلی دی.
په ایران کې د حکومت پر ضد او د خراب اقتصادي وضعیت په غبرګون لاریونونه نن څلورمه ورځ هم روان دي. د راپورونو لهمخې، حکومتي ځواکونو پر لاریونوالو ډزې کړې دي. دا اعتراضونه په اصفهان، کرمانشاه او فارس ولایتونو کې دوام لري.
ایران انټرنشنل خبر ورکړی، چې یو ۱۸ کلن ځوان مهدي سماواتي په فارس کې د حکومتي ځواکونو په ډزو کې وژل شوی دی، خو دولتي چارواکو یاد خبر رد کړی او ویلي یې دي چې څلور لاریونوال یې نیولي دي.
راپورونه ښيي، چې په کوهدشت کې ګڼ خلک لا هم په لاریون بوخت دي او په فسا کې لاریونوالو د ښار د قوماندانۍ پر ودانۍ هجوم کړی او پر هغې ودانۍ او شاوخوا کوڅو کې یې اور بل کړی دی.
خپرې شوې ویډیوګانې ښيي، چې ځواکونه په مستقیمه توګه پر لاریونوالو ډزې کوي.
سره له دې چې لاریونوال د ایران د اخوندي نظام د ړنګولو غوښتنه کوي، د ایران ولسمشر ویلي: «موږ په داسې حال کې یو چې د بهرنیو فشارونو سره مخ یو او په کور دننه ځینې کړنې د همکارۍ پر ځای د زیان رسولو سبب کېږي.»
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت هم د ایران جمهوریت ته خبرداری ورکړی، چې د خلکو د ځپلو لړۍ ختمه کړي او ویلي یې دي: «د لومړنیو حقونو غوښتنه جرم نه دی او رژیم باید د ایران د خلکو حقونو ته درناوی وکړي.»
دغه لاریونونه لا هم په ایران کې دوام لري او د ځپلو د زیاتوالي او سیاسي کشمکشونو اندېښنې زیاتې شوې دي.
د بلومبرګ د وروستۍ ارزونې لهمخې، د نړۍ د شتمنو کورنیو ترمنځ د شتمنۍ تمرکز دومره زیات شوی چې لس سترې کورنۍ په ټولییز ډول شاوخوا ۲.۹ ټریلیونه ډالر شتمني لري. د دې نوملړ په سر کې د والټون کورنۍ ده، چې د امریکا د والمارټ شرکت مالکین دي او شتمني یې اوس له نیم ټریلیون ډالرو اوښتې ده.
دا نوملړ پر هغو شتمنیو تمرکز کوي، چې له یوه نسل څخه بل ته لېږدول شوي وي. په دغه نوملړ کې هغه شتمن کسان نه دي شامل لکه د امازون شرکت مالک جېف بیزوس چې شتمني یې شخصي ده.
نفت، ټېکنالوژي او د لوکس یا شاندار ژوند نړۍ څنګه شتمني رامنځته کوي؟
د بلومبرګ د وروستیو خپرو شویو اټکلونو لهمخې، په نړۍواله اقتصادي کچه شتمني تر بل هر وخت ډېر د یو شمېر محدودو سترو کورنیو په لاس کې متمرکزه شوې ده.
د دې راپور لهمخې، د ۲۰۲۵ کال تر پایه د نړۍ د ۲۵ شتمنو کورنیو ټولییزې شتمنۍ شاوخوا ۲.۹ تریلیون ډالرو ته رسېدلې، چې دا شمېره د داسې هېوادونو لکه برېتانیا یا فرانسه د ناخالص کورني تولید څخه هم زیاته ده.
د مالي بازارونو وده، د فلزاتو او د څارویو د خوړو په څېر توکو غوښتنې زیاتوالی او همدارنګه د انرژۍ منابعو ته دوامداره لاسرسی د دې زیاتوالي اصلي عوامل ګڼل شوي دي.
د دې نوملړ په سر کې د والټون کورنۍ ده، چې شتمني یې اوس د نیم ټریلیون ډالرو څخه زیاته شوې او یوازې د سویډن یا بلجیم په شان هېوادونو د اقتصاد سره برابره ده. هممهاله، لږ تر لږه شتمني چې د نړۍ د تر ټولو شتمنو کورنیو په ډله کې د ننوتلو لپاره اړینه ده، له ۴۶ میلیارده ډالرو څخه هم زیاته شوې ده. دغه کچه څو کاله مخکې د ډېرو نړۍوالو پانګهوالو لپاره د ترلاسه کولو وړ نه وه.
والټون کورنۍ چې د والمارټ د زنځیرهيي پلورنځیو مالکین دي، د نړۍ تر ټولو لوی پرچون پلورونکی شبکه په واک کې لري، چې د امریکا د مصرفي اقتصاد اصلي ستن بلل کېږي. دغې کورنۍ د درېیو نسلونو په ترڅ کې د خپل کاروبار کنټرول ساتلی او شتمني یې ۵۱۳.۴ میلیارد ډالرو ته رسېدلې ده.
دویم: النهیان کورنۍـ-امارات
د ابوظبي واکمنه کورنۍ چې شتمني یې له نفتو، دولتي شتمنیو او پراخو نړۍوالو پانګونو ترلاسه کړې ده، په وروستیو کلونو کې یې د مصنوعي ځیرکتیا په برخه کې هم فعاله حضور لرلی دی د دې کورنۍ شتمني شاوخوا ۳۳۵.۹ میلیارده ډالرو ته رسېږي.
درېیم: د السعود کورنۍ - سعودي عربستان
د دې کورنۍ شتمني د سعودي عربستان د سترې نفتې زېرمې او د سیاسي او اقتصادي ځواک ترمنځ د نږدې اړیکو پر بنسټ جوړه شوې ده.
د السعود د کورنۍ شتمني شاوخوا ۲۱۳٫۶ میلیارد ډالرو پورې اټکل شوی.
څلورم: د الثاني کورنۍ-قطر
د قطر واکمنان د طبیعي ګازو په برخه کې د نړۍ له سترو ګټې اخیستونکو شمېرل کېږي او د انرژۍ یوه برخه عواید یې په مالي بازارونو او نړۍوالو شتمنیو کې پانګونه کړې ده.
د دې کورنۍ شتمني ۱۹۹.۵ میلیارد ډالرو پورې اټکل شوې ده.
پنځم: د هرمس کورنۍ-فرانسه
د هرمس برنډ مالکین له نولسمې پېړۍ راهیسې د دې شرکت د شپږو نسلونو لپاره د دې کورنۍ په واک کې پاتې شوی دی.
د دې کورنۍ شتمني د لوکس توکو په صنعت کې ۱۸۴.۵ میلیارد ډالرو ته رسېدلې ده.
شپږم: د کوک کورنۍ-امریکا
دا کورنۍ د نړۍ له سترو خصوصي صنعتي امپراتوریو څخه یوه لري، چې د انرژۍ، کیمیاوي توکو او درندو صنعتونو په برخه کې فعالیت کوي.
د دې کورنۍ شتمني شاوخوا ۱۵۰ میلیارد ډالر اټکل شوې ده.
اووم: د مارس کورنۍ-امریکا
یاده کورنۍ په ځانګړې توګه د خوړو په صنعت کې په تېره بیا د کورنیو حیواناتو د خوړو په مخ پر ودې بازار کې له نړۍوالو پېژندل شویو برنډونو سره فعاله ده.
د دې کورنۍ شتمني له ۱۴۳ میلیارد ډالرو څخه زیاته اټکل شوې ده.
اتم: د امباني کورنۍ -هندوستان
د ریلاینس ګروپ مالکین دي، چې د انرژۍ، د نفتو د تصفیې او د صنعت په برخو کې فعاله دي او د هند په اقتصاد کې مهم رول لري.
د دې کورنۍ شتمني شاوخوا ۱۰۵ میلیارد ډالرو پورې اټکل شوې ده.
نهم: د ورتهایمر کورنۍ-فرانسه
د نړۍ د فېشن او لوکسو توکو په صنعت کې د تر ټولو پایدارو نومونو څخه د «شنل» برنډ مالکین دي.
د دې کورنۍ شتمني شاوخوا ۸۵.۶ میلیارد ډالرو پورې اټکل شوې ده.
لسم: د ټامسون کورنۍ-کاناډا
دغه کورنۍ د «ټامسون رویترز» خبري اژانس مالکیت لري، چې د نړۍ د اطلاعاتو او رسنیو په برخه کې له مهمو لوبغاړو څخه شمېرل کېږي.
د دې کورنۍ شتمني شاوخوا ۸۲ میلیارد ډالره اټکل شوې ده.
د ایران دبشري حقونو سازمان «ههنګاو» په خپل کلني راپور کې ویلي چې ایران په ۲۰۲۵ کال کې لږ تر لږه ۱،۸۵۸ کسان اعدام کړي، چې۸۵ یې افغانان دي او د ایران په بېلابېلو زندانونو کې اعدام شوي دي.
ههنګاو، چې له ایران څخه بهر فعالیت کوي، د چارشنبې په ورځ د مرغومي په لسمه خپل کلني راپور کې د ایران د بشري حقونو وضعیت ارزولی او ویلي یې دي چې په ۲۰۲۵کال کې د اعدامونو کچه په څرګند ډول لوړه شوې ده.
د راپور له مخې، ایران په ۲۰۲۴کال کې هم لږ تر لږه ۸۰افغان وګړي اعدام کړي وو، چې دا شمېر د ۲۰۲۳کال په پرتله درې برابره زیاتوالی ښيي. ویل شوي چې د افغانانو ډېری اعدامونه د نشهيي توکو، جنسي تېري او قصدي وژنې په تور شوي دي.
ههنګاو زیاته کړې چې د ۲۰۲۵کال په اوږدو کې لږ تر لږه ۵۹بندیان د ایران په زندانونو کې مړه شوي او ۲۴سیاسي فعالان او معترضین د اعدام په سزا محکوم شوي دي.
د راپور له مخې، په همدې موده کې لږ تر لږه ۲۰۷ښځو د کورني تاوتریخوالي له امله خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.
د دې بشري حقونو سازمان د شمېرو له مخې، د ایران په ۲۰۲۵کال کې یو ماشوم او ۵۵ښځې هم اعدام کړي دي. له دې ډلې یوازې د ۷۵کسانو د اعدام حکم د رسمي چارواکو له خوا تایید شوی دی.
راپور زیاتوي چې ۸۱بندیان په پټه او له کورنیو سره د وروستۍ لیدنې له حق پرته اعدام شوي او ۱۱کسان په عام محضر کې اعدام شوي دي.
په ورته وخت کې، د بښنې نړیوال سازمان د کلني راپور له مخې، ایران په ۲۰۲۴کال کې د لږ تر لږه ۹۷۲ثبت شویو اعدامونو په ترسره کولو سره، د هماغه کال د نړۍ د ټولو ثبت شویو اعدامونو څه باندې ۶۴سلنه برخه خپله کړې وه.
د ایران څخه بهر فعالو بشري حقونو سازمانونو ویلي چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا ځلې واک ته رسېدو وروسته، ایران د افغان بندیانو د اعدام کچه په بېساري ډول لوړه کړې ده.