نصیراحمد اندېشه: ۲۰۲۵کال د طالبانو لپاره د ناکامۍ او انزوا کال و

په برلین کې د پښتو ژبې استاد لوتز ژهاک او په پاریس کې د پښتو ژبې استاده سارا هېرمن د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په مرکه کې ویلي، چې له کلونو راهیسي په پوهنتونونو کې د پښتو ژبې تدریس کوي او دا مهال د اروپا په ډېرو پوهنتونونو کې پښتو ژبه تدریس کېږي.

ژهاک وايي: «۴۰ کاله کېږي چې پښتو د یوې ژوندۍ ژبې په حیث په پوهنتونونو کې تدریس کېږي، په لومړيو کلونو کې د کابل پوهنتون یو شمېر استادان او مشهور پښتو لیکوالان هم دلته د تدریس لپاره راغلي‌ وو».

د هغه په خبره، د المان یو شمېر نړۍوالو پوهنتونونو هم د پښتو ژبې د تدریس غوښتنه کړې، خو د هغه په خبره چې د وخت د نشتوالي له امله ورته رسېدنه نه‌شي کولی.

هغه د برلین په پوهنتون کې د روان کال د پښتو ژبې د وضعیت په اړه ویلي: «زه هره اوونۍ ۴ ساعته په پښتو درس ورکوم، په دې سمسټر کې د محصلینو شمېر ۱۵ دی».

د نوموړي‌ په خبره، یو شمېر محصلین یې د پښتو ژبې د څېړنې لپاره افغانستان ته هم تللي.

ژاک د اتریش د ویانا په اکاډمۍ کې د پښتو انلاین قاموس د ژر جوړېدو خبر ورکړی، چې یو شمېر افغان کډوالو هم په‌کې د همکارۍ برخه اخیستې.

په پاریس کې د پښتو ژبې استاده سارا هېرمن بیا وايي، چې هڅه کوي پښتو ژبه پراخه او د زده‌کوونکو شمېر زیات کړي.

د هغې په وینا، د افغانستان تاریخي انځورونو، ښکلا، د افغانانو ښه چلند او پښتو سندرو د پښتو ژبې د زده‌کړې لېوالتیا ډېره کړې او د زده‌کوونکو شمېر یې زیات کړی دی.

هغې زیاته کړې: «پښتو داسي‌ یوه ژبه ده چې څوک ورسره عادت شي لکه نشه بیا یې نه‌شي پرېښودلی».

سارا په تعليمي برخه کې د پښتو موادو د زیاتېدو هیله ښودلې.

د پښتو ژبې دغه بهرني ښوونکي د افغانستان بېلابېلې لهجې د خپل کارونو خنډ یادوي؛ خو بل لورې بیا اروپا ته د افغان کډوالو په تګ سره د دې ستونزې حل ته هیله‌مند دي.

دوی وايي، چې ډېرو لوستو افغان کډوالو ورسره د پښتو په برخه کې همکارۍ کړې دي.

په مسکو کې د پوهنتون استاد شېرحسن حسن هم د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې ویلي، چې د روسیې په لویو ښارونو او پوهنتونونو کې د پښتو ژبې تدریس او څېړنې جریان لري.

نوموړي چې تر ډېره د پښتو پر تاریخي مخینې خبرې کړې، وايي چې شوري اتحاد، تاشکند او د تاجکستان په دوشنبې پوهنتونونو کې پښتو تدریس کېږي.

نوموړي زیاته کړې: «د دغه تدریس تر څنګ دغو استادانو نه یوازې په اکاډمیکو مرکزونو کې تدریس کاوه، بلکي شاګردانو یې په ډیپلوماټیکو او مطبوعاتي ادارو کې هم کار کاوه او دا د پښتو ژبې د پراخ ترویج لپاره زمینه برابره کړې خو دا زمینه تر اوسه دوام لري».

پښتو د نړۍ د هغو ژوندیو ژبو څخه ده، چې میلیونونه خلک پرې خبرې کوي، دغه ژبه په علمي او پوهنتوني بڼه له ۱۷۵۰م کلونو څخه راهیسې د نړۍ په پوهنتونونو او انسټیټوټونو کې تدریس او تحقیق کېږي. په تېرو نږدې ۳۰۰ کلونو کې نړۍوالو ژبپوهنیزو مرکزونو پښتو د هندو اریایي ژبو د ختیځې څانګې یوه مهمه ژبه ګڼلې او ان کله ناکله ویل شوي، چې د ځینو ورڅېرمو ژبو علمي مطالعه د پښتو له پېژندنې پرته ممکنه نه ده.

له دې سره، تېره اوونۍ د نیویارک ښاروال زهران ممداني په خپله وینا کې پښتو ژبه یاده کړه، چې تر دې وروسته به د نیویارک ښار پېښ‌لیکونه د نورو ژبو ترڅنګ په دې ژبه هم لیکل کېږي.

دې خبرې یو ځل بیا د میلیونو وګړو د مورنۍ ژبې په توګه د پښتو ژبې نړۍوال دريځ ته د خلکو پام واړوه

د طالبانو د دفاع وزارت د روغتیا څانګې قوماندان محمد طاهر احرار ادعا کړې: «د پاکستان حکومت یوازې د تنخوا لپاره کار کوي، د اسلامي احکامو او شعایرو پېژندنه نه‌لري او ځان د هغوی د پلي کولو مسوول نه ګڼي».

دغه طالب چارواکي ټینګار کړی، چې په پاکستان کې د اسلامي نظام د رامنځته کېدو لپاره «اوسنی رژیم باید د خلکو په ځواک بدل شي».

تحریک طالبان پاکستان چې د افغان طالبانو نږدې ملګری ګڼل کېږي، د پاکستان د سیاسي نظام د بدلون او د شریعت د پلي کولو په هدف جګړه کوي.

څارونکي وايي، چې په افغانستان کې د طالبانو د بیا واک ته رسېدو وروسته، تحریک طالبان پاکستان هم په هېواد کې د حکومت د بدلون لپاره ډېر هیله‌مند شوي او همدا لامل دی، چې بریدونه یې څو برابره زیات شوي دي.

د پاکستان حکومت د افغانستان طالبان په دې تورنوي، چې د تحریک طالبان پاکستان ملاتړ کوي؛ هغه تور چې افغان طالبانو تل «بې‌ اساسه» بللی دی.

دا څرګندونې په داسې حال کې مطرح کېږي، چې د څو اوونیو نسبي ارام وروسته طالبان او پاکستان یو ځل بیا د متقابلو تورونو او لفظي بریدونو لور ته تللي دي.

د پاکستان د دفاع وزیر پرون ویلي، چې پر افغان طالبانو «باور نه‌لري». هغه د طالبانو او هند د اړیکو په اړه اندېښنه څرګنده کړې. د پاکستان د پوځ ویاند هم طالبانو ته د «مشروعیت نه درلودونکي» خطاب وکړ او ویې ویل، چې دا ډله د افغانستان د خلکو استازیتوب نه کوي.

د طالبانو ادارې د دغو څرګندونو په غبرګون کې د یوې اعلامیې په خپرولو سره د پاکستاني پوځ د چارواکو دغه دریځونه په کلکه رد کړل.

د طالبانو تر واک لاندې د افغاني سرې میاشتې ادارې په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د پروان په کوه‌صافي، سیدخېل، جبل‌السراج او سالنګ ولسوالیو کې یې له ګاونډیو هېوادونو څخه پر تازه راستنو شویو ۱۰۰۰ کورنیو باندې د بېړنۍ مرستې په توګه ۸۵،۵ ټنه خوراکي او غېر خوراکي توکي ویشلي دي.

یادې ادارې په یوې جلا خبرپاڼه کې ویلي، چې د چهارشنبې په ورځ یې د ننګرهار ولایت د دره‌نور ولسوالۍ په بېلابېلو سیمو کې هم پر ۱۱۴۰ زلزله‌ځپلو کورنیو باندې ۱۷۴ ټنه خوراکي توکي وېشلي دي.

په اعلامیه کې ویل شوي، چې د ننګرهار د دره‌نور ولسوالۍ د زلزله‌ځپلو کورنیو سره یاده مرسته د ترکیې د سرې میاشتې له لوري چمتو شوې وه.

سره له دې چې طالبان په ځینو ولایتونو کې پر اړمنو کسانو مرستې وېشي، خو خلک وايي چې د ژمي په دې سړه هوا کې یادې مرستې د دوی لپاره بسنه نه کوي.

د طالبانو یو شمېر چارواکو د چهارشنبې په ورځ (د مرغومي ۱۷مه) د دې ډلې تر واک لاندې د علومو اکاډمۍ په تالار کې د صنعت د پراختیا او نوې ټکنالوژۍ اړوند یوې غونډې ته په وینا کې د هېواد د بقا لپاره پر صنعتي ودې ټینګار کړی.

د علومو اکاډمۍ مرستیال امیرجان ثاقب د صنعت وده د زراعت او دفاعي حالت د پراختیا په معنایاده کړې.

نوموړي زیاته کړې: «صنعت ته وده ورکول، یعنې کرنې ته وده ورکول؛ صنعت ته وده ورکول، یعنې د دفاعي حالت پیاوړتیا او صنعت ته وده ورکول، یعنې له فقر او احتیاج څخه خلاصول».

په غونډه کې د طالبانو د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ وزیر ادعا کړې، چې په تېر نظام کې فساد د صنعت د ودې مخه نیولې وه او له طالب مشرانو یې غوښتي، چې پانګوالو ته ساده او اسانه پالیسۍ جوړې کړي.

هغه ویلي: «د حکومت مسوولیت دی چې د پانګوالو لپاره ډېرې نرمې، ساده او له شرایطو سره سمون‌لرونکې پالیسۍ جوړې کړي».

طالب چارواکي زیاتوي، چې د پالیسۍ په جوړولو کې باید د ولس اړتیاوې په پام کې ونیول شي او شته ستونزو ته رسېدنه وشي.

افغانستان د خپل جغرافیایي موقعیت، طبیعي زېرمو او سیمه‌ییزو سوداګریزو لارو له امله د صنعت او اقتصاد د پراختیا لپاره ځانګړې ستراتیژیکې وړتیاوې لري، خو د تېرو کلونو جګړو او بې‌ثباتۍ د هېواد صنعتي سکتور ته پراخ زیان اړولی دی.

طالبان ادعا کوي، چې واک ته د دوی له رسېدو را وروسته د کورنیو تولیداتو، سیمه‌ییزو سوداګریزو اړیکو او صادراتو په برخه کې تدریجي بدلونونه راغلي دي.

د بې‌پولې ډاکټرانو سازمان په یوې اعلامیه کې ویلي، چې د اخراج وېره په پاکستان کې د افغان کډوالو لپاره وژونکې پایلې لرلی شي.

یاد سازمان ویلي، چې له پاکستان څخه د افغان کډوالو د‌ ډلییز اخراج لړۍ په یو ناورین بدل شوی او د یوې زیانمنونکې ټولنې کړاو یې لاپسې ژور کړی دی.

د دوی په خبره، د نیولو او بندي کېدو د وېرې له امله ډېر کسان روغتیايي خدماتو ته لاسرسی نه‌لري، چې له دې امله پر مېرمنو روان فشارونه زیات شوي، د حمل ضایع کېدل زیات شوي او د نورو ناروغیو درملنې ته لاسرسی یې سخت شوی دی.

اعلامیه زیاتوي: «دغه اېستنې ډېری کډوال بې‌سرپناه کوي او کډوال په داسې پنډغالو کې اچول کېږي، چې هلته نه یوازې روغتیايي خدمات نشته، بلکې د ژوندي پاتې کېدو لپاره اړین وسایل هم شتون نه لري».

یاد سازمان ویلي، چې بې‌سرپناه ژمی د دغو افغانانو لپاره وژونکی دی او سخته سړه هوا ناروغۍ او د مرګ کچه ډېروي.

په پاکستان کې د بې‌پولې ډاکټرانو د ماموریت مشر ژو ویبینګ ویلي: «افغان کورنۍ اړې دي چې د اخراج د وېرې ژوند او د راستنېدو په صورت کې د ګواښ ترمنځ انتخاب وکړي. پاکستان باید ډاډ ترلاسه کړي چې هېڅوک په زور داسې ځای ته ونه ستنول شي چې هلته ورته زیان ورسېږي. امنیت، کرامت او انسانیت انتخابي نه دي».

یاد سازمان په خپل راپور کې د پاکستان له‌خوا د اخراج سره مخ افغان کورنیو روغتیايي، فزیکي ستونزو او رواني فشارونو ته هم اشاره کړې چې د فشار له امله یې ځینې مېرمنې خپل حمل هم له لاسه ورکړی دی.

یو افغان کډوال وايي: «زما مېرمن درې میاشتنۍ حامله وه، کله چې لومړی ځل پولیسو ونیولم، هغه ډېره وېرېدلې وه. کله چې زه خوشې شوم او کور ته لاړم، د هغې روان وضعیت لا هم ګډوډ و. هغې راته وویل چې سخته وېرېدلې وه او د فشار او خفګان له امله ډېره وینه یې له لاسه ورکړې ده. موږ ډاکټر ته ولاړو، خو ډېر ناوخته شوی و، مېرمن مې د وېرې او خفګان له امله خپل حمل له لاسه ورکړی و».

پر همدغه مهال، په پاکستان کې د بې‌پولې ډاکټرانو د ماموریت مشر ژو ویبینګ له نړۍوالې ټولنې غوښتنه کړې، چې ژر تر ژره دې د بشري مرستو بهیر ګړندی کړي او په پاکستان کې مېشت افغانان دې په خوندي ډول درېیمو هېوادونو ته انتقال کړي.

ژو ویبینګ زیاته کړې: «اغېزمنو کسانو ته دې د خوړو، سرپناه او اړینو خدماتو لاسرسی یقیني کړل شي. د جبري راستنېدونکو مسله باید حل شي او په ځانګړي ډول دې د درېیمو هېوادونو ته د خوندي انتقال زمینه برابره شي».

د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د معلوماتو له‌مخې، د ۲۰۲۵ کال تر اکټوبر میاشتې پورې په پاکستان کې له ۲.۱۸ میلیونه زیات افغانان ژوند کوي، چې ډېری یې یا په پاکستان کې زېږېدلي یا د خپل ژوند لویه برخه یې هلته تېره کړې ده. خو پاکستان د ۲۰۲۳ کال کې له نومبر میاشتې راهیسې د افغان کډوالو د شړلو لړۍ پیل کړې او تر دې مهاله یې لسګونه زره کورنۍ په زور بېرته افغانستان ته ستنې کړې دي.