د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د سې شنبې په ورځ وویل:«ایران یو ښه هېواد و، خو دا هیولا "بلاګانې" راغلل او هغه یې ونیوه». نوموړي زیاته کړې:«موږ به بیا ایران لوی کړو. زه ایراني لاریون کوونکو ته وایم، لاریونونو ته دوام ورکړئ. ستاسو په لور مرسته در روانه ده».
ټرمپ ویلي:«په ایران کې د لاریون کوونکو قاتلان به درنه بیه ورکړي. ایراني چارواکي هڅه کوي چې په لاریونونو کې د وژل شویو کسانو ریښتنې شمېرې پټې کړې دي».
همدارنګه نوموړي زیاته کړې: «ما د ایراني چارواکو سره ټولې لېدنې لغوه کړې او تاسو ولېدل چې ما په هر هغه چا چې له ایران سره سوداګري کوي تعرفي لګولې دي. دا تعرفې نن نافذه کېږي».
د ازبکستان د ټرانسپورټ وزارت ویلي، چې د ټرانس ـ افغان ریل پټلۍ پروژې اړوند ستونزې حل شوې او دمګړۍ د یادې پروژې د امکان سنجولو کار دوام لري.
د ازبکستان د ټرانسپورټ وزارت د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، چې د چین ـ قرغیزستان ـ ازبکستان د ریل پټلۍ د ټرانزیټ ظرفیت پیاوړتیا په موخه هڅې دوام لري. د دوی په خبره د سیمې د ټرانسپورټي شبکې په پراخولو سره، ازبکستان هڅه کوي چې په سیمه کې د یو مهم لوژستیکي او ټرانسپورټي مرکز په توګه نور هم خپل ځای ټینک کړي.
د ازبکستان د ټرانسپورټ وزارت ویلي، چې له قرغزستان او ازربایجان سره په ګډه یې د سرحدي ټرانسپورټ لپاره برېښنايي اجازې سیستم وړاندې کړی او په ټول هېواد کې ۲۴ د ټرانسپورټ او لوژستیک مرکزونه د نړیوالو وچو بندرونو په توګه ټاکل شوي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې د ۲۰۲۵ کال په جولای میاشت کې د افغانستان، ازبکستان او پاکستان د بهرنیو چارو وزیرانو لومړنۍ ناسته په کابل کې ترسره شوه او په یاده ناسته کې د حکومتونو ترمنځ هوکړه وشوه، چې د ازبکستان، افغانستان او پاکستان ترمنځ د ټرانس ـ افغان ریل پټلۍ د امکان سنجوني د مطالعې لپاره بنسټ کېښودل شي.
د یادې درې اړخیزې هوکړې پر بنسټ وړاندیز شوې پټلۍ ۵۷۳ کیلومتره اوږده ده او تمه کېږي چې د ازبکستان د ترمز څخه د افغانستان له مزارشریف او لوګر څخه له تېریدو وروسته د خرلاڅې له لارې پاکستان ته داخله شي.
ازبکستاني چارواکي وايي چې که یاده پروژه عملي شي له کاله به تر ۲۰ میلیونه ټنو پورې د ټرانزیټ ظرفیت لوړ او د ټرانسپورټ لګښتونه او د ټرانزیټ لاره به راکمه شي.
ایران د معاصر تاریخ له تر ټولو حساسو شېبو تېرېږي، هغه اعتراضونه چې په لومړي سر کې د اقتصادي ستونزو له امله پیل شول، اوس په یوه سراسري ولسي پاڅون او ژور سیاسي بحران بدل شوي دي.
دا وضعیت د "عربو د سپرلي " هغه لومړنۍ شېبې رایادوي چې په منځني ختیز او شمالي افرېقې (مینا) کې یې مرور او پارېدلی ولس د داسې ځواکمنو حکمرانانو د واکمنۍ پر ضد ودرولو، د چا پر ضد چې د غږ پورته کېدو ګومان هم نه کېده.
په ورته وخت کې که د شام ورستۍ تجربه یاده شي نو هلته هم د سیاسي حل نشتوالي د فرات پر ژۍ پروت هېواد د ژور تاوتریخوالي پر لور ټېل واهلی و.
نن په ایران کې پراخ تاوتریخوالی، په زرګونه متاثرین، د معلوماتو بندیز او زیاتېدونکی نړیوال فشار ښيي چې دا بحران نه لنډمهاله دی او نه هم اسانه پای ته رسېدونکی. یو څه محتاط اټکل دا دی، چې که څه هم لږ رپېدلی دی خو د اخوندي رژیم تر واک نظام تر اوسه پر ځواک ولاړ دی، البته ټولنیز، سیاسي او نړیوال شرایط د داسې بدلونونو نښې ورکوي چې ښايي د ایران راتلونکی تعریف کړي.
اعتراضونه یا نیوکې چې د ګرانۍ، بېکارۍ او اقتصادي فشارونو له امله پیل شوې، په چټکۍ سره د ایران له سترو ښارونو تر لرې پرتو سیمو پورې خپرې شوې. د ایران انټرنشنل د معلوماتو له مخې، تر اوسه نږدې ۱۲۰۰۰کسان وژل شوي او زرګونه ټپیان یا نیول شوي دي، خو امریکايي رسنۍ سي بي ایس وايي چې د وژل شویو شمېر له ۲۰ زرو هم لوړ دی.
د افغانستان انټرنشنل د پښتو څانګې ایډیټر وايي په ایران کې د وژنو دا شمېرې د ېوېشتمې پیړۍ تر ټولو خونړی ولسي پاڅون دی.
د ایران حکومت د اعتراض کونکو خلاف له طاقته کار اخلي. په دې خاطر ایت الله خامنه يي په خپل امر امنیتي ځواکونه، سپاه پاسداران او استخباراتي شبکې فعالې کړېدي.
بل خوا حکومت د اعتراضونو د مهار لپاره پراخ انټرنټي او مخابراتي بندیزونه لګولي دي. دا وخت داسې بریښي چې په ایران کې رسنۍ په زولنو کې تړل شوي وي. د رسنیو او د ټولنیزو شبکو بندول او د معلوماتو کنټرول دا هدف لري چې هم د کور دننه د همغږۍ مخه ونیسي او هم نړۍ ته د پېښو د دقیق انځور د رسېدو لاره وتړي. دا وضعیت ښيي چې حکومت اعتراضونه یوازې ټولنیز حرکت نه، بلکې د خپل بقا لپاره ګواښ ګڼي.
له اعتراضونو سره یو ځای په ایران نړیوال فشارونه زیات شوي دي. اروپايي اتحادیې او امریکا نوي بندیزونه اعلان کړي. د سوداګرۍ تعرفې یې لوړې کړې. د بشري حقونو د سرغړونو په هکله یې سخت دریځ خپل کړی دی. که څه هم دا تر ډېره حده د فشار یوه وسیله معلومېږي خو د واشنګټن د واک په ماڼیو کې ناست زاړه پالي مشرتابه د پوځي مداخلت ګوښونه هم کړي دي. نړیوال دریځ دا څرګندوي چې د ایران مساله نور یوازې داخلي نه ده، بلکې د سیمهییز او نړیوال امنیت برخه ګرځېدلې ده.
په لنډ مهال کې تر ټولو اسان اټکل دا کېږي چې تهران به د زور، وېرې او کنټرول له لارې په هر صورت کې لاریونونه کنټرولول غواړي. البته د نړیوالو سیاسي چارو ماهران یقین لري د مرور ولس د ژورې ناراضګۍ ختمېدل اسانه نه ښکاري چې د دولت او ټولنې ترمنځ فاصله لا پسې زیاتوي.
د ممکنه منځمهاله سناریو یو محتاط اټکل دا کیدی شي چې حکومت که خپل واک وهم ساتي بېثباتي به ژوندۍ وي څه چې بحران ته لکه د اور تېل ورکوي.
اوسنی جنجال چې زبرمه یې د اقتصاد له خېټې وزېږېدله د معاشيچارو ماهران وايي، په اوږد مهال کې به پانګې له منځه لاړې شي او هم به له دې سره بېکاري او فقر زیاتېږي.
د ایران ځیني جلاوطنه مشران په ځانګړې توګه شهزاده رضا پهلوي داسې ښکاري چې امنیتي ځواکونه هم د لاریونکونکو ملاتړ ته وهڅوي کوم چې د ځواکونو د وېش سبب کیدی شي.
په اوسنۍ ستونزه کې د تهران د تخت نشینو لپاره تر ټولو ویرونکی ټکی د دوی د نړیوالو انډیوالانو محتاط او محدود ملاتړ دی.
ځکه نو د سیاست ځینې دوراندېشان فکر کوي چې د ناڅاپي سقوط په پرتله به لکه د شوروي اتحاد په څېر، د ایران اوسنی رژیم یو څه ورو - ورو زوال پذیر شي. ددې اټکل اصلي علت دا دی چې د بهارِ عرب په څېر، اعتراضونه شته خو بدیل یې ظاهراً کمزوری دی.
هم دغه شان د سوریې بر خلاف، د کورنۍ جګړې احتمال کم لیدل کېږي، خو بحران به زر له منځه ځي په دغه تبۍ د ډوډۍ ټپارې تر ډېره حده ناممکن دی.
دا دعوه په دومره یقین سره ځکه کېږي چې ځوان نسل، ښځې او قومي اقلیتونه د دې اعتراضونو اصلي محرک ځواکونه دي او دا د نظام لپاره تر ټولو ژوره هویتي ننګونه بلل کېږي.
په لنډه توګه ایران د سرکوب، اقتصادي او ټولنیزې بې باورۍ په مثلث کې بند پاتې شوی دی، که اوسنی نظام چېرې بدلون و هم نه کړي، راتلونکی به یې د اوږدې نا ارامۍ او ژور سیاسي بدلون په حال کې وي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کارپوهانو نن په ایران کې د ۲۰۲۵ کال د ډسمبر په ۲۸مه په سراسري لاریونونو کې د بشري حقونو جدي سرغړونې غندلي او د لاریون کوونکو د ساتنې او د ژوند د حق ساتلو لپاره یې د سمدستي اقدام غوښتنه وکړه.
ملګرو ملتونو د سېشنبې په ورځ (د مرغومي ۲۳مه) په ایران کې د روانو لاریونونو اړوند د بشري حقونو د کارپوهانو د نظرونو په یوې اعلامیه کې د سولهییزو لاریون کوونکو پر وړاندي د وژونکي ځواک کارول، د هغوی نیونه، د ماشومانو او پر طبي تاسیساتو بریدونه د بشري حقونو له نړۍوال قانون څخه سرغړونه یاده کړې ده.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو ویلي: «هېوادونه باید د ژوند او ازادۍ د خپل سري محرومیت مخه ونیسي».
دوی د لاریون کوونکو پر وړاندې د ایراني چارواکو د غبرګون یادونه کړې او زیاته کړې یې ده، چې په وروستیو کې وضعیت تاوتریخوالي ته اوښتی دی.
په اعلامیه کې ویل شوی: «امنیتي ځواکونو له وژونکي او ډیر ځواک سره غبرګون ښودلی، په لویه کچه سوله ییز لاریون کوونکي په مستقیم ډول د ټوپکونو، ګولیو، اوبو پاشلو، اوښکې بهوونکي ګاز او فزیکي وهلو سره مخ شوي دي».
کارپوهانو ویلي: «د وژونکي ځواک کارول یوازې هغه وخت د وروستي حل لارې په توګه کارول کیدی شي کله چې د ژوند د ساتنې لپاره بله لار نهوي او دا کار باید د قانونيت، اړتیا او احتیاط له اصولو سره سم وي».
د جنورۍ له ۸مې راهیسې په ټول ایران کې انټرنېټ بند شوی او مخابراتي اړیکې ۱ سلنې ته راټیټې شوې دي.
د ملګرو ملتونو د اعلامیې له مخې، د جنورۍ تر ۱۲مې د ماشومانو په ګډون د لاریون کونکو د مړینې شمیر له ۳۶ څخه سلګونو ته لوړ شوی دی.
کارپوهانو ټینګار کړی، چې ټولې مړینې باید په چټکۍ سره، په خپلواکه او بې طرفه توګه د حساب ورکولو او سرغړونې له قضیو سره یو ځای وڅیړل شي.
د راپورونو له مخې، د ښوونځي د ماشومانو په ګډون له ۲۶۰۰ څخه ډیر کسان په ټول هېواد کې له قانوني مشورې یا د دوی له کورنیو سره له اړیکو پرته نیول شوي دي.
د پاکستان تحریک انصاف (پي ټي ای) ګوند د سې شنبې په ورځ په رسمي توګه د پښتونخوا ملي عوامي ګوند مشر محمود خان اڅکزی د پاکستان په پارلمان کې د اپوزیسیون مشرۍ ته نومولی دی.
د پي ټي ای مشر بیسټر گوهر علي خان د اپوزیسیون مشرۍ لپاره د اڅکزي د نومونې اسناد د پاکستان د پارلمان رییس ایاز صادق ته د دوهم ځل لپاره په رسمي توګه وړاندې کړل.
د نومونې په لیک کې ویل شوي:«موږ، د پارلمان د اپوزیسیون غړي، د دې ویاړ لرو چې محمود خان اڅکزی د اپوزیسیون د مشر په توګه وټاکل شي.»
په لیک کې د پاکستان د ملي شورا د اصولو د قواعدو له مخې اشاره شوې چې د اپوزیسیون مشر باید د اپوزیسیون غړو د باور وړ وي او د اکثریت غړو ملاتړ له ځان سره ولري.
د طالبانو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د افغانستان د برېښنا پخوانی رییس عبدالباري عمر د اداري او مالي فساد له امله له خپلې دندې ګوښه شوی. د فساد په وروستۍ قضیه کې هغه د کابل په سروبي کې د څه باندې ۲۲ میګاواټه لمرېزې برېښنا پروژې له شرکت څخه ۴۰۰ زره ډالره رشوت اخیستی.
د کابل په ګډون یو شمیر ولایتونو کې د طالبانو باخبره سرچینو او د فابریکو مالکانو نن سې شنبه، د د مرغومي ۲۳مه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د افغانستان د برېښنا شرکت ګوښه شوي عمومي رییس عبدالباري عمر د اداري او مالي فساد په اړه معلومات د طالبانو د مشر ملا هبت الله دفتر ته رسېدلي دي.
سرچینو وویل چې د فساد په وروستۍ قضیه کې دکابل په سروبي کې د څه باندې ۲۲ میګاواټه لمرېزې برېښنا پروژې شرکت څخه د طالبانو د افغانستان د برېښنا پخواني رییس عبدالباري عمر ۴۰۰ زره ډالره رشوت اخیستی دی.
دا پروژه څو ورځې وړاندې د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصاي مرستیال ملا عبدالغني برادر له خوا ګټې اخیستنې ته وسپارل شوه.
د کابل او ننګرهار په ګډون د صنعتي فابریکو یو شمیر مسوولینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د عبدالباري په راتګ سره پر دوی برېښنا قطع شوه او نوموړي د برېښنا د بیرته وصل کېدو په بدل کې د بډو غوښته کوله.
د روان کال د چنګاښ پر ۹مه په کابل کې د اوسپنې ویلې کولو فابریکو یو شمېر مسوولانو افغانستان انټرنشنل ته ویلی و، چې د طالبانو د افغانستان برېښنا شرکت رییس عبدالباري عمر د اوسپنو ویلي کولو فابریکو ته ویلي و، چې فابریکو ته ۱۷ ساعته برېښنا نه شي ورکولای او ۱۱ ساعتونو ته یې را کمه کړې وه.
د اوسپنې د ویلې کولو یوې بلې فابریکې وویل، چې دا کار هم د فساد په موخه کېږي څو د فابریکو مسوولین مجبور شي چې د افغانستان د برېښنا شرکت رییس عبدالباري عمر ته بډې ورکړي.
د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت ځینو کارمندانو د روان کال په وري میاشت کې افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې د دغه شرکت رییس د دوی له تنخوا ګرځول شوې ۱۶ سلنه تقاعدي پیسې نه ورکوي. دوی زیاته کړې وه، چې یوازې ۴ سلنه تقاعدي پیسې ورکول کېږي، چې دا د ملاهبت الله د فرمان خلاف کار دی.
د دې مکتوب په ځواب کې د طالبانو د برېښنا شرکت عمومي رییس عبدالباري عمر د دفتر رییس ژمنه کړې چې دا فرمان به عملي کېږي.
خو د برېښنا شرکت برحاله کارمندان نیوکه کوي، چې د طالبانو د مشر فرمانونه په کابل کې نه منل کېږي.
د طالبانو برېښنا شرکت رییس په دې هم تورن دی چې د خپلوانو ترڅنګ یې خپل نژدې ملګري د پخواني حکومت د مسلکی مامورینو پرځای ټاکلی دي.
افغانستان انټرنشنل د هغو لېستونو کاپي هم ترلاسه کړې، چې د افغانستان د برېښنا شرکت لپاره د طالبانو رییس عبدالباري عمر پکې د دې ادارې په بېلابیلو پوسټونو کې شاوخوا ۴۰ نژدې خپلوان ګومارلي دي.
په دې لېستونو کې لېدل کېږي چې له درېیم بست نیولې تر ۹ بست پورې یې کسان ګومارلي دي چې یوازې ټول د لوګر د مرکز پل علم اوسېدونکي دي او پخپله د شرکت دغه پخوانی رییس هم د همدې سیمې دی.
د طالبانو سرچینې افغانستان انټرنشنل ته هغه وخت وویل، چې د دې لېستونو له خپرېدو سره د عمر په اړه په کابل کې د طالبانو تر منځه بحثونه راپارېدلي دي.
د سرچینې په وینا، « د برېښنا شرکت کې د ګومارنو د لېستونو د خپرېدو له امله عبدالباري عمر له استحباراتو غوښتنه کړې وه چې د دې اداري د کاروونکو ټول موبایلونه او اداري کمپیوټرونه وکتل شي څو معلومه شي چې څوک دغه سندونه له دې ادارې بهر کوي».
افغانستان انټرنشنل پښتو د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت اړوند بېلابېل د فساد سندونه خپاره کړي دي.
یو له دغو راپونو د برېښنا شرکت له خوا د بډو بدل کې د برېښنا د ۸۲ نويو لګول شویو ټرانسفرمرونو لېست هم دی.
په دغه راپور کې راغلي و چې کابل کې د برېښنا پر کمښت سربېره بیا هم طالبانو دغه ټرانسفرمرونه فابریکو او سوداګریزو وداینو ته لګولي.
د افغانستان انټرنشنل د بل راپور له مخې چې د اسنادو له مخې جوړ شوی و، د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت ګوښه شوي عمومي رییس عبدالباري عمر، د ملا هبت الله اخوندزاده د فرمان خلاف ګومارنې کړې دي.
نن د طالبانو تر واک ولاندې د افغانستان د برېښنا ریاست وویل، چې ددې ډلې د مشر ملاهبت الله د حکم له مخې د افغانستان برېښنا شرکت لپاره د عبدالباري عمر پر ځای عبدالحق همکار د نوي عمومي رییس په توګه په دنده کار پیل کړی.
عبدالباري عمر د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د تشریفاتو رییس ټاکل شوی دی.
نیوکې دا دي، چې طالبان خپل فاسد چارواکي د محاکمې پرځای په بله دنده ګوماري څو دا ډله له ولسي نیوکو خوندي شي.