د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کارپوهانو نن په ایران کې د ۲۰۲۵ کال د ډسمبر په ۲۸مه په سراسري لاریونونو کې د بشري حقونو جدي سرغړونې غندلي او د لاریون کوونکو د ساتنې او د ژوند د حق ساتلو لپاره یې د سمدستي اقدام غوښتنه وکړه.
ملګرو ملتونو د سېشنبې په ورځ (د مرغومي ۲۳مه) په ایران کې د روانو لاریونونو اړوند د بشري حقونو د کارپوهانو د نظرونو په یوې اعلامیه کې د سولهییزو لاریون کوونکو پر وړاندي د وژونکي ځواک کارول، د هغوی نیونه، د ماشومانو او پر طبي تاسیساتو بریدونه د بشري حقونو له نړۍوال قانون څخه سرغړونه یاده کړې ده.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو ویلي: «هېوادونه باید د ژوند او ازادۍ د خپل سري محرومیت مخه ونیسي».
دوی د لاریون کوونکو پر وړاندې د ایراني چارواکو د غبرګون یادونه کړې او زیاته کړې یې ده، چې په وروستیو کې وضعیت تاوتریخوالي ته اوښتی دی.
په اعلامیه کې ویل شوی: «امنیتي ځواکونو له وژونکي او ډیر ځواک سره غبرګون ښودلی، په لویه کچه سوله ییز لاریون کوونکي په مستقیم ډول د ټوپکونو، ګولیو، اوبو پاشلو، اوښکې بهوونکي ګاز او فزیکي وهلو سره مخ شوي دي».
کارپوهانو ویلي: «د وژونکي ځواک کارول یوازې هغه وخت د وروستي حل لارې په توګه کارول کیدی شي کله چې د ژوند د ساتنې لپاره بله لار نهوي او دا کار باید د قانونيت، اړتیا او احتیاط له اصولو سره سم وي».
د جنورۍ له ۸مې راهیسې په ټول ایران کې انټرنېټ بند شوی او مخابراتي اړیکې ۱ سلنې ته راټیټې شوې دي.
د ملګرو ملتونو د اعلامیې له مخې، د جنورۍ تر ۱۲مې د ماشومانو په ګډون د لاریون کونکو د مړینې شمیر له ۳۶ څخه سلګونو ته لوړ شوی دی.
کارپوهانو ټینګار کړی، چې ټولې مړینې باید په چټکۍ سره، په خپلواکه او بې طرفه توګه د حساب ورکولو او سرغړونې له قضیو سره یو ځای وڅیړل شي.
د راپورونو له مخې، د ښوونځي د ماشومانو په ګډون له ۲۶۰۰ څخه ډیر کسان په ټول هېواد کې له قانوني مشورې یا د دوی له کورنیو سره له اړیکو پرته نیول شوي دي.
د پاکستان تحریک انصاف (پي ټي ای) ګوند د سې شنبې په ورځ په رسمي توګه د پښتونخوا ملي عوامي ګوند مشر محمود خان اڅکزی د پاکستان په پارلمان کې د اپوزیسیون مشرۍ ته نومولی دی.
د پي ټي ای مشر بیسټر گوهر علي خان د اپوزیسیون مشرۍ لپاره د اڅکزي د نومونې اسناد د پاکستان د پارلمان رییس ایاز صادق ته د دوهم ځل لپاره په رسمي توګه وړاندې کړل.
د نومونې په لیک کې ویل شوي:«موږ، د پارلمان د اپوزیسیون غړي، د دې ویاړ لرو چې محمود خان اڅکزی د اپوزیسیون د مشر په توګه وټاکل شي.»
په لیک کې د پاکستان د ملي شورا د اصولو د قواعدو له مخې اشاره شوې چې د اپوزیسیون مشر باید د اپوزیسیون غړو د باور وړ وي او د اکثریت غړو ملاتړ له ځان سره ولري.
د طالبانو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د افغانستان د برېښنا پخوانی رییس عبدالباري عمر د اداري او مالي فساد له امله له خپلې دندې ګوښه شوی. د فساد په وروستۍ قضیه کې هغه د کابل په سروبي کې د څه باندې ۲۲ میګاواټه لمرېزې برېښنا پروژې له شرکت څخه ۴۰۰ زره ډالره رشوت اخیستی.
د کابل په ګډون یو شمیر ولایتونو کې د طالبانو باخبره سرچینو او د فابریکو مالکانو نن سې شنبه، د د مرغومي ۲۳مه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د افغانستان د برېښنا شرکت ګوښه شوي عمومي رییس عبدالباري عمر د اداري او مالي فساد په اړه معلومات د طالبانو د مشر ملا هبت الله دفتر ته رسېدلي دي.
سرچینو وویل چې د فساد په وروستۍ قضیه کې دکابل په سروبي کې د څه باندې ۲۲ میګاواټه لمرېزې برېښنا پروژې شرکت څخه د طالبانو د افغانستان د برېښنا پخواني رییس عبدالباري عمر ۴۰۰ زره ډالره رشوت اخیستی دی.
دا پروژه څو ورځې وړاندې د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصاي مرستیال ملا عبدالغني برادر له خوا ګټې اخیستنې ته وسپارل شوه.
د کابل او ننګرهار په ګډون د صنعتي فابریکو یو شمیر مسوولینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د عبدالباري په راتګ سره پر دوی برېښنا قطع شوه او نوموړي د برېښنا د بیرته وصل کېدو په بدل کې د بډو غوښته کوله.
د روان کال د چنګاښ پر ۹مه په کابل کې د اوسپنې ویلې کولو فابریکو یو شمېر مسوولانو افغانستان انټرنشنل ته ویلی و، چې د طالبانو د افغانستان برېښنا شرکت رییس عبدالباري عمر د اوسپنو ویلي کولو فابریکو ته ویلي و، چې فابریکو ته ۱۷ ساعته برېښنا نه شي ورکولای او ۱۱ ساعتونو ته یې را کمه کړې وه.
د اوسپنې د ویلې کولو یوې بلې فابریکې وویل، چې دا کار هم د فساد په موخه کېږي څو د فابریکو مسوولین مجبور شي چې د افغانستان د برېښنا شرکت رییس عبدالباري عمر ته بډې ورکړي.
د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت ځینو کارمندانو د روان کال په وري میاشت کې افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې د دغه شرکت رییس د دوی له تنخوا ګرځول شوې ۱۶ سلنه تقاعدي پیسې نه ورکوي. دوی زیاته کړې وه، چې یوازې ۴ سلنه تقاعدي پیسې ورکول کېږي، چې دا د ملاهبت الله د فرمان خلاف کار دی.
د دې مکتوب په ځواب کې د طالبانو د برېښنا شرکت عمومي رییس عبدالباري عمر د دفتر رییس ژمنه کړې چې دا فرمان به عملي کېږي.
خو د برېښنا شرکت برحاله کارمندان نیوکه کوي، چې د طالبانو د مشر فرمانونه په کابل کې نه منل کېږي.
د طالبانو برېښنا شرکت رییس په دې هم تورن دی چې د خپلوانو ترڅنګ یې خپل نژدې ملګري د پخواني حکومت د مسلکی مامورینو پرځای ټاکلی دي.
افغانستان انټرنشنل د هغو لېستونو کاپي هم ترلاسه کړې، چې د افغانستان د برېښنا شرکت لپاره د طالبانو رییس عبدالباري عمر پکې د دې ادارې په بېلابیلو پوسټونو کې شاوخوا ۴۰ نژدې خپلوان ګومارلي دي.
په دې لېستونو کې لېدل کېږي چې له درېیم بست نیولې تر ۹ بست پورې یې کسان ګومارلي دي چې یوازې ټول د لوګر د مرکز پل علم اوسېدونکي دي او پخپله د شرکت دغه پخوانی رییس هم د همدې سیمې دی.
د طالبانو سرچینې افغانستان انټرنشنل ته هغه وخت وویل، چې د دې لېستونو له خپرېدو سره د عمر په اړه په کابل کې د طالبانو تر منځه بحثونه راپارېدلي دي.
د سرچینې په وینا، « د برېښنا شرکت کې د ګومارنو د لېستونو د خپرېدو له امله عبدالباري عمر له استحباراتو غوښتنه کړې وه چې د دې اداري د کاروونکو ټول موبایلونه او اداري کمپیوټرونه وکتل شي څو معلومه شي چې څوک دغه سندونه له دې ادارې بهر کوي».
افغانستان انټرنشنل پښتو د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت اړوند بېلابېل د فساد سندونه خپاره کړي دي.
یو له دغو راپونو د برېښنا شرکت له خوا د بډو بدل کې د برېښنا د ۸۲ نويو لګول شویو ټرانسفرمرونو لېست هم دی.
په دغه راپور کې راغلي و چې کابل کې د برېښنا پر کمښت سربېره بیا هم طالبانو دغه ټرانسفرمرونه فابریکو او سوداګریزو وداینو ته لګولي.
د افغانستان انټرنشنل د بل راپور له مخې چې د اسنادو له مخې جوړ شوی و، د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت ګوښه شوي عمومي رییس عبدالباري عمر، د ملا هبت الله اخوندزاده د فرمان خلاف ګومارنې کړې دي.
نن د طالبانو تر واک ولاندې د افغانستان د برېښنا ریاست وویل، چې ددې ډلې د مشر ملاهبت الله د حکم له مخې د افغانستان برېښنا شرکت لپاره د عبدالباري عمر پر ځای عبدالحق همکار د نوي عمومي رییس په توګه په دنده کار پیل کړی.
عبدالباري عمر د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د تشریفاتو رییس ټاکل شوی دی.
نیوکې دا دي، چې طالبان خپل فاسد چارواکي د محاکمې پرځای په بله دنده ګوماري څو دا ډله له ولسي نیوکو خوندي شي.
په رسنیو کې ویل شوي چې له قطر او ترکیې وروسته سعودي عربستان هم د افغانستان او پاکستان ترمنځ د تاوتریخوالي پای ته رسولو لپاره له منځګړتوبه لاس واخیست. دا ځکه چې د دواړو هېوادونو دریځونه دومره لرې دي چې نږدې حل ورته نه ښکاري.
جالبه دا ده چې د پاکستان د جنرالواکۍ او افغانستان د طالبانو ترمنځ اړیکې له معنا ډک شالید لري.
د طالبانو په روزلو، تمویلولو، تجهیزولو او واکمنولو کې د پاکستان جنرالواکۍ ستره ونډه اخیستې وه او له طالبانو سره د نږدې اړیکو لرلو په سر یې له نورو ټولو افغانانو سره خپلې اړیکې خړې پړې کړې وې. خو دا خبره هر چا ته معلومه ده چې هر کله د دغسې نږدې انډیوالانو په اړیکو کې درز پیدا شي، نو بیا د هغه ډکول هم اسانه کار نه وي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د هر رقم ورکړهراکړه قطع شوې ده.
دوه اړخیز تجارت خو بند دی، د عادي تګراتګ لارې او دروازې هم تړلې دي.
په اصل کې د پاکستان د جنرالواکۍ هدف د ډیورنډ کرښې دواړو خواوو ته پرتو پښتنو د جنګي، سیاسي او اقتصادي فشار لاندې نیول، ځورول او له هوډه غورځول دي، چې «پښتون داعیه» پای ته ورسوي. په عین وخت کې د پاکستان جنرالواکي په افغانستان کې د رژیم د تغیر په لوبه بوخته پاتې شوې ده او د دې هدف د تر لاسه کولو لپاره یې د طالبانو د داخلي کړکېچونو نه د استفادې کولو او د طالبانو د ځینو مخالفینو د تشویق کار ته هم دوام ورکړی دی.
په دې لړ کې اسلاماباد ته د طالبانو د مخالفینو غیرعلني سفرونه شوي دي او نور هم کېږي.
د طالبانو امارت هم په پاکستان د فشار راوړلو لپاره د پاکستان عنعنوي دښمن هند سره خپلو اړیکو ته پراختیا ورکړې ده. د طالبانو مهمو وزیرانو په پرلهپسې توګه هند ته رسمي سفرونه وکړل. په دې برسېره د طالبانو امارت په نوي ډیلي کې د افغانستان د سفارت چارې په لاس کې واخیستې. که څه هم هند تر اوسه د طالبانو رژیم په رسمیت نه دی پېژندلی، خو د دواړو خواوو په اړیکو کې تودوالی د پاکستاني جنرالانو لپاره یو نفسياتي چلنج دی، ځکه چې په تېرو اووه اویا کلونو کې پاکستان د افغانستان هر هغه حکومت خپل دښمن ګڼلی دی چې د هند دوست پاتې شوی دی. له دې سره سره د طالبانو امارت د ایران اسلامي جمهوریت او د مرکزي اسیا جمهوریتونو سره خپلو تجارتي اړیکو ته د ودې ورکولو هلوځلو ته هم دوام ورکړی دی.
د طالبانو رژیم دغه هلېځلې د پاکستان هغو کوششونو ته د ماتې ورکولو لپاره کوي چې هغه په سیمه کې د طالبانو د رژیم د منزوي کولو په موخه کوي.
د پورته شننې نه دا خبره صفا جوتېږي چې که څه هم د پاکستان او افغانستان ترمنځ کومه تازه پوځي نښته شوې نه ده، خو د دواړو خواوو ترمنځ توده رسنیزه، سیاسي او رواني جګړه دوام لري. د دواړو خواوو رسمي رسنۍ او خواله رسنۍ په دغې جګړه کې بوختې دي. په یاده رسنیزه جګړه کې د دواړو خواوو نه تر ټولو سپکه خوله هغه یوټیوبران خوځوي چې په ظاهره ځان ته مستقل ژورنالیستان او شنونکي وايي، خو ټول خلک پرې پوهېږي چې دوی د خپلې خوا د استخباراتي شبکو له خوا تیار شوي تبلیغاتي مواد خپروي.
د پاکستاني اړخ نه دغسې تش په نوم شنونکي په افغانستان کې ژبني او اتنیکي اختلافاتو ته لمن وهي او په دې کار کې په افغانستان کې د هغو عناصرو سره لاس یو کوي څوک چې د ژبنيو اختلافاتو پر بنسټ سیاست کوي. خو پاکستاني اړخ ته په دغو تبلیغاتي شخړو کې تر ټولو غټ مشکل د پښتونخوا د ایالتي حکومت او د پاکستان د مرکزي حکومت ترمنځ اختلافاتو نه پیدا کېږي.
د پښتونخوا ایالتي حکومت او د پښتونخوا د ولس اکثریت په دې خبره ټینګار کوي چې په پښتونخوا کې روانه جګړه کومه نوې خبره نه ده؛ دا د هغو جګړو دوام دی چې د تېرو دېرشو، څلوېښتو کلونو راهیسې د پاکستان د مرکزي حکومت د پالیسیو له وجې په پښتونخوا کې شوې دي. هغوی پوښتنه کوي چې که ټيټيپي له افغانستان نه هم راغلی وي، خو هغې ته چا په پښتونخوا کې د مختلفو سیمو د اشغالولو او له ولس نه د باج راټولولو اجازه ورکړې ده؟ څرګنده خبره ده چې د پاکستان جنرالواکۍ سره د دې پوښتنې هېڅ ځواب نشته.
افغانستان او پاکستان دواړه د خپلې ترینګلتیا په جریان کې د نړیوالو ابرقدرتونو خوا ته هم ګوري، او هڅه کوي چې د هغوی پاملرنه او ملاتړ خپلې خوا ته جلب کړي. که څه هم پاکستان د ځینو عیني عواملو په وجه په دې کار کې برلاسی دی، خو بیا هم د هغه دغه برلاسیتوب په هېڅ وجه مطلق نه دی.
روسیه په غرب کې د اوکراین په جګړه کې د خپلې ژورې بوختیا له امله د شرق په سیمهییزو جګړو کې کوم فعال نقش نه شي لوبولی او له دواړو خواوو سره یوازې د خپل ارتباط د ژوندي ساتلو جوګه ده.
د امریکا متحده ایالاتو په میلادي کال ۲۰۲۵ کې د پاکستان د جنرالواکۍ سره خپلې اړیکې تازه کړې دي او پاکستان هم د منځني ختیځ، غربي اسیا او منځنۍ اسیا په ستراتیژیکو لوبو کې ځان د امریکا انډیوال بولي. خو امریکا د طالبانو له امارت سره خپلې غیرمستقیمې او غیررسمي ډیپلوماتیکې اړیکې ژوندي او فعالې ساتلې دي.
د دې اړیکو تر ټولو جوت چینل کابل ته د امریکا د پخواني سفیر زلمي خلیلزاد پرلهپسې کېدونکي سفرونه دي. که څه هم زلمی خلیلزاد په دې مهال کې کوم رسمي ماموریت نه لري، خو د سیمې په اوضاع د هغه زړورو تبصرو نه معلومېږي چې د هغه سفرونه شخصي نه دي او امریکا نه غواړي چې د طالبانو سره د اړیکو میدان د چین لپاره خالي پرېږدي.
د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال اسحاق ډار، چې د خارجه چارو وزیر هم دی، د جنورۍ د میاشتې په اوایلو کې چین ته یو رسمي سفر درلود. د یاد سفر په پای کې صادرېدونکې ګډه اعلامیه کې که یوې خوا ته چین د افغانستان دننه د ترهګریزو سازمانونو د موجودیت په اړه د پاکستان تشویش ته ځای ورکړی و، نو له بلې خوا یې په ګډه اعلامیه کې له پاکستان نه دا ژمنه هم اخیستې وه چې هغه به په راتلونکي کې د چین، پاکستان او افغانستان د همکارۍ درېاړخیزې پروسې ته د دوام ورکولو لپاره امادګي ولري. د پاکستان لپاره په اوسنیو شرایطو کې د دې خبرې منل اسانه کار نه و، خو له بلې خوا یې چین هم خفه کولی نه شو.
اخري پوښتنه دا ده چې ایا د افغانستان او پاکستان ترمنځ په نږدې راتلونکي کې د پوځي نښتو امکان شته دی؟ تر څو چې د دواړو هېوادونو د واکدارانو ترمنځ د کړکېچونو کوم سیاسي حل وجود ونه لري، تر هغه وخته د پوځي نښتو امکان شته دی، په ځانګړې توګه که پاکستان په افغانستان کې د رژیم د تغیر اجنډا مخ ته بوتلل غواړي، نو هغه به د افغانستان د اوسني رژیم د بېاعتباره کولو لپاره دغه کار کوي.
په افغانستان کې د یوناما سرپرستې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر سره په ناسته کې کابل ته د ملکرو ملتونو د سرمنشي د مرستیالې د سفر خبر ور کړی. متقي په دې ناسته کې ویلي چې دوی د دوحې پروسې په کاري ګروپونو کې «قناعت بښونکی» پرمختګ کړی، خو نور لوري په خپلو ژمنو کې پاتې راغلي دي.
د طالبانو د بهرنيو چارو وزارت نن سې شنیه، د مرغومي پر ۲۳مه نېټه د یوې اعلامیې په خپرولو سره لیکلي، چې د یاد وزارت وزیر امیر خان متقي په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت د سرپرستې او سیاسي څانګې مشرې جورجټ ګانیون سره ولیدل.
د وزارت په وینا، په لیدنه کې افغانستان ته، په سولې او سیاسي چارو کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د مرستیالې میرمن روزمیري ډیکارلو پر سفر ، د دوحې پروسې په چوکاټ کې د مخدره توکو سره د مبارزې او خصوصي سکتور د حمايې د کاري ډلو پر پرمختګونو او راتلونکو ناستو خبرې وشوې.
امیرخان متقي یادونه کړې، چې د طالبانو له خوا د دوحې پروسې په کاري ګروپونو کې قناعت بښونکی پرمختګ شوی خو په مقابل کې بیا نور لوري نه دي توانیدلي چې د بدیل معیشت او د بانکي ستونزو د حل په تړاو قناعت بښونکې لاسته راوړنې ولري.
متقي ویلي، چې نو اړینه ده چې اړوند لوري هم کوټلي ګامونه واخلي څو په نورو برخو کې هم پرمختګونه وشي.
د یوناما سرپرستې جورجیټ د روانې میاشتې په پای کې افغانستان ته د ملکرو ملتونو د سرمنشي د مرستیالې میرمن روزمیري ډیکارلو د سفر یادونه کړې او په دې برخه کې یې د طالبانو د همکارۍ غوښتنه کړې ده.
جورجیټ همداراز د دوحې پروسې د دوه کاري ډلو د مخکینيو ناستو پایلې مثبتې بللې او یادونه یې کړې چې په دې برخه کې به لا نوره توجه وشي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د روان کال د مرغومي ۲۳مه ویلي و، چې امیر خان متقي په سیاسي او د سولې ټینګښت چارو کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي مرستیالې روزمیري ډیکارلو سره ټلیفوني خبرو کې ویلي و: «بشري موضوعات باید له سیاست سره ونه تړل شي، خو بدبختانه چې په عمل کې دا کار کیږي.»
دا څرکندونې په داسې حال کې کېږي،چې په دې وروستیو کې طالبانو په افغانستان کې د ملګرو ملتونو اړوند دفترونو کې کارمندانې دفترونو او کار ځایونو ته له تلو څخه منعه کړې دي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنر فولکر تورک په ایران کې د لاریون کوونکو پر وړاندې زور زیاتي په اړه اندېښنه وښوده او ویې ویل چې د سولهییزو لاریون کوونکو وژل باید سملاسي ودرول شي او پر لاریون کوونکو د ترهګرو ټاپه وهل د تاوتریخوالي د توجیه لپاره د منلو وړ عمل نه دی.
تورک له ایراني چارواکو وغوښتل چې هر ډول ځپنه سملاسي ودروي، انټرنیټ او ارتباطي خدمات بېرته فعال کړي او د وژنو او بشري حقونو د سرغړونو ټولو پېښو ته د نړیوالو معیارونو مطابق رسیدګي وشي.
هغه ټینګار وکړ چې ایرانيان حق لري سولهییز اعتراض وکړي او د هغوی غوښتنې باید واورېدل شي او ورته رسیدګي وشي.