د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
روسیې په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند. په مسکو کې د تمې فضا غالبه وه او داسې انګېرل کېده، چې د افغانستان له لوري به منځنۍ اسیا ته امنیتي ګواښونه کم شي، خو د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف تازه څرګندونې ښيي، چې دا محاسبه تر ډېره ناسمه ثابته شوې ده.
لاوروف خبرداری ورکوي، چې په افغانستان او پاکستان کې د توندلارو ډلو فعالیتونه زیات شوي او ترهګري لا هم د سیمې امنیت ته یوه جدي او پراخېدونکې ننګونه ده. هغه وایي، ترهګري لا هم د سیمې لپاره یو جدي ګواښ دی او دا مهال د افغانستان دننه او شاوخوا سیمو کې ترهګریز فعالیتونه لیدل کېږي، چې د سیمې امنیت ته ګواښ پېښوي.
لاوروف د بریکس له ټلوېزیون سره په ځانګړې مرکه کې وویل، چې د منځني ختیځ په ګډون د اسیا په ځینو برخو کې هم دا ګواښ موجود دی، له همدې امله د ترهګرۍ پر ضد مبارزه د بریکس لپاره مهم لومړیتوب دی.
هغه زیاته کړې: « ترهګریزې پېښې په افغانستان او شاوخوا سیمو او دغه راز د هند او پاکستان، هند او افغانستان او پاکستان او افغانستان ترمنځ سیمو کې تر سترګو کېږي».
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر ټینګار وکړ، چې د بریکس هېوادونه په ځانګړي ډول هند چې د بریکس مشري پر غاړه لري، ترهګرۍ ضد مبارزې ته جدي پاملرنه کوي او دا موضوع د دې سازمان له مهمو لومړیتوبونو څخه ده. هغه وویل، مسکو او نوې ډیلي په ګډه هڅه کوي چې د دې ستونزو د مخنیوي لپاره د ملګرو ملتونو تر چتر لاندې د ترهګرۍ ضد نړۍوال کنوانسیون تصویب ته لاره هواره کړي.
داعش خراسان د یو نړۍوال خطر په توګه
له ټولو ډلو څخه چې د افغانستان له وضعیت سره تړاو لري، داعش خراسان تر ټولو خطرناکه ګڼل کېږي. دا ډله نه یوازې په افغانستان کې حضور لري، بلکې د یوې نړۍوالې شبکې په توګه یې فعالیتونه له پاکستان څخه تر ایران، له منځنۍ اسیا تر اروپا او ان تر مسکو پورې غځېدلي دي.
منځنۍ اسیا او مسکو ته د خطر په توګه د داعش په نوي تعریف کې باید لاندې درې مسایل په پام کې ونیول شي:
یاد بریدونه او په داعش ډله کې ښکېل تاجک او ازبک جنګیالي روسیې ته یو واضیح پیغام و: د افغانستان په بدلېدونکي امنیتي وضعیت کې داعش خراسان یو سیمهییز ګواښ نه دی پاتې، بلکې په مستقیم ډول د روسیې د کورني امنیت لپاره ستر خطر ګرځېدلی دی.
داعش خراسان یوازې په وسلهوال فعالیت متمرکز نه دی. دا ډله یوه پرمختللې تبلیغاتي شبکه لري چې د روسي، تاجکي او ازبکي ژبو ځانګړې څانګې پرمخ وړي. هدف یې د منځنۍ اسیا وګړي دي، هغه کسان چې وروسته په روسیه کې د کار او ژوند لپاره مېشت دي او هدف ګرځول یې اسانه دي.
نړۍوال څارونکي وایي، چې په افغانستان کې د امریکا پاتې شویو وسلو ته داعش خراسان لاسرسی پیدا کړی، چې د دغې ډلې د بریدونو وړتیا یې لا زیاته کړې ده.
طالبان: ادعاوې او واقعیت
که څه هم طالبان ټینګار کوي، چې داعش خراسان په پاکستان کې فعاله ده او دوی یې په افغانستان کې د فعالیت مخه نیسي. خو بېلابېل شواهد ښيي، چې داعش خراسان په افغانستان کې هم پراخ حضور لري او په تېرو څلورو کلونو کې یې مرګوني بریدونه کړي دي.
له همدې امله د طالبانو ادعاوې د سیمې له امنیتي واقعیتونو سره په ټکر کې ښکاري.
تازه د تاجکستان د بهرنیو چارو وزیر وایي، په وروستیو میاشتو کې له افغانستان سره پر ګډه پوله د امنیتي پېښو، وسلهوالو نښتو او جرمي فعالیتونو کچه لوړه شوې، خو دوشنبه او طالبان پر ګډه پوله د امنیتي پېښو د مخنیوي لپاره ګډ کار کوي.
د تاجکستان د بهرنیو چارو وزیر سراجالدین مهرالدین په پلازمېنې دوشنبه کې یوې خبري غونډې ته وویل، چې د دغه وضعیت له امله د تاجکستان او افغانستان ترمنځ د امنیتي همغږۍ اړتیا نوره هم زیاته شوې ده.
د هغه په وینا، د دواړو لوریو د قانون پلي کوونکو ادارو ترمنځ همکاري روانه ده، څو د سرحدي سرغړونو او ناامنۍ مخه ونیول شي.
نوموړي وویل، چې طالب چارواکو د تاجکستان اندېښنې درک کړې دي او ژمنه یې کړې، چې د سرحدي پېښو د تکرار د مخنیوي لپاره به عملي ګامونه پورته کړي او د هرې پېښې په اړه به جدي څېړنې وشي.
جماعت انصارالله؛ د تاجکستان لپاره دویم تړلی خطر
د داعش ترڅنګ په افغانستان کې د تاجکستان لپاره یوه بله کوچنۍ خو خطرناکه ډله جماعت انصارالله هم فعاله ده. ښايي دا ډله د کمیت له اړخه غښتلې نه وي، خو په سرحدي سیمو کې یې فعالیت د پام وړ دی.
دا ډله چې له پخوانیو تاجک توندلارو شبکو سره تړاو لري، د افغانستان د شمال له هغو سیمو څخه فعالیت کوي، چې د تاجکستان پولې ته نږدې دي.
دوشنبه دا ډله د خپل ملي امنیت لپاره مستقیم ګواښ ګڼي او له همدې کبله یې له مسکو سره امنیتي همکاریو ته نوی ارزښت ورکړی دی.
خو اساسي پوښتنه دا ده، په داسې حال کې چې روسیه له یوې خوا طالبان په رسمیت پېژني او له بله خوا اندېښنې ښیي، اصلي علت یې څه دی؟
په تبلیغاتي او ستراتیژیکه کچه داعش خراسان د روسیې پر ضد د بریدونو غږ کوي او د منځنۍ اسیا وګړي د جګړې د نوې جبهې د سرتېرو په توګه کاروي.
په څو بریدونو کې د تاجکستان او ازبکستان وګړي ښکېل وو، چې دا د روسیې کورني امنیت ته یو نوی پېچلی ابعاد ورکوي.
تاجکستان او ازبکستان د خطر په لومړۍ کرښه کې ولاړ دي، خو د هغوی د پولهساتنې سیسټمونه د سختدریځو ډلو د احتمالي نفوذ پر وړاندې کمزوري دي. دا کمزوري روسیې ته مستقیم امنیتي تشویشونه پیدا کوي.
نړۍوال څارونکي وایي، چې افغانستان د ظاهري ثبات تر شا په یو ژور امنیتي بحران کې ښکېل دی، داعش خراسان ورځ تر بلې پیاوړې کېږي، القاعده خپلې شبکې بیا غښتلې کوي، جماعت انصارالله په شمالي سیمو کې فعالیتونه پراخوي او د سختدریځو ډلو ترمنځ اړیکې په خاموش ډول قوي کېږي.
دا وضعیت د ټولې سیمې لپاره یو احتمالي ناورین دی.
افغانستان، پښتونخوا او بلوچستان نن د خونړي راتلونکي تعریف ته نېږدې ولاړ دي. د طالبانو د رسمیت پېژندلو سره - سره، هغه خطر چې روسیه او سیمه ورسره مخ ده، په ښکاره ډول یو بل نوم لري: داعش خراسان.
د دغې شبکې پراخېدونکی نفوذ، نړۍوالې اړیکې او په روسیه، منځنۍ اسیا او د افغانستان په داخل کې د بریدونو سابقه ښيي، چې د سیمې امنیتي نقشه په چټکۍ سره د بدلېدو په حال کې ده او دا بدلون د هېچا په ګټه نه دی.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.