د امریکا جمهوريپال سناتور لېنډسي ګراهام اسراییل ته د خپل سفر پر مهال ویلي، چې د ایران پر وړاندې د اقدام په اړه د واشنګټن پرېکړه به په څو اوونیو کې وشي. هغه ټینګار وکړ، چې د «جرالد فورډ» په نوم د امریکا الوتکه وړونکې بېړۍ سیمې ته د ځواک ښودلو لپاره نهده استول شوې.
اسراییلي رسنۍ اې۲۴ نیوز د ګراهام په حواله لیکلي، د اسراییل او امریکا په وړتیا باور لري چې د ایران پر رژیم به پرېکنده ګوزار وکړي. دغه امریکايي سناتور وویل: «د ایران رژیم د خپل تاریخ تر ټولو کمزوري حالت کې دی او د ایران په اړه د ټرمپ او نتنیاهو ترمنځ هېڅ اختلاف نهشته».
ګراهام زیاته کړه، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په ایران کې «د حکومت بدلون» تر ټولو غوره انتخاب بللی دی. له بل پلوه د اسراییل د لومړي وزیر دفتر خبر ورکړی، چې ګراهام په اورشلیم کې له بنیامین نتنیاهو سره ولیدل.
د اسراییل پخواني لومړي وزیر نفتالي بېنټ هم د ګراهام سره تر لیدنې وروسته وویل، چې دوی د ایران وضعیت او د تهران پر وړاندې د عمل لپاره د انتخابونو په اړه بحث کړی دی. هغه ټینګار وکړ، چې ایران په خپل تر ټولو کمزوري حالت کې دی، د فشار وخت رارسېدلی او د اسراییل ټول سیاسي بهیرونه په دې برخه کې متحد دي.
د پاکستان د جماعت اسلامي پخوانی مشر سراجالحق له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف بیانونه «غېر سنجیده» دي او باید جدي ونهګڼل شي. د سراجالحق په وینا، خواجه اصف په خپل قوم او خپلې ماضۍ «ملنډې» وهي.
د پاکستان د جماعت اسلامي پخوانی مشر سراجالحق له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په مرکه په ډاګه کړې، چې د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف څرګندونې باید جدي ونهګڼل شي، ځکه سهار یوه خبره کوي او ماښام بله خبره کوي.
سراجالحق د پاکستان د دفاع وزیر د تېرې اوونۍ د هغو څرګندونو په تړاو چې ګواکې پر افغانستان پخواني شوروي یرغل نهوو کړی او پر وړاندې یې جګړه «جهاد» نهوه، وویل، په هغه وخت کې د خواجه اصف پلار د پاکستان په مرکزي شورا کې وو او دریځ یې هم دا وو، چې روسان باید له تورخم څخه ها خوا اېسار کړای شي.
خواجه اصف وايي چې امریکا دوی د «تشناب کاغذ» په څېر پرېښودل | افغانستان انټرنشنل پښتو
سراجالحق زیاتوي: «په هغه وخت کې د خواجه اصف پلار په مرکزي شورا کې ناست وو. د هغه دریځ دا وو، که دا اژدهار موږ په افغانستان کې بند نهکړو او د روس دا توپان له تورخم څخه ها خوا موږ بند نهکړو، نو دا به پاکستان او له پاکستان پس نورو اسلامي هېوادونو ته هم ورسېږي».
د جماعت اسلامي پخوانی مشر د خواجه اصف دغو څرګندونو ته چې ګواکې پاکستان چې د افغانستان په دوو جګړو کې ښکېل وو، د دین او یا اسلامي ارزښتونو لپاره نهوې او جنرال ضیاءالحق او جنرال پروېز مشرف له افغان جګړې څخه یوازې د مشروعیت لپاره ګټه اخېسته وویل: «د خواجه اصف سهار یو بیان وي ماښام بل بیان وي. زه یې ډېر سنجیده نهاخلم، په هر حال چې هر څه یې ویلي، غلطه خبره یې کړې ده».
د سراجالحق په بارو، خواجه اصف په خپل قوم، قومي اسمبلۍ او خپلې ماضۍ ملنډې وهي.
د سراجالحق په وینا، خواجه اصف یو ځلي ابدالي (احمدشاه ابدالي)، محمود غزنوي ته هم بد ویلي وو، «نو تا په خپلو مزایلو د ابدالي او غزنوي نومونه ولې اېښي»؟
تر دې مخکې د افغانستان د ملي امنیت پخواني رييس رحمتالله نبیل هم ویلي وو، چې «خواجه اصف جدي مه ګڼئ» او زیاته کړې یې وه، چې پاکستان له پيل څخه د منطقې د نيابتي لوبو او ايډيالوژۍ پروژه وه، نه يو هېواد چې رښتينی ملي روایت او ارزښت ولري.
هغه په ډاګه کړې وه، دا چې نن پاکستان وايي: «موږ هم قرباني شوو»، دا يوازې نيمه خبره ده. پاکستان يوازې قرباني نه و؛ پخپله يې پرېکړه وکړه، لاره يې وټاکله او کلونه يې د جګړې، ايډيالوژۍ او د دين له نوم څخه د وسيلې په توګه کار واخيست.
د فرانسې ولسمشر امانوېل مکرون په یو درې ورځني سفر هند ته ورسېد. دا سفر د مصنوعي ځیرکتیا په برخه کې د همکارۍ، د دفاعي تړونونو د لاسلیک او د دواړو هېوادونو ترمنځ د سټراټېژیکو اړیکو د پیاوړتیا په موخه ترسره کېږي.
تمه کېږي، چې په دې لیدنو کې به د «رافال» جنګي الوتکو د څو میلیارد ډالرو ارزښت لرونکي تړون په اړه هم خبرې وشي.
مکرون او مېرمن یې بریژیت مکرون د دوشنبې په سهار وختي د هند مالي پلازمېنې ممبۍ ته ورسېدل. دا له ۲۰۱۷ کال راهیسې چې نوموړی ولسمشر شوی، هند ته د هغه څلورم سفر دی. ټاکل شوې ده، چې مکرون د سېشنبې په ورځ د هند له لومړي وزیر نرېندرا مودي سره وګوري او وروسته به د چهارشنبې او پنجشنبې په ورځو کې د مصنوعي ځیرکتیا په غونډه کې د ګډون لپاره نوي ډیلي ته ولاړ شي.
فرانسه هڅه کوي، چې له نوي ډیلي سره خپلې پوځي اړیکې نورې هم وغځوي. په همدې تړاو د فرانسوي هوايي صنعت شرکت داسو اویاسیون له خوا جوړېدونکو ۱۱۴ نورو رافال جنګي الوتکو د پېرلو د احتمالي تړون په اړه خبرې روانې دي.
د هند دفاع وزارت تېره اوونۍ اعلان وکړ، چې د دغو الوتکو د پېرلو وړاندیز منل شوی او «اکثریت» به یې د هند په کور دننه جوړېږي. که دا تړون وروستی شي، نو هغه ۳۶ رافال الوتکو ته به ورزیاتې شي، چې هند په ۲۰۱۶ کال کې د خپل هوايي ځواک لپاره اخیستې وې او همدارنګه ۲۶ نورو الوتکو ته چې د سمندري ځواک لپاره یې سپارښتنه شوې ده.
د پاریس د سیاسي علومو پوهنتون د نړۍوالو مطالعاتو د مرکز د هند چارو کارپوه کریسټف ژفرلو وایي، چې د ۱۱۴ رافال الوتکو احتمالي ارزښت شاوخوا ۳۰ میلیارده یورو (۳۵ میلیارده ډالر) اټکل شوی او کېدای شي، چې د «پېړۍ تړون» او د دواړو هېوادونو د اړیکو لوړه څوکه وګرځي.
ټاکل شوې ده، چې مکرون او مودي به د ویډیو کنفرانس له لارې په هند کې د چورلکو د وروستي اسمبلۍ لومړۍ کرښه هم پرانیزي. دا ګډه پروژه د هند د ټاټا ګروپ او د اروپایي هوايي شرکت اېربس ترمنځ ده.
دغه فابریکه د هند په کرناټکا ایالت کې د ټکنالوژۍ ښار بنګلور ته نږدې موقعیت لري او ټاکل شوې ده، چې د «اېچ ۱۲۵» په نوم یو انجن لرونکې چورلکه تولید کړي، چې د اېربس تر ټولو ډېر پلورل کېدونکی ماډل بلل کېږي.
په تېرو لسو کلونو کې فرانسه د هند له مهمو دفاعي او اقتصادي شریکانو څخه ګرځېدلې ده. د دواړو هېوادونو ترمنځ کلنۍ سوداګریزه راکړه ورکړه چې تر ډېره پر دفاعي او هوايي صنعت ولاړه ده، شاوخوا ۱۵ میلیارده یورو اټکل شوې ده. همدارنګه، په هند کې د فرانسې مستقیمه بهرنۍ پانګونه نږدې ۱۳میلیارده یورو ښودل شوې ده.
تمه کېږي، چې د دې اوونۍ خبرې به د نړۍ اقتصادي بېثباتۍ هم راونغاړي چې د ډونالډ ټرمپ د حکومت د ګمرکي تګلارو له امله رامنځته شوې او همدارنګه په سیمه کې د چین د نفوذ موضوع به هم وڅېړل شي.
له بلې خوا، د اوکراین جګړه د دواړو هېوادونو په اړیکو کې له حساسو موضوعاتو څخه ده. هند تر اوسه د روسیې هغه یرغل چې په ۲۰۲۲ کال کې پر اوکراین وشو، نه دی غندلی او له مسکو څخه د تېلو پېرلو ته یې دوام ورکړی دی. ټرمپ ادعا کړې، چې هند د دغو پېرلو د بندولو ژمنه کړې، خو نوي ډیلي تر اوسه دا خبره په رسمي ډول نه ده تایید کړې.
د هند د لومړي وزیر دفتر ویلي، چې د دې لیدنې موخه «د ستراتېژیکې ملګرتیا پیاوړتیا او نوو برخو ته د هغې غځول» دي. څارونکي هم د مکرون او مودي ترمنځ نږدې شخصي اړیکو ته اشاره کوي او دا اړیکې د دوه اړخیزو همکاریو په پرمختګ کې اغېزمنې بولي.
د پاکستان د جماعت اسلامي پخوانی مشر سراجالحق له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره مرکه کې ویلي، د افغانستان او پاکستان تر منځ د شخړو تر شا استعماري قوت دی، پخوا دغه ډول چارې انګرېزانو کولې او اوس د امریکا پالیسي ده. نوموړی روان وضعیت د امریکا په ګټه ګڼي او دواړه لوري خبرو ته رابولي.
د پاکستان د جماعت اسلامي پخوانی مشر سراجالحق چې څه موده مخکې د طالبانو په بلنه افغانستان ته سفر کړی و، له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي چې امریکا او ناټو په افغانستان کې د خپلې «ماتې» غچ اخیستنې لپاره غواړي افغانستان او پاکستان په جګړه کې وي.
سراجالحق وايي: «امریکا پر دې پوهه ده چې په ډاګه نه پاکستان او نه هم افغانستان ته نقصان رسولی شي، لهذا هغه د خپل درد د کمولو لپاره ښه لاره ورته دا ښکاري چې دغه دواړه ملکونه له یو بل نه په فاصله کې شي او له یو بل سره په جنګ کې شي».
سراجالحق وايي، د افغانستان او پاکستان تر منځ د شخړې تر شا د امریکا لاس دی او زیاتوي: «فکر کوم چې په دې علاقه کې چې څومره شخړې دي د دې تر شا هغه د استعمار سوچ او استعماري قوت دی. پخوا یې هم همدا کار کړی دی. انګرېز چې کله هند ته راته دلته واړه ریاستونه او نوابۍ وې، ښه په خوند او رنګ یې ژوند تېراوه، هغوی یې له یو بل سره وجنګول او بیا یې پر ټول هند قبضه وکړه. اوس د امریکا هماغه پالیسي ده».
د هغه په باور، د افغانستان او پاکستان تر منځ جګړه کې د امریکا ګټه ده او په وینا یې: «چېرته چې جنګ کېږي نو مړي د ځايي خلکو کېږي، خو کارخانې د اسلحې د امریکې چلېږي.»
مولانا سراجالحق تر دې مخکې د روان کال د لړم په ۲۱مه په پښتونخوا کې د امن جرګې پر مهال وینا کې ویلي وو، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ جګړه د هند په ګټه ده.
سراج الحق وایي، د طالبانو او پاکستان جګړه د هند په ګټه ده | افغانستان انټرنشنل پښتو
نوموړي یو ځل بیا په پاکستان کې د امن راوستلو لپاره له طالبانو د مرستې غوښتنه وکړه او په باور یې، پاکستان او افغانستان په یوازې سر امن نهشي راوستلی او په دې برخه کې د دواړو هېوادونو پر همکاریو ټينګار لري.
سراجالحق وايي: «موږ افغانستان ته هم دا خبره کوو چې په پاکستان کې د امن راوستلو لپاره دې افغان حکومت د پاکستان له حکومت سره تعاون وکړي. دواړه ملکونه باید دا یوه مشترکه مسله وګڼي او د دې خاورې د پرمختګ لپاره امن ضروري دی او امن نه پاکستان او نه افغانستان په یوازې سر راوستی شي».
سراجالحق د دواړو هېوادونو تر منځ د خبرو له لارې د روانو ناندریو د حل غوښتنه لري او زیاتوي: «موږ دواړو ته وایو چې د دې پر ځای چې تاسې لوی طاقتونه سره کېنوي او د خبرو مېز ته مو راوغواړي، ولې په خپله نهکېنئ او خپلې مسلې خپله ولې نه حل کوئ».
نوموړی پرته له دې چې د ټيټيپي نوم واخلي وايي، په پاکستان کې د هر ډول ترهګرۍ خلاف دی او په باور یې، دمګړی پاکستان له ډېر لوی سرخوږي سره مخ دی او هره ورځ په بلوچستان او خېبرپښتونخوا کې بریدونه کېږي او زیاتوي: «د دغو بریدونو تر شا یو سټلایت سیستم دی، داسې ساده نظام نهدی. هغوی ته موږ دعوت ورکوو چې په جمهوري لاره او د عوامو په رایه خپلې اجنډا عملي کړي. نو که دوی دا کار د هر چا په وینا کوي، که امریکا یا بل هر چا په وینا کوي، پایله یې نه د هغوی په ګټه ده او نه هم د پاکستان».
هغه په دې مرکه کې څرګنده کړه، چې د افغانستان او پاکستان تر منځ له جګړې مخکې د سوداګرۍ د راکړې ورکړې کچه ۲ اعشاریه ۷ میلیارده ډالرو ته رسېده، خو اوس دغه بهیر راپرېوتی دی.
سراجالحق د افغانستان په تړاو د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف څرګندونې هم وغندلې او په وینا یې «[خواجه اصف] هر څه یې چې ویلي دي غلطې خبرې یې کړې دي».
د ایران حکومت د سپاه پاسداران ځواک د دوشنبې په ورځ د (سلواغې ۲۷مه) په هرمز تنګي کې خپل سمندري پوځي تمرين پیل کړ. د ايران دولتي رسنيو راپور ورکړی، چې دغه تمرينات د «هرمز تنګي هوښیار کنټرول» تر نامه لاندې د سپاه سمندري ځواکونو د عمومي قومندان تر څارنې لاندې ترسره کېږي.
د ایران نيمه دولتي خبري اژانس تسنيم ويلي، چې د دې تمرين موخه د عملياتي ځواکونو د چمتووالي ارزونه ده، څو د «احتمالي امنيتي او پوځي ګواښونو» پر وړاندې خپل تياری وازمايي.
دغه تمرين په داسې حال کې تر سره کېږي، چې د تهران او واشنګټن ترمنځ کړکېچ خورا زيات شوي دي. د دواړو لوریو خبرې اترې د ايران د اټومي پروګرام په اړه وروسته له هغه بيا پيل شوې، چې پخوانۍ خبرې د اسراییل له لوري پر ايران د ۱۲ ورځنۍ هوايي او توغنديزې جګړې پر مهال درېدلې وې.
متحده ايالاتو ګواښ کړی، چې که خبرې اترې ناکامې شي، نو د اسلامي جمهوريت پر ضد به پوځي ګام واخلي. په ځواب کې د ايران پوځي او سياسي چارواکو ويلي، چې د امريکا د هر ډول احتمالي بريد پر وړاندې بشپړ چمتووالی لري.
ټاکل شوې ده، چې د خبرو اترو نوی پړاو سبا سېشنبه په سویس کې د عمان په منځګړيتوب تر سره شي. له دې سره هممهاله، د امريکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ تېره اوونۍ منځني ختيځ ته د دویمې الوتکه وړونکې بېړۍ د لېږلو خبر ورکړی او پر ايران يې خپل ګواښونه دوامدار ساتلي دي.
هرمز تنګی د ايران او عمان ترمنځ يوه سټراتيژيکه او مهمه سمندري لاره ده، چې فارس خليج د عمان له خليج او عرب سمندر سره نښلوي. د امريکا د انرژۍ د معلوماتو ادارې دغه تنګی د نړۍ د تېلو د لېږد تر ټولو مهم ځای بللی دی. د اوپک غړو هېوادونو لکه سعودي عربستان، متحده عربي امارات، کويټ او عراق د استخراج شویو خامو نفتو لويه برخه له همدې لارې تېرېږي او نړۍوالو بازارونو ته رسېږي.
ځينې شننې ښيي، چې که د متحده ايالاتو له لوري پر ايران پوځي يرغل وشي، نو تهران به د هرمز تنګي تړل د فشار د وسيلې په توګه وکاروي.
واشنګټنپوسټ راپور ورکړی، چې تر سختې وینې تویېدنې او د لاریونوالو تر ځپل کېدو وروسته لا هم د ایرانیانو غوسه کمه شوې نه ده او هممهاله حکومت په کمزوري موقف کې له امریکا سره مذاکراتو ته دوام ورکړی دی.
د بشري حقونو د بنسټونو د راپورونو لهمخې، د ایران د ملي پاڅون پرمهال ځپنه کې زرګونه کسان وژل شوي او لسګونه زره نور نیول شوي دي او د نیونو څپه لا هم روانه ده. راپورونو کې همداراز راغلي، چې ایراني ټولنه د حیرانتیا او غم په حالت کې ده، د ځینو کسانو د جنازو په مراسمو کې او د کورونو له کړکیو څخه د حکومت ضد شعارونه اورېدل کېږي او ان د امنیتي وضعیت فشار ښوونځیو ته هم رسېدلی دی.
دغه راپور همدارنګه څرګندوي، چې د ایران اسلامي جمهوریت له امریکا سره د تازه اټومي خبرو اترو په درشل کې په یوه نازک حالت کې دی.
یوه څېړونکي واشنګټنپوسټ ته ویلي، چې د ایران حکومت د پراخ تاوتریخوالي او ویرې اچولو له کبله هڅه کوي، چې د خپلې واکمنۍ دوام تضمین کړي، خو همدا داخلي کمزوري کولی شي د خبرو اترو پر مهال د لویو امتیازونو ورکولو کې د تهران لاسونه وتړي.
له بلې خوا، د ټرمپ حکومت هم د ډیپلوماتیکو هڅو تر څنګ سیمې ته نور پوځي ځواکونه لېږلي او د نظامي اقدام امکان یې هم مطرح کړی دی؛ داسې وضعیت چې د خبرو اترو راتلونکې او د سیمې ثبات یې له لا زیاتو ستونزو سره مخ کړی دی.