په سویلي اسيا کې په ځانګړي ډول د هند او پاکستان او دارنګه د افغانستان او پاکستان ترمنځ روان کړکېچونو سره، سره د منځنۍ اسيا هېوادونو په جدي ډول د سيمهييزو اړیکو پر پياوړتيا، د پاکستان د کراچۍ او ګوادر بندرونو ته پر لاسرسي او د سویلي اسيا له بازارونو سره پر نښلېدو تمرکز کړی دی.
په ازبکستان کې د منځنۍ اسيا او قفقاز د مطالعاتو مرکز يوې لوړپوړې څېړونکې په يوه مقاله کې ليکلي، چې منځنۍ اسيا د وچې په منځ کې راګير سيمه ده او له همدې امله د پاکستان ترانزيتي ظرفيتونو ته په ځانګړي ډول د چين د «یو کمربند او یوې لارې» طرحې په چوکاټ کې د دغه هېواد پرمختللو بندرونو ته، سخته اړتيا لري.
نرګيزه عمراوا چې د تاشکند د نړۍوالو لوړو مطالعاتو انسټيټیوت له مشرانو څخه ده ليکلي، چې د کراچۍ او ګوادر بندرونه د هند سمندر ته د لاسرسي بديلې لارې بلل کېږي. ورته مهال د منځنۍ اسيا لپاره پاکستان ته تر ټولو لنډه لاره د افغانستان له خاورې تېرېږي. له همدې امله ازبکستان، ترکمنستان او قزاقستان، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سرحدي کړکېچونو او د نوي ډيلي او اسلاماباد د ستونزمنو اړيکو سره، سره په افغانستان کې سترې زېربنايي پروژې څاري.
د قزاقستان او ازبکستان ولسمشرانو په وروستيو مياشتو کې پاکستان ته سفرونه کړي او د سيمهييز اتصال او سوداګريزو همکاريو په برخه کې يې څو تړونونه لاسليک کړي دي.
په دې وروستيو کې په پاکستان کې د قزاقستان سفير اعلان کړی، چې استانه چمتو ده د «ټرانسافغان لوېديځې» اورګاډي کرښې بشپړ لګښت پر غاړه واخلي. دغه کرښه له تورغونډۍ څخه هرات، کندهار، سپين بولدک او چمن ته غځېږي. د یادې پروژې لومړنی لګښت شاوخوا اووه مېليارد ډالره اټکل شوی، اوږدوالی يې ۶۸۷ کيلومتره دی او تمه کېږي په درېیو کلونو کې بشپړه شي.
عمراوا دغه پرېکړه د قزاقستان هغه اراده بولي، چې غواړي د شمال–سويل دهلېز کې خپل ځای پياوړی کړي. دغه دهلېز هم د ايران د بندرونو له لارې شته لارې رانغاړي او هم هغه نوې لارې چې د افغانستان له خاورې تېرېږي.
همدارنګه استانه د «کابل دهلېز» پروژې ملاتړ کوي، چې لاره يې ترمذ–نایباباد–ميدانښار–لوګر–خرلاڅي ته ده او په ۲۰۱۸کال کې د ازبکستان له لوري وړانديز شوې وه. د ۲۰۲۵کال په جنورۍ کې د ګډې امکانسنجۍ د مطالعې لپاره درېاړخيز تړون لاسليک شو او د ۲۰۲۶کال د فبرورۍ په ۴مه ازبکستان دغه تړون تصويب کړ او له پاکستان سره يې د ميداني څېړنو د پيل لپاره هوکړه وکړه.
دغه پروژه به له شمال (قزاقستان او ازبکستان) څخه تر سويل (د افغانستان او پاکستان له لارې) نوې سوداګريزه لاره رامنځته کړي. دا به د اروپا، روسيې او سویلي اسيا ترمنځ تر ټولو چټکه ځمکنۍ اړيکه وي او د سمندري لېږد اړتيا به راکمه کړي.
د ټاپي د ګازو نلليکه
د ۲۰۲۶کال د فبرورۍ په ۳مه او ۴مه نېټه پاکستان ته د قزاقستان د ولسمشر د رسمي سفر پرمهال له بلاروس څخه تر پاکستان نه د ترانزيت او همدارنګه د ترکمنستان–افغانستان–پاکستان د اورګاډي دهلېز په اړه خبرې وشوې.
قزاقستان له ۲۰۲۴کال راهيسې د ترکمنستان په بلنه د تورغونډۍ–سپين بولدک د اورګاډي پروژې سره يو ځای شوی. د ۲۰۲۵کال په جنورۍ کې دغه هېواد له کابل سره هوکړهليک لاسليک کړ او په لومړي پړاو کې يې د تورغونډۍ–هرات برخې د جوړولو او د افغانستان په شمال کې د لوژستيکي مرکز د رامنځته کولو لپاره ۵۰۰ مېليونه ډالر ځانګړي کړل. اوس دغه ژمنه د لوېديځې لارې د بشپړ تمويل تر کچې لوړه شوې ده.
د عمراوا په وينا؛ د قزاقستان زياتېدونکې لېوالتيا ښايي د ټاپي ګازو نلليکې له پرمختګ سره تړاو ولري. د یادې ۱۸۴۰ کيلومتره اوږدې پروژې د افغانستان برخه د ۲۰۲۴کال په دسمبر کې پيل شوه او تمه ده چې د ۲۰۲۶کال تر پايه هرات ته ورسېږي.
د یادې شننې له مخې؛ روسيه هم د ټاپي اړوند بدلونونه په دقت څاري او دا يې د اروپا له بازارونو سره د لاسرسي تر کمېدو وروسته د انرژۍ د صادراتو د بازارونو بدلون لپاره يو فرصت بولي.
ډيپلوماټيکې هڅې او نوې پانګونې
د ۲۰۲۶کال د فبرورۍ په لومړۍ نېټه په هرات کې د طالبانو د ريسالوزرا اقتصادي مرستيال او د ترکمنستان د بهرنيو چارو وزير ترمنځ ليدنه وشوه او د ټاپي پروژې، د ترکمنستان–افغانستان–پاکستان د برېښنا لېږد کرښې او د تورغونډۍ–هرات د اورګاډي کرښې پرمختګ وڅېړل شو. دواړو لورو د ټاپي د کارونو پر چټکتيا ټينګار کړی و.
وروسته د ترکمنستان سفير او د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزير ترمنځ هم ليدنې وشوې او په افغانستان کې د نلليکې د کار پر چټکتيا تمرکز وشو.
طالب چارواکو اعلان کړی، چې د سعودي یوه کمپنۍ د ټاپي ګازو د پېر، د ترکمنستان د ګازي ميدانونو د پراختيا او تر هندوستان پورې د نلليکې غځولو په برخه کې پانګونې ته لېواله ده.
په دې طرحه کې د پاکستان په ګوادر بندر کې د ګازو د يوه ستر مرکز جوړول هم شامل دي. ليکوال په پای کې ليکي، چې د منځنۍ اسيا هېوادونه اړ دي له طالبانو سره خپلې اړيکې پراخې کړي؛ څو وکولای شي د سيمې له زېربنايي لارو او دهلېزونو سره ونښلي.
