فرید حمیدي: پر افغان ښځو روان محدودیتونه «د بشریت ضد جنایت» دی

په راپور کې راغلي، باخبره امنیتي سرچینو ویلي زلمی بدخشي چې د داعش خراسان څانګه کې د «سلمان» په نوم هم پېژندل کېده، د یادې ډلې یو مهم عملیاتي طراح و. د سرچینو په وینا؛ نوموړی د ۲۰۲۵کال په اکتوبر میاشت کې له افغانستان څخه تښتېدلی او د خیبر پښتونخوا په هغو سیمو کې مېشت شوی و، چې د داعش فعال مرکزونه بلل کېږي.

د المرصاد د راپور له مخې؛ بدخشي د ۲۰۲۵کال (د فبرورۍ په ۱۱مه) په کندوز ښار کې د کابل بانک پر یوې څانګې د ترسره شوي برید په طرحه او تنظیم کې مستقیم لاس لاره.

سرچینې زیاتوي، چې له افغانستان او بلوچستان نه د داعش تر ځپلو وروسته د یادې ډلې غړو خپل ځینې مرکزونه د تیرا جبارمیلې، توردرې، اورکزیو او شلمان سیمو ته انتقال کړي دي.

المرصاد همداراز ادعا کوي، (د فبرورۍ په ۲۸مه) د تیراه په توردره سیمه کې د دغې ډلې پر مرکزونو عملیات شوي چې په‌کې لس داعش جنګیالي وژل شوي دي.

یاده دې وي، چې تر دې وړاندې المرصاد راپور ورکړی و چې د مارچ په لومړۍ نېټه د اورکزیو په غلجو، تورکاڼي او نریک سیمو کې په یوه بل برید کې د حاجي الرحمان (ابو ناصر) او ملا فاروقي په نومونو د دوو مهمو قوماندانانو په ګډون نهه داعشیان وژل شوي دي.

مریم د امنیتي ګواښونو، رواني فشارونو او سختو اقتصادي ستونزو په ګاللو سره، د افغان نجونو د راتلونکي ژغورلو لپاره خپل هوډ نه دی بایللی او په پټه خپل علمي رسالت ته دوام ورکوي. د مریم او هبت‌الله د کورونو ترمنځ یوازې یو کیلومتر واټن دی، خو په یوه کې د نجونو د زده‌کړو د منع کولو فرمان صادرېږي او په بل کې بیا مریم د همدې فرمانونو د ماتولو لپاره نجونو ته د تعلیم ډېوه بلوي.

د کندهار ښار په یوه څنډه کې د خامه او لوړو دېوالونو تر شا د پوهې ډېوې لا هم بلې دي او هره ورځ شاوخوا ۲۵ نجونې په یوه خامه کور کې د زده‌کړو لپاره راټولېږي.

مریم (مستعار نوم) چې ۲۷ کاله عمر لري، له خپلې کورنۍ سره ژوند کوي. هغې د خپل کور د یوې خونې یوه څنډه د خپلو زده‌کوونکو لپاره ځانګړې کړې ده او د هغو فرمانونو پر ضد مبارزه کوي چې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو بندیز لګوي.

مریم له افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په خبرو کې وویل، هره شېبه د دې وېره ورسره وي چې که طالبان خبر شي، برخلیک به یې څه وي؟

مریم وايي: «کله چې په کوڅه کې ګڼه ګوڼه احساس کړم، د زړه درزا مې زیاتېږي. شاګردانې مې هم وارخطا کېږي، خو موږ ژر کتابونه پټوو او ځان داسې ښیو چې ګواکې مېلمنې راغلې دي».

د دغه پټ ټولګي چلول یوازې فزیکي ستونزه نه ده، بلکې یوه لویه رواني مبارزه هم ده. مریم وایي، چې ډېرځله د شپې د خپل فعالیت د افشا کېدو په خوبونو کې له یوې وېروونکې نړۍ سره مخ کېږي، خو زیاتوي چې د خپلو زده‌کوونکو د هیلو د ژوندي ساتلو لپاره خپله دا وېره په لوی لاس له هغوی څخه پټوي.

مریم وايي: «زه خو ۲۴ ساعته نارامه یم. همدارنګه نجونې هم روحا ارامې نه دي او تل په فکرونو کې ډوبې وي، له ډاره او د خپل امنیت او راتلونکې په اړه سختې اندېښمنې دي. ځکه موږ هره شېبه د دې انتظار باسو چې خدای مکړه کومه بده پېښه راسره ونه‌شي»

مریم وايي، د دې لپاره چې هم خپل او هم د زده‌کوونکو امنیت یې ډاډمن شي، ټولې زده‌کوونکې پر یوه وخت له ټولګي څخه نه رخصتوي: «د دې لپاره چې څوک شک ونه‌کړي، خپلې زده‌کوونکې مې په دوو ګروپونو وېشلې دي او دوو وختونو کې زموږ کور ته راځي او هغه هم باید له دوو څخه اضافه نه وي. دوی له ځان سره دیني کتابونه هم لري د دې لپاره چې څوک شک پرې ونه‌کړي».

یاده کندهارۍ پېغله وايي، چې د فعالیت په لومړیو ورځو کې د نجونو کورنیو ورباندې باور نه کاوه او د خپلو اولادونو او د کورنیو د غړو د امنیت په اړه سخت اندېښمن وو، خو تر ډېره بریالۍ شوې ده چې د نجونو کورنیو ته یې د زده‌کړو د دوام او مبارزې لپاره قناعت ورکړی.

مریم د خپل فعالیت د لومړیو ورځو په اړه افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل: «په لومړیو ورځو کې ډېره ستونزمنه وه، ځکه اکثره کورنیو د خپلو نجونو د امنیت په اړه سخته اندېښنه لرله. داسې ډار یې درلود چې ښايي خویندې یا لوڼې یې تعقیب شي. لومړی مې خپل صنف د خیاطۍ په نوم فعاله کړ، کرار کرار مو تدریس ورته پیل کړ، ځکه زړه مې ډاډه شو چې د چا له‌خوا نه تعقبېږو او د نجونو د کورنیو هم باور زیات شوی وو. خو اوس هم له څار څخه خوندي نه یو، په لومړیو ورځو کې طالبان زما د زده‌کوونکو کورونو ته ورتلل او د هغوی کورنۍ ته یې ویل چې ستاسو نجونې له خپله کوره وځي او څو ساعتونه د ګاونډي کور کې تېروي او د دوی دا کار دوامداره دی. هغوی څخه یې پوښتنې کولې چې دغه نجونې په دې کور کې څه کوي؟ ایا تاسو خبر یاست چې هغوی څه کوي...؟».

مریم وايي، د هغې د زده‌کوونکو د قرطاسیې په برخه کې ډېره ونډه یې د ورور په غاړه ده، ځکه نوموړې له خپلو زده‌کوونکو څخه د تدریس په بدل کې هېڅ پیسې نه اخلي. مریم وايي: «له زده‌کوونکو څخه پیسې نه اخلم، ځکه ډېرۍ نجونې له خپلو کورنیو په پټه دلته د زده‌کړو لپاره راځي، نو که پیسې ترې وغواړم ښايي د کورنۍ نارینه یې له زده‌کړو څخه منع کړي او همدا دروازه به یې هم پر مخ وتړل شي».

مریم له نړۍوالې ټولنې څخه غوښتنه کوي، چې د نجونو د زده‌کړو او په کورونو کې د پټو ښوونځیو لپاره دې له داسې تګلارو څخه استفاده وکړي، چې طالبان یې مخنیوی ونه‌شي کړای.

نوموړې وايي، که نړۍواله ټولنه د ښځو لپاره په کورونو کې د خیاطۍ زده‌کړو په څېر کورسونه پیل کړي، خو تر شا یې د سواد زده‌کړو لپاره هم ملاتړ وشي، ښايي د ګڼو نجونو د زده‌کړو د دوام هیله ژوندۍ وساتل شي، ځکه په تش لاس ښايي د زده‌کړو دغه پټه مبارزه په ټپه ودرول شي.

مریم دا پټ ښوونځی په داسې یوه نازک او ترینګلي وخت کې پرانیستی دی، چې د طالبانو د بیا واکمنېدو له پیل څخه سملاسي وروسته دغې ډلې له شپږم ټولګي څخه پورته د نجونو پر مخ د زده‌کړو دروازې وتړلې. د دوی دغه پرېکړه چې د یوه «امر ثاني» تر صادرېدو پورې د نجونو د زده‌کړو د نامعلوم ځنډ لامل شوه، په زرګونو نجونې د خپل راتلونکي په اړه له مایوسۍ سره مخ کړې دي، خو مریم د دغه جبري ځنډ پروړاندې د مقاومت لاره غوره کړه او د خپلو زده‌کوونکو لپاره یې د پوهې د ترلاسه کولو یوه پټه لار پرانیستله.

د پاکستان دفاع وزیر خواجه محمد اصف د طالبانو د دفاع وزیر ملا یعقوب د څرګندونو په غبرګون ویلي، چې پر کابل د طالبانو له واکمنېدو سره سم د پاکستان پروړاندې د یادې ډلې جګړه پیل شوې ده.

نوموړي همداراز طالبان په جوماتونو کې د لمونځ‌کوونکو او بې‌ګناه پاکستانیانو په وژنه تورن کړل.

خواجه اصف زیاته کړې: «دوی له ډېره پخوا راهیسې په بې‌رحمۍ او بې‌شرمۍ سره زموږ پر ښارونو بریدونه کوي؛ بې‌ګناه وګړي وژني، جوماتونه ویجاړوي او لمونځ‌کوونکي د لمانځه پرمهال وژل کېږي».

خواجه اصف ویلي، چې طالبان یوازې د اسلام نوم کاروي، خو د مسلمانانو هغه ځانګړنې نه‌لري چې په قران کې یې تعریف شوی دی.

نوموړي دا څرګندونې وروسته له هغه کړي، چې د طالبانو د دفاع وزیر ملا یعقوب مجاهد په کابل کې له یوه خصوصي ټلوېزیون سره په مرکه کې خبرداری ورکړی، چې که کابل ناامنه شي، نو اسلام‌اباد به هم ناامنه شي.

همدارنګه ملا یعقوب مجاهد ویلي، چې پاکستان له دې ډلې څخه غوښتې چې ډیورنډ کرښه د افغانستان او پاکستان ترمنځ د رسمي پولې په توګه په رسمیت و پېژني.

خو نوموړي ویلي چې د خواجه اصف په ګډون یې پاکستاني چارواکو ته یې ویلي وو، چې نه د افغانستان پخوانیو حکومتونو دا کرښه په رسمیت پېژندلې او نه یې طالبان په رسمیت پېژني.

ملا یعقوب مجاهد ویلي، چې پر افغانستان د پاکستان فشارونه او بمبارۍ د ډیورنډ کرښې د رسمیت پېژندلو لپاره د زمیني برابرولو او منلو په موخه ترسره کېږي.

د بشري حقونو نړۍواله اعلامیه هغه سند دی، چې د انسانانو بنسټیز حقونه په رسمیت پېژني او موخه یې د ټولو وګړو لپاره د ازادۍ، برابرۍ او انساني کرامت تضمینول دي. دا اعلامیه په ۱۹۴۸ کال کې د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې له‌خوا تدوین شوه او د تدوین لړۍ یې شاوخوا درې کاله وخت ونیوو. د امریکا مخکینۍ لومړۍ مېرمن اېلنور روزولټ د تدوین د کمېټې د مشرې په توګه کلیدي رول درلود او یو شمېر نورو مخکښو مېرمنو لکه د هند هانسا مهتا، د دومینیکن جمهوریت مینروا برناردینو، د پاکستان بېګم شایسته اکرام‌الله او نورو استازو په خپلو هڅو سره د اعلامیې په متن کې د ښځو د حقونو او جنسیتي تبعیض د مخنیوي پر شاملولو اغېزناک ګامونه پورته کړل. مېرمنو په دې بهیر کې حیاتي رول ولوباوه او وتوانېدې، چې د جنسیتي برابرۍ او مساوي حقونو مفاهیم د اعلامیې په بېلابېلو مادو او سریزه کې ځای پر ځای کړي.
اېلنور روزولټ
اېلنور روزولټ چې له ۱۹۳۳ څخه تر ۱۹۴۵ پورې د امریکا لومړۍ مېرمن وه، په ۱۹۴۶ کال کې د متحده ایالاتو د ولسمشر هري ټرومن له‌خوا په ملګرو ملتونو کې د استازې په توګه وټاکل شوه. هغې د بشري حقونو د کمېسیون د لومړنۍ مشرې په توګه دنده ترسره کړه او د بشري حقونو د نړۍوالې اعلامیې په جوړولو کې یې خورا مهم رول ولوباوه. په هغه وخت کې چې د ختیځ او لوېدیځ ترمنځ کړکېچ مخ په زیاتېدو و، اېلنور روزولټ د خپل پراخ اعتبار او نفوذ په کارولو سره وکولای شول چې د دې اعلامیې د تدوین بهیر بریالۍ پایلې ته ورسوي. په ۱۹۶۸ کال کې د هغې له مړینې وروسته نوموړې ته د ملګرو ملتونو د بشري حقونو جایزه هم ورکړل شوه.

هانسا مهتا
له هند څخه هانسا مهتا چې په ۱۹۴۷ او ۱۹۴۸ کلونو کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په کمېسیون کې یوازینۍ بله ښځینه استازې وه، په هند او نړۍواله کچه د ښځو د حقونو یوه سرسخته مبارزه وه. په پراخه کچه داسې انګېرل کېږي، چې هغې د اعلامیې په لومړۍ ماده کې د «ټول نارینه ازاد او برابر زېږېدلي» جمله په «ټول انسانان ازاد او برابر زېږېدلي» بدله کړه.

مینروا برناردینو
مینروا برناردینو د ډومینیکن جمهوریت ډیپلوماټه او فیمینیسټه وه. هغې د بشري حقونو د اعلامیې په سریزه کې د «ښځو او نارینه‌وو برابري» جملې د شاملولو لپاره ډېرې هڅې وکړې. هغې د لاتینې امریکا له نورو ښځو سره یوځای د ملګرو ملتونو په منشور کې د ښځو د حقونو په دفاع او د جنسیت پر بنسټ د تبعیض په مخنیوي کې حیاتي رول ولوباوه. دا منشور په ۱۹۴۵ کال کې لومړنی نړۍوال تړون شو چې د ښځو او نارینه‌وو مساوي حقونه یې په رسمیت وپېژندل.

بېګم شایسته اکرام‌الله
له پاکستان څخه بېګم شایسته اکرام‌الله د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې په درېیمه کمېټه کې د استازې په توګه کار کاوه، چې د ټولنیزو، بشري او کلتوري مسایلو مسوولیت یې پر غاړه درلود. دې کمېټې په ۱۹۴۸ کال کې په ۸۱ ناستو کې د بشري حقونو د نړۍوالې اعلامیې پر مسودې بحث وکړ. هغې په اعلامیه کې پر ازادۍ، برابرۍ او د انتخاب پر حق ټینګار کاوه. همدارنګه هغې د ۱۶مې مادې د شاملولو ملاتړ وکړ، چې په واده کې پر مساوي حقونو بحث کوي؛ ځکه هغې دا د ماشومانو د ودونو او جبري ودونو پر وړاندې د مبارزې یوه لاره بلله.

بوډېل بېګتروپ
ډنمارکۍ بوډېل بېګتروپ چې په ۱۹۴۷ کال کې د ښځو د وضعیت د کمېسیون مشره وه ټینګار کاوه، چې په اعلامیه کې باید د حقونو د خاوندانو لپاره د «ټولو نارینه‌وو» پر ځای د «ټول» یا «هرڅوک» کلمې وکارول شي. هغې دا وړاندیز هم وکړ، چې د زده‌کړې د حق په اړه په ۲۶مه ماده کې دې د لږکیو (اقلیتونو) حقونه هم شامل شي، خو په هغه وخت کې دا وړاندیز خورا جنجالي وګڼل شو. اعلامیه په څرګنده توګه د لږکیو نوم نه اخلي، خو د ټولو لپاره مساوي حقونه تضمینوي.

ماري-هېلن لوفوشو
له فرانسې څخه ماري-هېلن لوفوشو په ۱۹۴۸ کال کې د ښځو د وضعیت د کمېسیون مشره وه. هغې په بریالیتوب سره هڅه وکړه، چې د اعلامیې په ۲یمه ماده کې د جنسیت پر بنسټ د تبعیض د منع کېدو یادونه وشي. د دې مادې وروستی متن داسې وایي: «هرڅوک پرته له کوم توپیره لکه نژاد، رنګ، جنسیت، ژبه، دین، سیاسي عقیده یا هره بله عقیده، ملي یا ټولنیز اصل، شتمني، زېږون یا بل هر وضعیت په دې اعلامیه کې له ذکر شویو ټولو حقونو او ازادیو څخه برخمن دی».

اودوکیا اورالووا
له بېلاروس څخه اودوکیا اورالووا په ۱۹۴۷ کال کې د بشري حقونو د کمېسیون لپاره د ښځو د وضعیت د کمېسیون راپور ورکوونکې وه. هغې د ښځو د مزد د برابرۍ لپاره جدي هڅې وکړې. د هغې د هڅو له امله په ۲۳مه ماده کې راغلي: «هر څوک حق لري چې د مساوي کار په بدل کې، پرته له کوم تبعیض څخه مساوي مزد یا حقوق ترلاسه کړي.» هغې د پولنډ له فریډریکا کالینوفسکا او د شوروي اتحاد له الیزاویتا پوپووا سره یوځای په غېرمستقلو سیمو کې د خلکو پر حقونو هم ټینګار وکړ.

لکشمي منون
لکشمي منون چې په ۱۹۴۸ کال کې د ملګرو ملتونو په عمومي اسامبلې کې د هند استازې وه، په ټوله اعلامیه کې یې د جنسیت پر بنسټ د تبعیض د منع کولو له اصل څخه په کلکه دفاع وکړه. هغې همدارنګه د اعلامیې په سریزه کې د «ښځو او نارینه‌وو مساوي حقونه» عبارت د ذکر کولو لپاره هڅې وکړې. منون د بشري حقونو د «نړۍوالتوب» سرسخته پلوي وه او د «استعماري نسبي پالنې» له مفهوم سره یې په کلکه مخالفت کاوه؛ هغه مفهوم چې هڅه یې کوله د استعمار لاندې هېوادونو له خلکو څخه بشري حقونه وګرځوي. هغې استدلال کاوه چې که چېرې ښځې او تر استعمار لاندې خلک په څرګنده په اعلامیه کې یاد نه‌شي، ښایي هغوی د «ټول» په مفهوم کې شامل ونه ګڼل شي.

د ښځو نړۍوالې ورځې په مناسبت په جنېوا کې د افغانستان د جمهوري نظام دایمي استازولۍ اعلامیه کې راغلي، چې په افغانستان کې ښځې له عامه ژوند څخه په داسې ډول اېستل کېږي، چې په عصري تاریخ کې یې بېلګه نه لېدل کېږي.

اعلامیه زیاتوي: «د طالبانو تر غرقانوني واکمنۍ لاندې، مخ په زیاتېدونکو فرمانونو افغان نجونې او ښځې له خپلو ټولو اساسي حقونو له زده کړې، کار او تګ راتګ څخه بې برخې کړې دي».

په اعلامیه کې راغلي، چې طالبانو په نوي جزايي اصولنامې سره د ښخو پر وړاندې تبعیض نور هم بنسټیزز کړی او د کنټرول سیستم یې په ورځنې ژوند کې عملي کړی دی.

په جنېوا کې د افغانستان دایمې استازولۍ پر نړېوالې ټولنې غږ کړی، چې د افغان مېرمنو پر وړاندې روانه چوپتیا پای ته ورسوي، ځکه هېڅ ټولنه د خپلو نیمايي وګړو له حضور پرته باثباته راتلونکی نه شي جوړولی.

په ورته مهال په اعلامیه کې په افغانستان کې دننه د هغو ښځو مبارزه ستایلي، چې د طالبانو د سختو قوانینو او فرمانونو په وړاندې لارو او کوڅو ته راوځي او د یادو قوانینو او طالبانو پر ضد شعارونه ورکوي.

د مارچ اتمه په داسې حال کې نماځل کېږي، چې د افغانستان میلیونونه ښځې د طالبانو له‌خوا له زده، کړو، کار، محرم پرته سفر، سوداګرۍ او نورو برخو کې له سختو بندیزونو سره مخ دي. افغان مېرمنو د طالبانو د واکمنۍ په لومړیو څو میاشتو کې د طالبانو د یادو سختو بندیزونو په وړاندې لاریونونه وکړل، خو ‍د ښځو یاد لاریونونه د طالبانو له‌خوا وځپل شول او ګڼې ښځې زندان ته واستول شوي.