د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
پر ایران د امریکا او اسراییل د هوايي او توغندیزو بریدونو له پیل څخه نږدې یوه میاشت تېره شوې ده او جګړه ورځ تر بلې سیمه ییز او نړیوال ابعاد خپلوي. سعودي عربستان چې د ایران تر بریدونو لاندې دی، له پاکستان سره دفاعي تړون لري، خو تر اوسه پاکستان د سعودي دفاع ته زړه نه دی ښه کړی.
د راپورونو له مخې، ایران نه یوازې د اسراییل پر هدفونو بریدونه کړي، بلکې په خلیجي هېوادونو، په ځانګړي ډول په سعودي عربستان باندې یې د ډرونونو او توغندیو بېساري بریدونه هم کړي دي.
د مارچ میاشتې په لړ کې پر سعودي ګڼ بریدونه ثبت شوي چې په ځینو کې لسګونه ډرونونه او توغندي شامل وو، لکه د شاهبه، ریاض او نورو سیمو پر اساسي تاسیساتو د ایران بریدونه چې ډېر ځله یې د سعودي د دفاعي سیستم له لوري مخه نیول شوې ده.
په همدې حال کې پاکستان د سعودي، ترکیې او مصر د بهرنیو چارو وزیرانو کوربه دی او ځان د منځګړیتوب رول لوبوونکی معرفي کوي. اسلاماباد اعلان کړی چې د ایران او امریکا د خبرو کوربه توب ته تیار دی، خو ځینې اسراییلي چارواکي دا د پاکستان هڅه بولي چې غواړي ځان مهم وښيي.
ایا پاکستان د سعودي د دفاع تړون مات کړی؟
پاکستان او سعودي عربستان د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر پر ۱۷مه د ستراتیژیک دفاعي تړون لاسلیک کړی و، چې په هغه کې واضح راغلي: «پر یو هېواد برید پر دواړو برید ګڼل کېږي.»
دغه تړون د ګډ امنیتي چوکاټ په توګه تعریف شوی، خو د ناټو د پنځم اصل په څېر بېړنۍ پوځي مداخله نه تضمینوي.
په قانوني لحاظ، د تړون متن پاکستان ته دا امکان ورکوي چې د مستقیمو پوځي عملیاتو پر ځای سیاسي او استخباراتي همکاري وړاندې کړي؛ نو ځکه پاکستان په حقوقي معنا د تړون سرغړونه نه ده کړې؛ ځکه تړون «فوري پوځي اقدام» شرط نه پر ځای کوي؛ خو که غوښتنه وشي پاکستان د تړون له مخې مکلف دی چې همکاري وکړي.
مګر بیا هم اساسي بحث دا دی چې سعودي تر سختو بریدونو لاندې دی، نو ولې پاکستان پوځي مرسته نه ده کړې؟
پاکستان ولې جګړې ته نه داخلېږي؟
پاکستان له ایران سره ۹۰۰ کیلومتره ګډه پوله لري، چې د بلوچستان ناامني پکې اصلي ستونزه ده. جګړې ته داخلېدل به په کور دننه امنیتي بحران نوره هم سخت کړي. دا موضوع په سیمهییزو شنل شویو راپورونو کې هم تکرار شوې چې پاکستان په هر قیمت هڅه کوي د جګړې د پراخېدو مخه ونیسي.
دویمه مساله په پاکستان کې د شیعه وګړو د پام وړ نفوس موجودیت د دې سبب ګرځي چې د ایران پر ضد ښکاره پوځي جګړه له کورني مذهبي ټکر سره مل شي. له همدې امله اسلاماباد هر ګام په ډېر احتیاط اخلي.
درېیم اړخ اقتصادي کړکېچ دی او پاکستان دا مهال له سخت اقتصادي بحران سره مخ دی. جګړه، په ځانګړي ډول له ایران سره مخامخ ښکېلېدل د پاکستان د اقتصادي چوکاټ له وسه پورته ده، که مخامخ جګړې ته داخلیږي نو د پاکستان اقتصاد دړې وړې کېدی شي.
په سیمه کې د پاکستان بوختیاوې، په ځانګړي ډول له افغان طالبانو سره کړکېچ، اسلاماباد ته دا جواز ورکوي چې سعودي ته ووايي: «موږ په خپله هم په یوه شخړه کې ښکېل یو.»
او پاکستان له یوې خوا د سعودي، امریکا او چین مهم ملګری دی او له بلې خوا نه غواړي د ایران له سخت غبرګون سره مخ شي. د همدې لپاره اسلاماباد هڅه کوي متوازن دریځ وساتي.
نو ولې پاکستان د سولې منځګړیتوب کوي؟
که څه هم د منځګړیتوب هڅې د اسراییل له خوا د خندا وړ بلل شوي او ویلي یې دي چې پاکستان غواړي ځان مهم وښيي، خو پاکستان د منځګړیتوب درې اساسي هدفونه لري:
۱. ځان د جګړې له تاوتریخوالي څخه ژغورل: اسلاماباد غواړي د جګړې پر ځای د سولې سیمه ییزه څېره ولري او که په جګړه کې ښکېل شي نو تاوانونه یې درانه دي.
۲. د سعودي د توقعاتو پر وړاندې نرم دریځ: پاکستان چې د مستقیم پوځي ملاتړ توان نه لري، غواړي سعودي ته دا بدیل وړاندې کړي: «موږ جګړې ته نه ځو، خو په سوله کې مرسته کوو.»
۳. د سیمهیز دیپلوماتیک وزن لوړول: د امریکا او ایران له خوا د خبرو اترو د کوربه توب وړاندیز پاکستان ته د سیمهیز اهمیت احساس ورکوي؛ خو اسراییلي چارواکي دا د پاکستان د ځان مهم ښودلو هڅه بولي. همدا لامل دی چې ښايي د پاکستان د منځګړیتوب هڅې له خنډ او ځنډ سره مخ شي.
پاکستان په داسې تاریخي پړاو کې ولاړ دی چې هر ګام یې ستر ستراتيژیک عواقب لري. که جګړې ته داخل شي، د ایران غبرګون یې پوله او اقتصاد ویجاړولی شي. که سعودي عربستان ته شا کړي، ریاض به یې د پراخو مالي او سیاسي فشارونو لاندې راولي او که بېطرف پاتې شي، د دواړو هېوادونو په نظر د تړون وزن کمېږي او په اینده کې پر پاکستان نړۍواله بې باوري زیاتیږي.
خو وروستۍ نتیجه لا هم بشپړه معلومه نه ده، دا به په راتلونکو اونیو کې څرګنده شي چې دغه تګلاره به اسلاماباد د یوې خطرناکې سیمې له اوره وباسي که نه؟ او که امریکا له پاکستان نه په جګړه کې ښکېلېدل غواړي د پاکستان دریځ به څه وي؟
