د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
پر ایران د امریکا او اسراییل د هوايي او توغندیزو بریدونو له پیل څخه نږدې یوه میاشت تېره شوې ده او جګړه ورځ تر بلې سیمه ییز او نړیوال ابعاد خپلوي. سعودي عربستان چې د ایران تر بریدونو لاندې دی، له پاکستان سره دفاعي تړون لري، خو تر اوسه پاکستان د سعودي دفاع ته زړه نه دی ښه کړی.
د راپورونو له مخې، ایران نه یوازې د اسراییل پر هدفونو بریدونه کړي، بلکې په خلیجي هېوادونو، په ځانګړي ډول په سعودي عربستان باندې یې د ډرونونو او توغندیو بېساري بریدونه هم کړي دي.
د مارچ میاشتې په لړ کې پر سعودي ګڼ بریدونه ثبت شوي چې په ځینو کې لسګونه ډرونونه او توغندي شامل وو، لکه د شاهبه، ریاض او نورو سیمو پر اساسي تاسیساتو د ایران بریدونه چې ډېر ځله یې د سعودي د دفاعي سیستم له لوري مخه نیول شوې ده.
په همدې حال کې پاکستان د سعودي، ترکیې او مصر د بهرنیو چارو وزیرانو کوربه دی او ځان د منځګړیتوب رول لوبوونکی معرفي کوي. اسلاماباد اعلان کړی چې د ایران او امریکا د خبرو کوربه توب ته تیار دی، خو ځینې اسراییلي چارواکي دا د پاکستان هڅه بولي چې غواړي ځان مهم وښيي.
ایا پاکستان د سعودي د دفاع تړون مات کړی؟
پاکستان او سعودي عربستان د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر پر ۱۷مه د ستراتیژیک دفاعي تړون لاسلیک کړی و، چې په هغه کې واضح راغلي: «پر یو هېواد برید پر دواړو برید ګڼل کېږي.»
دغه تړون د ګډ امنیتي چوکاټ په توګه تعریف شوی، خو د ناټو د پنځم اصل په څېر بېړنۍ پوځي مداخله نه تضمینوي.
په قانوني لحاظ، د تړون متن پاکستان ته دا امکان ورکوي چې د مستقیمو پوځي عملیاتو پر ځای سیاسي او استخباراتي همکاري وړاندې کړي؛ نو ځکه پاکستان په حقوقي معنا د تړون سرغړونه نه ده کړې؛ ځکه تړون «فوري پوځي اقدام» شرط نه پر ځای کوي؛ خو که غوښتنه وشي پاکستان د تړون له مخې مکلف دی چې همکاري وکړي.
مګر بیا هم اساسي بحث دا دی چې سعودي تر سختو بریدونو لاندې دی، نو ولې پاکستان پوځي مرسته نه ده کړې؟
پاکستان ولې جګړې ته نه داخلېږي؟
پاکستان له ایران سره ۹۰۰ کیلومتره ګډه پوله لري، چې د بلوچستان ناامني پکې اصلي ستونزه ده. جګړې ته داخلېدل به په کور دننه امنیتي بحران نوره هم سخت کړي. دا موضوع په سیمهییزو شنل شویو راپورونو کې هم تکرار شوې چې پاکستان په هر قیمت هڅه کوي د جګړې د پراخېدو مخه ونیسي.
دویمه مساله په پاکستان کې د شیعه وګړو د پام وړ نفوس موجودیت د دې سبب ګرځي چې د ایران پر ضد ښکاره پوځي جګړه له کورني مذهبي ټکر سره مل شي. له همدې امله اسلاماباد هر ګام په ډېر احتیاط اخلي.
درېیم اړخ اقتصادي کړکېچ دی او پاکستان دا مهال له سخت اقتصادي بحران سره مخ دی. جګړه، په ځانګړي ډول له ایران سره مخامخ ښکېلېدل د پاکستان د اقتصادي چوکاټ له وسه پورته ده، که مخامخ جګړې ته داخلیږي نو د پاکستان اقتصاد دړې وړې کېدی شي.
په سیمه کې د پاکستان بوختیاوې، په ځانګړي ډول له افغان طالبانو سره کړکېچ، اسلاماباد ته دا جواز ورکوي چې سعودي ته ووايي: «موږ په خپله هم په یوه شخړه کې ښکېل یو.»
او پاکستان له یوې خوا د سعودي، امریکا او چین مهم ملګری دی او له بلې خوا نه غواړي د ایران له سخت غبرګون سره مخ شي. د همدې لپاره اسلاماباد هڅه کوي متوازن دریځ وساتي.
نو ولې پاکستان د سولې منځګړیتوب کوي؟
که څه هم د منځګړیتوب هڅې د اسراییل له خوا د خندا وړ بلل شوي او ویلي یې دي چې پاکستان غواړي ځان مهم وښيي، خو پاکستان د منځګړیتوب درې اساسي هدفونه لري:
۱. ځان د جګړې له تاوتریخوالي څخه ژغورل: اسلاماباد غواړي د جګړې پر ځای د سولې سیمه ییزه څېره ولري او که په جګړه کې ښکېل شي نو تاوانونه یې درانه دي.
۲. د سعودي د توقعاتو پر وړاندې نرم دریځ: پاکستان چې د مستقیم پوځي ملاتړ توان نه لري، غواړي سعودي ته دا بدیل وړاندې کړي: «موږ جګړې ته نه ځو، خو په سوله کې مرسته کوو.»
۳. د سیمهیز دیپلوماتیک وزن لوړول: د امریکا او ایران له خوا د خبرو اترو د کوربه توب وړاندیز پاکستان ته د سیمهیز اهمیت احساس ورکوي؛ خو اسراییلي چارواکي دا د پاکستان د ځان مهم ښودلو هڅه بولي. همدا لامل دی چې ښايي د پاکستان د منځګړیتوب هڅې له خنډ او ځنډ سره مخ شي.
پاکستان په داسې تاریخي پړاو کې ولاړ دی چې هر ګام یې ستر ستراتيژیک عواقب لري. که جګړې ته داخل شي، د ایران غبرګون یې پوله او اقتصاد ویجاړولی شي. که سعودي عربستان ته شا کړي، ریاض به یې د پراخو مالي او سیاسي فشارونو لاندې راولي او که بېطرف پاتې شي، د دواړو هېوادونو په نظر د تړون وزن کمېږي او په اینده کې پر پاکستان نړۍواله بې باوري زیاتیږي.
خو وروستۍ نتیجه لا هم بشپړه معلومه نه ده، دا به په راتلونکو اونیو کې څرګنده شي چې دغه تګلاره به اسلاماباد د یوې خطرناکې سیمې له اوره وباسي که نه؟ او که امریکا له پاکستان نه په جګړه کې ښکېلېدل غواړي د پاکستان دریځ به څه وي؟
له کورمې سره هم په کرښه باندې شخړې روانې وې، خو دې سره سره اوربند هم وشو، وړومبی پاکستان د افغانستان په ضد د خپلو جګړهییزو عملیاتو د اتلسم او نولسم مارچ د نیمې شپې نه تر د درویشتم او څلیرویشتم مارچ تر نیمې شپې پورې د درولو اعلان کړی و چې ورپسې د طالبانو امارت هم دغه اوربند منلی و، خو بیا هم پاکستان د اوربند د پای ته د رسېدو او د جګړهییزو عملیاتو د بیا پیلولو اعلان د مارچ په پنځویشتمه نېټه په ځای د مارچ په شپږویشتمه نېټه وکړ.
په اسلاماباد کې ځینې سیاسي شنونکي په دې نظر دي چې چون د اختر په ورځو کې دا احتمال پیدا شوی و چې د امریکا او ایران د حکومتونو استازي به اسلاماباد ته د خپل منځني ختیځ جګړې د پای ته د رسولو په موخه د خبرو اترو لپاره درومي نو پاکستان بغیر د کوم رسمي اعلان نه له افغانستان سره جګړه کې خپل اوربند لږ څه غځول غوښتل، خو اوس چې دا خبره معلومه شوه چې د امریکا او د ایران د حکومتونو استازي پاکستان ته د مخامخ خبرو لپاره نه راځي او د امریکا او ایران تر منځ غیر مستقیمې خبرې اترې به د پاکستان، ترکیې او مصر په استازولۍ په مخ ځي نو د پاکستان د خارجه چارو د وزارت ویاند طاهر اندرابي د مارچ په شپږویشتمه نېټه د پاکستان د حکومت له خوا له افغانستان سره د اختر د ورځو لپاره اعلان شوي اوربند د پای ته رسولو او «غضب للحق» په نوم خپل جګړهییز عملیات یو ځل بیا د پیلولو اعلان وکړ.
البته اندرابي دا هم وویل چې دا عملیات به په افغانستان کې د ترهګرو د پټځایونو په ضد هدفي عملیات وي، داسې ښکاري چې د کابل په یوه روغتون باندې په هوايي برید کې د سلګونو مریضانو د وژلو نه د پام اړولو لپاره یې لنډ اوربند وکړ او دا دی زر یې بیا خپل کار پیل کړ.
جالبه خبره دا ده چې د پاکستان پوځ د تېرې یوې لسیزې نه زیات وخت کې په پښتونخوا کې د تروریزم په ضد د استخباراتي اطلاع په اساس په اصطلاح هدفي عملیات تر سره کوي، علت یې دا دی چې د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو پنځلس کلونو کې د پښتونخوا د ولس اکثریت د ترهګرۍ په ضد د تش په نوم عام و تام پوځي عملیاتو کې دومره مرګ او تباهي لیدلې وه چې اوس هغوی د عام و تام پوځي عملیاتو په کلکه مخالف شوي دي.
په بلوچستان کې هم دغه مسئله ده او دوی عین کار د ډېرو کلونو راهیسې په بلوچستان کې هم کوي، چې دا پالیسي اوس تقریباً په دایمي پوځي عملیاتو بدله شوې ده او هېڅ پای نه لري، خو سوال دا پیدا کېږي چې ایا پاکستان همدغه د دوامدار جنګ پالیسي د ډیورنډ کرښې وراخوا په افغانستان کې هم پلی کول غواړي؟
یعنې په افغانستان باندې د طالبانو ورتپل د دوی د پلان لومړۍ مرحله وه، په دغه مرحله کې د طالبانو په وسیله د افغانستان اساسي قانون، دولتي نظام، اقتصاد او فرهنګي چوکاټ له منځه یوړل شو، د هېواد د نیم نفوس یعنې د ښځو نقش د ژوند د ټولو اړخونو څخه محوه کړای شو، د نجونو معارف وتړل شو او د هغې نه وروسته اوس په دویمه مرحله کې د دغه غیر مشروع او منزوي واکمنۍ د ضعف نه په استفادې سره پاکستان د پوځي یرغل له لارې د افغانستان د اداره کولو کار په خپل لاس کې اخستلو په لټه کې دی او غواړي چې په افغانستان کې هم هغوی حکومتونه داسې په خپله خوښه ردوبدل کړي لکه څنګه چې دوی پاکستان کې ملکي حکومتونه کېنوي او بیا یې لرې کوي، تر څو هر یو حکومت د دوی لاسپوڅی وي.
له یوې خوا پاکستان په افغانانو باندې د ډیورنډ د کرښې د نه پېژندلو ځان په قهر ښيي او له بلې خوا د پنځه څلوېښت کاله راهیسې پاکستان په دې کرښه بغیر د ویزې او پاسپورټ نه اوړي او افغانستان کې یو نا اعلان شوی جنګ کوي.
جالبه خبره دا ده چې پاکستان په افغانستان کې بمباردونه په دې نوم کوي چې ګواکې هلته د ټي ټي پي پټ ځایونه په نښه کوي، خو په عمل کې یې تر اوسه زیاتره د ماشومانو او د ښځو په ګډون په سلګونو ملکي خلک وژلي دي، او بلې خوا ته یې هسې خو ټي ټي پي په ټوله پښتونخوا کې پرې ایښې ده خو ۱۳/۱۲ ضلعې خو یې بیخي د ټي ټي پي واکدارۍ ته پرېښې دي. په دې کې زیاتره د پښتونخوا جنوبي ضلعې لکه خیبر، اورکزۍ، کورمه، کرک، لکي مروت، ټانک، ډېره اسماعیل خان، شمالي او جنوبي وزیرستان شامل دي.
د پاکستان واکدارانو تل د نړۍ د ابر قدرتونو د شخړو نه د خپلو ګټو لپاره استفاده کړې ده.
پخوا پاکستان د شوروي اتحاد په ضد د غربي ځواکونو سره ولاړ و او د افغانانو/پښتنو په وینه اټومي ځواک شو او ملیاردونه ډالر یې وګټل خو اوس هغه دواړه غاړې وهي، یعنې امریکا او چین دواړو ته بچي په غیږ کې ورکوي، په افغانستان کې د اوسنیو پوځي عملیاتو په لړ کې امریکا ته وایي چې دغه بریدونه په طالبانو باندې د امریکا په ګټه د فشار اچولو لپاره کوي خو بلې خوا ته چین ته سینه ډبوي چې ګواکې هغه په افغانستان کې اوسني عملیات د تروریزم د له منځه وړلو لپاره کوي څو په پاکستان او په سیمه کې د چین د تجارتي کورېدورونو د جوړولو لپاره مساعده وضع منځ ته راولي.
د طالبانو او چین تر منځ ارتباط پاکستان د ډېر پخوا نه هغه وخت جوړ کړی و چې طالبان د پاکستان په پټو ځایونو کې اوسېدل. اوس یو مهم سوال دا هم دی چې پاکستان په افغانستان کې د اوسنۍ جګړې مصارف له کومه کوي ځکه چې خپله د پاکستان د دیوالي کېدو په غاړه ولاړ اقتصاد خو د دغو مصارفو توان نه لري.
همدارنګه، که د نجونو پر مخ د منځنیو زده کړو دروازې نه وای تړل شوې، نن به افغانستان نږدې یو میلیون له دولسم ټولګي فارغې نجونې لرلی.
د نړۍوالو ادارو لکه یونسکو، یونېسف او ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۱.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده کړو محرومې شوې دي، چې له دې ډلې نږدې یو میلیون یې هغه وې چې کولی شول په همدې موده کې خپلې زده کړې بشپړې کړي.
د افغانستان پرون
تر ۲۰۲۱ کال پورې، افغانستان د زده کړو په برخه کې د پام وړ پرمختګ کړی و. د رسمي شمېرو له مخې، شاوخوا ۸.۷ میلیونه زده کوونکي، نجونې او هلکان، په ښوونځیو کې شامل وو.
په دې موده کې د ابتدايي زده کړو په کچه د نجونو ګډون په چټکۍ سره لوړ شوی و. تر ۲۰۲۱ پورې، نجونو د ابتدايي زده کوونکو شاوخوا ۴۰ سلنه جوړوله. د ۲۰۲۱ کال احصایې ښيي چې په لوړو زده کړو کې له ۱۱۰ زرو ډېرې ښځینه محصلینې په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې شاملې وې، د وروستیو دوو کلونو احصایې ته په پام سره هر کال په اوسط ډول له ۳۰۰۰ تر ۴۰۰۰ پوررې نجونې د بورسونو له لارې بهرنیو هېوادونو ته د لوړو زده کړو لپاره تللې.
دا هر څه د یوه داسې افغانستان نښې وې چې ورو - ورو د علم، مهارت او تخصص پر لور روان و.
د زده کړو دغه بهیر دا تضمین ایجاد کړی و، چې افغانستان به تر ۲۰۲۴ کال پورې نېږدې باسواده ټولنه ولري.
د نن تیاره کړی شوی سبا
د طالبانو تر واکمنۍ لاندې، د زده کړو دا بهیر په ناڅاپي ډول ودرېد. افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې پکې د نجونو پر مخ د ثانوي او لوړو زده کړو دروازې په رسمي ډول تړل شوې دي. دا هېښوونکی خبر دی چې واکمن درته ووايي ته نه شې کولی پوه شې او د زده کړو حق نه لرې.
د یونېسف د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۱.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده کړو بې برخې دي. شاوخوا ۲.۵ میلیونه د ښوونځيعمر نجونې (نږدې ۸۰ سلنه) له زده کړو محرومې دي. د ابتدايي زده کړو شمولیت هم راټیټ شوی، ځکه نجونې نور دوام نه شي ورکولی. د زده کړو کیفیت خراب شوی، یونسکو وایي، چې په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کې د ارزونو له مخې، له ۹۰٪ ډېر لس کلن ماشومان ساده متن په سمه توګه نه شي لوستلای.
تعلیمي که ټولنیز بحران
د نجونو له زده کړو محرومول یوازې د تعلیم موضوع نه ده؛ دا د ټولنې پر جوړښت مستقیمه اغېزه لري.
نړۍوال راپورونه ښيي، چې دا مهال په افغانستان کې د ماشومانو کار او شاقه مزدوري زیاته شوې. د کم عمر ودونو خطر لوړ شوی. کورنۍ د اقتصادي فشار له امله خپلې لوڼې له زده کړو باسي او په راتلونکي کې به افغانستان د متخصصو کادرو له شدید کمښت سره مخ شي—په ځانګړي ډول د طب، انجینرۍ او ټېکنالوژۍ په برخو کې چې اوس هم د حس کېدو وړ ده.
خو اساسي مساله دا ده، چې زده کړه یوازې د کتاب او ټولګي نوم نه دی؛ دا د یوه نسل د فکر، اقتصاد او راتلونکي بنسټ دی؛ خو کله چې دا بنسټ قصداً ونړول شي، پایله به یې یوه داسې ټولنه وي چې بې سواده، محتاجه او له نړۍ پاتې وي.
نو پوښتنه دا ده:
څوک د یو باسواده افغانستان مخه نیسي؟ او ولې د افغانانو د سبا ساه تنګوي؟