د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې، چې په وروستیو کې د خونړیو بریدونو، سرحدي نښتو او سیاسي تورونو له امله سختې ترینګلې شوې وې، یو ځل بیا د خبرو مېز ته راګرځېدلې دي؛ مګر ښکاري چې دا مذاکرات به عملي نتیجه ونه لري.
دا ځل د چین په منځګړیتوب ترسره شوې خبرې د یو بشپړ او بنسټیز توافق پر ځای د “احتیاطي تفاهم” هیله څرګنده شوې، یو داسې تفاهم چې د کړکېچ د کمولو هڅه کوي، خو د حل ژمنه نه کوي.
دا پرمختګ په لومړي نظر مثبت ښکاري، خو ژور تحلیل ښيي چې د دې اړیکو ستونزې لا هم بنسټیزې، پېچلې او تر ډېره حلناشونې پاتې دي.
د ډېپلوماتیکو سرچینو په وینا، دا خبرې پر درې مهمو محورونو راڅرخېدلې: امنیت، سیاست او اقتصاد.
د ټي ټي پي لانجه
امنیتي بحث د خبرو اصلي محور و. پاکستان پر دې ټینګار کړی چې د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) فعالیتونه چې اسلاماباد یې له افغانستان سره تړي، باید مهار شي. د پاکستان دریځ دا دی چې د افغانستان خاوره د دې ډلې لپاره د خوندي پناه ځای په توګه کارول کېږي.
په مقابل کې طالبانو یو نسبتاً محتاط خو مهم دریځ خپل کړی. دوی چمتووالی ښودلی چې په لیکلې بڼه به ډاډ ورکړي چې د افغانستان خاوره به د ټي ټي پي پر ضد نه کارول کېږي؛ خو په عین حال کې یې یو مهم شرط ایښی:طالبان وايي چې د پاکستان دننه د ټي ټي پي کنټرول د دوی له واکه بهر دی او دا د پاکستان خپله کورنۍ ستونزه ده.
همدا ټکی د دواړو خواوو ترمنځ د اختلاف اصلي ریښه بلل کېږي، پاکستان د ډېورنډ هاخوا د ګواښ خبره کوي او طالبان یې دننه ستونزه ګڼي.
سیاسي باور، مشروعیت او فشارونه
سیاسي اړخ د دې خبرو بل مهم بعد و. طالبان هڅه کوي ځان د یو مسوول حکومت په توګه وښيي، چې له ګاونډیو سره د تعامل وړتیا لري. د پاکستان لپاره هم دا خبرې د دې فرصت برابروي چې د سیمهییزو فشارونو تر سیوري لاندې خپله امنیتي اندېښنه مطرح کړي؛ خو اصلي ستونزه دلته د باور نشتوالی دی.
پاکستان پر طالبانو شک لري چې د ټي ټي پي پر وړاندې کافي اقدام نه کوي او طالبان باور لري چې پاکستان د فشار د وسیلې په توګه دا موضوع کاروي.
دا بېباوري یوازې سیاسي نه ده؛ بلکې تاریخي، استخباراتي او حتا ایدیولوژیک اړخونه هم لري.
پرانیستې لارې، تړلې محاسبې
اقتصادي موضوع هم د خبرو مهمه برخه وه. پاکستان موافقه ښودلې چې د سوداګرۍ لپاره به د ډېورنډ کرښې لارې پرانیستې وساتي، څو د سیمهییز اتصال او اقتصادي ثبات لړۍ ونه درېږي.
خو دا ژمنه مطلقه نه ده. پاکستان دا شرط ایښی چې که امنیتي وضعیت خراب شي، نو دا لارې بیا تړل کېدای شي.
په بل عبارت، اقتصاد دلته د فشار او امتیاز دواړو وسیله ده.
ایا دا خبرې عملي نتیجه لري؟
په دې خبرو کې د چین حضور یوازې یو ساده منځګړیتوب نه دی. چین د تضمین کوونکي رول منلی، څو د دواړو خواوو ژمنې وڅاري او د باور فضا رامنځته کړي.
خو تر دې شا یوه لویه ستراتیژي هم پرته ده.
چین غواړي په سیمه کې ثبات وساتي، ځکه چې د دغه هېواد اقتصادي پروژې لکه د سیمې اتصال او سوداګریز دهلېزونه له امنیتي وضعیت سره مستقیم تړاو لري.
له همدې امله، چین هڅه کوي د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې تر یوې اندازې کنټرول کړي، څو کړکېچ په بشپړ بحران بدل نه شي؛ مګر بیا هم احتیاط کوي او ژور فشار نه واردوي.
د دې مذاکراتو د محتاط ماهیت څو مهم لاملونه لري؛ تر هیڅ واضح میکانیزم نشته چې څنګه به د ټي ټي پي مهار عملي کېږي، بحث موارد تر ډېره عمومي دي، نه مشخص، باور نشته چې دواړه خواوې به پر خپلو ژمنو عمل وکړي، ټولې ژمنې مشروطې دي؛ نو ځکه دا تفاهم د حل پر ځای د “وخت اخیستلو” هڅه ښکاري.
دا مذاکرات یوازې د پیغام رسولو په موخه دي، ځکه ډېر ټیټ پوړي استازي پکې ګډون کوي. په دې مذاکراتو کې لوړپوړي وزیران یا اصلي تصمیم نیوونکي شامل نه دي. د طالبانو پلاوی یوازې تخنیکي استازي لري — د بهرنیو چارو، کورنیو چارو، دفاع، او استخباراتو ټیټ رتبه چارواکي پکې د مذاکراتو استازیتوب کوي..
دوی نه شي کولی وروستۍ پرېکړه وکړي. یوازې د خبرو اورېدنه، یادښت اخیستل، او د خپلو مشرانو د پیغامونو رسولو واک لري. حتا دوی کندهار ته هم په مستقیم ډول پیغام نه شي رسولی مجبور دي چې لومړی کابل او بیا د کابل له خوا لوړپوړي طالبان کندهار ته پیغام ورکړي.
کټ مټ دا مساله د پاکستان پر پلاوي هم د تطبیق وړ ده، هلته هم د پاکستاني لوري استازیتوب ټیټ رتبه چارواکي کوي چې د پرېکړې صلاحیت نه لري.
له دې امله، د ژر توافق او عملي پایلې تمه، واقعبینانه نه ده.
د دواړو ترمنځ تر ټولو ستر خنډ د تحریک طالبان پاکستان مساله ده.
پاکستان غواړي چې طالبان دا ډله کنټرول کړي یا یې ختمه کړي، خو طالبان وایي چېټي ټي پيد دوی تر بشپړ واک لاندې نه ده.
دا تضاد څرګندوي چې اصلي امنیتي مسایل د سیاسي مذاکراتو له ځواک نه لوړ دي.
پاکستان له یوې خوا په خبرو کې ښکاروي چې سوله غواړي، خو له بلې خوا یې ستراتیژي د فشار، کنټرول شوې ناامنۍ، او د طالبانو د ګامونو مدیریت دی.
یعنې: اسلاماباد غواړي چې د افغانستان له خاورې د ګواښ کچه راکمې شي، خو په داسې توګه چې خپل امنیتي او سیمهییز اهداف یې خوندي پاتې شي.
دا “کنټرول شوې ناامني” — یعنې جګړه یا ناامني بشپړه نه وي، خو د خپلواکې پرېکړې او فشار له لارې مدیریت کېږي — د پاکستان اوږدمهاله ستراتیژي ده.
په عمل کې د پاکستاني طالبانو تحریک بشپړ له منځه وړل تقریباً ناممکن دي؛ مګر د پاکستان اساسي غوښتنه همدغه ده.
ټي ټي پي یوازې یو نظامي جوړښت نه دی، بلکې یوه ایډیالوژیکه شبکه ده چې په قبایلي سیمو کې ریښې لري، پټنځایونه یې خوندي دي، او د فشار په وړاندې بېلابېلې فرعي څانګې راپورته کېدای شي.
حتا که طالبان پرې فشار راوړي، دا ډله به هم ووېشل شي یا نورې سختدریځې ډلې به راپورته شي، نه دا چې په بشپړ ډول له منځه ولاړه شي.
خو پاکستان غواړي:امنیتي تضمین موجود وي او هېڅ برید ونه شي.
طالبان غواړي:
پر نورو جهادي ډلو ښکاره جګړه ونه کړي او خپل داخلي مشروعیت وساتي.
که طالبان د پاکستان غوښتنې ومني، خپل مشروعیت له خطر سره مخ کوي. که یې ونه مني، له اسلاماباد سره یې اړیکې خرابېږي.
یعنې دواړه خواوې د داسې څه غوښتنه کوي چې عملي کول یې د مقابل لوري لپاره سیاسي زیان دی.
بلخوا چین یوازې منځګړیتوب کوي او ژور سیاسي فشار نه راوړي؛ یوازې هڅه کوي چې خبرې روانې وساتي او سیمهییز بحران کنټرول شي.
په ټوله کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ وروستۍ خبرې د یو بنسټیز بدلون نښه نه ده، بلکې د کړکېچ د مدیریت هڅه ده.
دا خبرې ښيي چې دواړه خواوې نه غواړي اړیکې بشپړې پرې کړي، خو په عین حال کې نه شي کولی خپلې بنسټیزې ستونزې حل کړي.
تر هغه چې د ټي ټي پي مساله حل نه شي، د باور فضا رامنځته نه شي او دواړه خواوې پر یو ګډ تعریف سره سلا نه شي؛ نو دا ډول “احتیاطي او ټیټ رتبه مذاکرات” به دوام وکړي، خو پایلې به یې محدودې، موقتي او ناپایداره وي.
په بل عبارت، دا یوه داسې معادله ده چې تر اوسه یې حل نه دی موندل شوی او ښايي په نږدې راتلونکې کې هم حل نه شي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.