اقتصادپوه
طالبانو داسې مهال ډنیس کوییل خوشې کړ، چې د امریکا متحده ایالاتو سیاسي، رسنیز او ډیپلوماټیک فشارونه په څرګند ډول زیات شوي وو. واشنګټن دا اقدام «د سمې لار پر لور یو ګام» وباله، خو په ورته وخت کې یې ټینګار وکړ چې دا بدلون هېڅکله هم د کړکېچ د پای معنا نه لري.
حقیقت دا دی چې د دې ازادۍ سره سره، لږ تر لږه درې امریکايي وګړي، له هغې ډلې یې محمود شاه حبیبي او پل اوربي، لا هم د طالبانو په بند کې دي یا یې برخلیک نامعلوم دی. همدا موضوع ښيي چې د یرغمل شوو کسانو مسئله یوه لنډمهاله پېښه نه ده، بلکې د طالبانو او د امریکا ترمنځ د اړیکو د یوې ژورې او جوړښتي ستونزې برخه ده.
په دې چوکاټ کې، محدودې ازادۍ زیاتره د یوې مدیریت شوې او پړاو په پړاو پروسې د برخې په توګه درک کېدای شي، نه د وروستي حل نښه. په ځانګړي ډول د محمود حبیبي په قضیه کې، چې طالبان یې نیونه ردوي، دا دوسیه لا پېچلې شوې او د رسمي روایتونو او میداني واقعیتونو ترمنځ واټن یې لا روښانه کړی دی.
له اسامه بنلادن څخه تر محمد رحیم پورې
وروسته له هغه چې طالبان په ۲۰۲۱ کال کې بېرته واک ته ورسېدل، د بهرنیو اتباعو نیونه په تدریجي ډول په ځانګړي توګه د لویدیځ او په ځانګړي ډول د امریکا متحده ایالاتو پر وړاندې له یوې محدودې امنیتي کړنې څخه د دې ډلې په سیاسي کړنلاره کې یوه هدفمنده وسیله شوه.
طالبان دا نیونې د کورني قضایي بهیر په چوکاټ کې توجیه کوي، خو د تېرو څو کلونو تجربه ښيي چې دا اقدام په زیاتېدونکې توګه سیاسي کارکردګۍ پیدا کړې او د خبرو اترو یوه وسیله ګرځېدلې ده.
روښانه بېلګې یې د بشیر نورزي په بدل کې د مارک فریکس ازادياو نورې تړون شوې د بندیانو تبادلې، ښيي چې طالبان په ځینو مواردو کې له دې وسیلې د ملموسو امتیازاتو د ترلاسه کولو توان لري. همدغه تجربه د دې سیاست د دوام لپاره د طالبانو هڅونه لا پیاوړې کړې ده.
په دې منځ کې، د القاعده مهم غړی او د اسامه بن لادن نږدې کس محمد رحیم نوم د بندیانو د تبادلې په بحث کې بیا بیا راپورته کېدل ښيي چې طالبان غواړي دا وسیله په ستراتیژیکه کچه لوړه کړي. د هغه ساتنه په ګوانتانامو زندان کې له ۲۰۰۸ کال راهیسې، دا دوسیه د طالبانو او امریکا د غیرمستقیمو تعاملاتو یوه له مهمو کارتونو څخه ګرځولې ده.
دا تاریخي تړاو د طالبانو او القاعدې ترمنځ لا هم د نن ورځې په محاسباتو کې حضور لري او ښيي چې د یرغمل شوو کسانو قضیه یوازې انساني یا حقوقي مسئله نه ده، بلکې د سیمهییز او نړیوالځواک یوه پیچلې لوبه ده.
طالبان او د برمتهکوونکو له کارت سره ګرانبیه لوبه
په هر حال، څرګندې نښې لیدل کېږي چې د دې وسیلې کارکردګي بدلېږي. په تېرو څو میاشتو کې، د امریکا متحده ایالاتو هڅه کړې چې د څو اړخیزې تګلارې په کارولو سره د طالبانو لپاره د یرغمل نیولو لګښت لوړ کړي.
د ډونالد ټرمپ په اداره کې امریکایي چارواکو طالبانو ته په څرګنده خبرداری ورکړی چې دا سیاست ودروي، که نه نو له جدي پایلو سره به مخ شي.
کابل کې د امریکا سفارت پخوانۍ مرستیاله انی فورزایمر، افغانستان انترنشنل سره په خبرو کې ویلي: د امریکا د جدي فشارونو په پام کې نیولو سره، طالبان به د نویو یرغمل نیولو لپاره هڅه ونکړي؛ خو کېدای شي لاهم پرېکړه ونه کړي چې پاتې یرغمل شوي کسان آزاد کړي، که دوی داسې وګڼي چې له دې کسانو کار اخیستلای شي څو د اړیکو د ښه کولو لپاره تړون ترلاسه کړي.
دا ارزونه ښيي چې که څه هم د دې وسیلې کارکردګي کمه شوې، خو لا هم د طالبانو له محاسباتو حذف شوې نه ده.
ډیپلوماټیک فشار او زیاتېدونکې انزوا
د امریکا یو له مهمو فشار محورونو څخه د نړیوالې کچې ډیپلوماټیک وسایل کارول دي. په ملګرو ملتونو کې د امریکا استازی په څو غونډو کې د افغانستان په اړه د طالبانو د یرغمل نیولو سیاست او د دوی کورني سیاستونه، په ځانګړي ډول د ښځو په وړاندې، په کلکه نیوکه کړې ده.
په یوه تازه مورد کې، امریکا افغانستان کې د ملګرو ملتونو د استازولۍ ماموریت د یو کلن تمدید مخه ونیوله او غوښتنه یې وکړه چې د طالبانو په واکمنۍ کې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستې د څرنګوالي بیاکتنه دېوشي؛ په پایله کې د یوناما ماموریت یوازې د درې میاشتو لپاره تمدید شو. دا اقدام د طالبانو سیاسي انزوا ډېروي او د افغانستان د تر ټولو لویې مرستندویه شبکې لپاره هم فشار رامنځته کوي.
همدارنګه، واشنګټن هڅه کړې چې د یرغمل شویو کسانو ازادي د طالبانو سره د هر ډول پراخ تعامل لپاره مخکې شرط وګرځوي. دغه سیاست په عملي توګه د اړیکو د عادي کولو لار یې بنده کړې او او طالبان یې له یوه سخت انتخاب سره مخامخ کړي دي: د یرغمل نیولو دوام او د لا انزوا منل، یا د لږ لګښت په بدل کې تعامل ته مخه کول.
اقتصادي فشار
د ډیپلوماټیکو فشارونو ترڅنګ، اقتصادي اهرم هم مهم رول لري. د بندیزونو دوام، د شتمنیو بندول او نړیوال مالي نظام ته د طالبانو لاسرسی محدودول، دا ډله له دوامداره فشار سره مخ کړې ده.
که څه هم د امریکا د مالیې وزارت د افغانستان د اقتصادي بشپړ سقوط د مخنیوي لپاره ځینې معافیتونه ساتلي، لکه د بشردوستانه مرستو برخه او د سویفټ مالي سیستم ته لاسرسی، خو دا معافیتونه ماتیدونکي دي او که د یرغمل نیولو سیاست دوام وکړي، بیا کتنه پرې کېدای شي. دغو معافیتونو په عملي توګه د تېرو شاوخوا پنځو کلونو په جریان کې د اقتصادي بشپړ سقوط مخه نیولې ده.
د دې مرستو بندیدل یا محدودېدل کولی شي د افغانستان بشري بحران په جدي توګه زیات کړي، په ځانګړي توګه دا چې امریکا په تېرو دوه لسیزو کې د افغانستان تر ټولو لوی مالي ملاتړی و او له ۲۰۲۱ وروسته هم د بشردوستانه مرستو او د اقتصادي سقوط مخنیوي کې یې مهم رول درلود. د دې ملاتړ کمول د میلیونونو افغانانو د بنسټیزو خدماتو لاسرسی محدودوي او د بې وزلۍ او خوړو ناامني خطر زیاتوي. په پایله کې، دا اقتصادي اهرم د طالبانو پر وړاندې یوه غیر مستقیمه، خو اغیزمنه وسیله ګرځي.
د دې فشارونو ترڅنګ، امنیتي انتخابونه که څه هم څنډه کې دي، خو لاهم د امریکا په محاسباتو کې شتون لري. د افغانستان انټرنشنل راپور پراساس، کابل ته د امریکایي پلاوي له سفر مخکې، د جورج ګلزمن د آزادۍ لپاره ټول ممکنه انتخابونه څېړل شوي و چې پکې د امریکا د ځانګړو ځواکونو، چې «ډیلټا فورس» نومېږي، د عملیاتو احتمال هم شامل و.
که څه هم دغه انتخابونه لږ عملي کېږي، خو د دغه پلان ښيي چې د یرغمل نیولو سیاست کولای شي له ډیپلوماسۍ او اقتصاد څخه بهر هم پایلې ولري او د امنیتي برخې سره هم اړیکه پیدا کړي. همدې علت د مخنیوي کچه لوړه کړې ده.
انی فورزایمر باور لري چې امریکا به په لنډمهاله کې د ډیپلوماټیکو فشارونو څخه وړاندې، د طالبانو پر ضد بېړني او شدید اقدامات نه ترسره کوي. د هغه په وینا، واشنګټن په دې پړاو کې د دې ډلې پر وړاندې د انتقادونو زیاتولو او د ډیپلوماټیکو فشارونو په سختولو تمرکز کوي.
د یرغمل نیونې ډیپلوماسي؛ د یوه سیاست زوال
په ټوله کې، که څه هم طالبان په تېرو کلونو کې د یرغمل نیونې ډیپلوماسۍ له لارې ځینې موخې ترلاسه کړې، لکه د خپلو مهمو کسانو ازادي، خو اوسني شرایط ښيي چې د دې وسیلې کارکردګي کمه شوې ده.
د سیاسي او اقتصادي لګښتونو زیاتوالی، د امتیاز اخیستلو محدودوالی او د نړیوالې انزوا ټینګښت، ټول ښيي چې دا سیاست نور لکه پخوا ګټور نه دی.
په دې چوکاټ کې، د دنیس کوییل ازادي باید د دې تګلارې د بریالیتوب پر ځای د امریکا د متحده ایالاتو د زیاتېدونکي فشار نتیجه وبلل شي.
ښايي طالبان په داسې حالت کې وي چې د دې سیاست دوام نه یوازې د پام وړ ګټه نه ورکوي، بلکې د فشار زیاتوالی، د ډیپلوماټیکو انتخابونو محدودیدل او د نړیوالې انزوا ژوروالی هم رامنځته کوي.
په دې شرایطو کې، «د یرغمل نیونې ډیپلوماسي» له یوې وسیلې د امتیاز اخیستلو څخه یوه ستراتیژیک لګښت ته بدلېږي، چې کولی شي د طالبانو راتلونکی تعامل له نړۍ سره هم اغېزمن کړي.
همدارنګه، د امریکا متحده ایالاتو یو بل مهم ګام هم اخیستی او د طالبانو په واکمنۍ کې افغانستان د هغو هېوادونو په لېست کې شامل کړی چې په کې د بهرنیو اتباعوپه ځانګړي ډول امریکايي اتباعو «ناقانونه او خپل سري نیونې» په سیستماتیک ډول ترسره کېږي. دا اقدام یوازې سیاسي موقف نه دی، بلکې پراخې حقوقي او ډیپلوماټیکې پایلې لري.
په داسې یوه لېست کې شاملیدل د طالبانو نړیوال مشروعیت نور هم کمزوری کوي او د نورو محدودیتونو لپاره زمینه برابروي، لکه هدفمند بندیزونه، د سفر محدودیتونهاو دملګرو ملتونو سازمان په څېر سازمانونو کې څو اړخیزه فشارونه راوړل.
سربېره پر دې، دا طبقهبندي له افغانستان سره د شرکتونو، بشردوستانه بنسټونو او بهرنیو پانګهوالو تعامل هم خورا محدودوي، ځکه د داسې نظام سره د همکارۍ حقوقي او اعتباري خطرونه زیاتوي.
په پایله کې، د امریکا دا اقدام د طالبانو د برمتهکولو دیپلماسي د چڼې وهلو وسیلې څخه په هغه عامل بدلوي چې د هغوی انزوا او بنسټیز لګښتونه لا پسې زیاتوي.
د راپورونو له مخې، ایران نه یوازې د اسراییل پر هدفونو بریدونه کړي، بلکې په خلیجي هېوادونو، په ځانګړي ډول په سعودي عربستان باندې یې د ډرونونو او توغندیو بېساري بریدونه هم کړي دي.
د مارچ میاشتې په لړ کې پر سعودي ګڼ بریدونه ثبت شوي چې په ځینو کې لسګونه ډرونونه او توغندي شامل وو، لکه د شاهبه، ریاض او نورو سیمو پر اساسي تاسیساتو د ایران بریدونه چې ډېر ځله یې د سعودي د دفاعي سیستم له لوري مخه نیول شوې ده.
په همدې حال کې پاکستان د سعودي، ترکیې او مصر د بهرنیو چارو وزیرانو کوربه دی او ځان د منځګړیتوب رول لوبوونکی معرفي کوي. اسلاماباد اعلان کړی چې د ایران او امریکا د خبرو کوربه توب ته تیار دی، خو ځینې اسراییلي چارواکي دا د پاکستان هڅه بولي چې غواړي ځان مهم وښيي.
ایا پاکستان د سعودي د دفاع تړون مات کړی؟
پاکستان او سعودي عربستان د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر پر ۱۷مه د ستراتیژیک دفاعي تړون لاسلیک کړی و، چې په هغه کې واضح راغلي: «پر یو هېواد برید پر دواړو برید ګڼل کېږي.»
دغه تړون د ګډ امنیتي چوکاټ په توګه تعریف شوی، خو د ناټو د پنځم اصل په څېر بېړنۍ پوځي مداخله نه تضمینوي.
په قانوني لحاظ، د تړون متن پاکستان ته دا امکان ورکوي چې د مستقیمو پوځي عملیاتو پر ځای سیاسي او استخباراتي همکاري وړاندې کړي؛ نو ځکه پاکستان په حقوقي معنا د تړون سرغړونه نه ده کړې؛ ځکه تړون «فوري پوځي اقدام» شرط نه پر ځای کوي؛ خو که غوښتنه وشي پاکستان د تړون له مخې مکلف دی چې همکاري وکړي.
مګر بیا هم اساسي بحث دا دی چې سعودي تر سختو بریدونو لاندې دی، نو ولې پاکستان پوځي مرسته نه ده کړې؟
پاکستان ولې جګړې ته نه داخلېږي؟
پاکستان له ایران سره ۹۰۰ کیلومتره ګډه پوله لري، چې د بلوچستان ناامني پکې اصلي ستونزه ده. جګړې ته داخلېدل به په کور دننه امنیتي بحران نوره هم سخت کړي. دا موضوع په سیمهییزو شنل شویو راپورونو کې هم تکرار شوې چې پاکستان په هر قیمت هڅه کوي د جګړې د پراخېدو مخه ونیسي.
دویمه مساله په پاکستان کې د شیعه وګړو د پام وړ نفوس موجودیت د دې سبب ګرځي چې د ایران پر ضد ښکاره پوځي جګړه له کورني مذهبي ټکر سره مل شي. له همدې امله اسلاماباد هر ګام په ډېر احتیاط اخلي.
درېیم اړخ اقتصادي کړکېچ دی او پاکستان دا مهال له سخت اقتصادي بحران سره مخ دی. جګړه، په ځانګړي ډول له ایران سره مخامخ ښکېلېدل د پاکستان د اقتصادي چوکاټ له وسه پورته ده، که مخامخ جګړې ته داخلیږي نو د پاکستان اقتصاد دړې وړې کېدی شي.
په سیمه کې د پاکستان بوختیاوې، په ځانګړي ډول له افغان طالبانو سره کړکېچ، اسلاماباد ته دا جواز ورکوي چې سعودي ته ووايي: «موږ په خپله هم په یوه شخړه کې ښکېل یو.»
او پاکستان له یوې خوا د سعودي، امریکا او چین مهم ملګری دی او له بلې خوا نه غواړي د ایران له سخت غبرګون سره مخ شي. د همدې لپاره اسلاماباد هڅه کوي متوازن دریځ وساتي.
نو ولې پاکستان د سولې منځګړیتوب کوي؟
که څه هم د منځګړیتوب هڅې د اسراییل له خوا د خندا وړ بلل شوي او ویلي یې دي چې پاکستان غواړي ځان مهم وښيي، خو پاکستان د منځګړیتوب درې اساسي هدفونه لري:
۱. ځان د جګړې له تاوتریخوالي څخه ژغورل: اسلاماباد غواړي د جګړې پر ځای د سولې سیمه ییزه څېره ولري او که په جګړه کې ښکېل شي نو تاوانونه یې درانه دي.
۲. د سعودي د توقعاتو پر وړاندې نرم دریځ: پاکستان چې د مستقیم پوځي ملاتړ توان نه لري، غواړي سعودي ته دا بدیل وړاندې کړي: «موږ جګړې ته نه ځو، خو په سوله کې مرسته کوو.»
۳. د سیمهیز دیپلوماتیک وزن لوړول: د امریکا او ایران له خوا د خبرو اترو د کوربه توب وړاندیز پاکستان ته د سیمهیز اهمیت احساس ورکوي؛ خو اسراییلي چارواکي دا د پاکستان د ځان مهم ښودلو هڅه بولي. همدا لامل دی چې ښايي د پاکستان د منځګړیتوب هڅې له خنډ او ځنډ سره مخ شي.
پاکستان په داسې تاریخي پړاو کې ولاړ دی چې هر ګام یې ستر ستراتيژیک عواقب لري. که جګړې ته داخل شي، د ایران غبرګون یې پوله او اقتصاد ویجاړولی شي. که سعودي عربستان ته شا کړي، ریاض به یې د پراخو مالي او سیاسي فشارونو لاندې راولي او که بېطرف پاتې شي، د دواړو هېوادونو په نظر د تړون وزن کمېږي او په اینده کې پر پاکستان نړۍواله بې باوري زیاتیږي.
خو وروستۍ نتیجه لا هم بشپړه معلومه نه ده، دا به په راتلونکو اونیو کې څرګنده شي چې دغه تګلاره به اسلاماباد د یوې خطرناکې سیمې له اوره وباسي که نه؟ او که امریکا له پاکستان نه په جګړه کې ښکېلېدل غواړي د پاکستان دریځ به څه وي؟
له کورمې سره هم په کرښه باندې شخړې روانې وې، خو دې سره سره اوربند هم وشو، وړومبی پاکستان د افغانستان په ضد د خپلو جګړهییزو عملیاتو د اتلسم او نولسم مارچ د نیمې شپې نه تر د درویشتم او څلیرویشتم مارچ تر نیمې شپې پورې د درولو اعلان کړی و چې ورپسې د طالبانو امارت هم دغه اوربند منلی و، خو بیا هم پاکستان د اوربند د پای ته د رسېدو او د جګړهییزو عملیاتو د بیا پیلولو اعلان د مارچ په پنځویشتمه نېټه په ځای د مارچ په شپږویشتمه نېټه وکړ.
په اسلاماباد کې ځینې سیاسي شنونکي په دې نظر دي چې چون د اختر په ورځو کې دا احتمال پیدا شوی و چې د امریکا او ایران د حکومتونو استازي به اسلاماباد ته د خپل منځني ختیځ جګړې د پای ته د رسولو په موخه د خبرو اترو لپاره درومي نو پاکستان بغیر د کوم رسمي اعلان نه له افغانستان سره جګړه کې خپل اوربند لږ څه غځول غوښتل، خو اوس چې دا خبره معلومه شوه چې د امریکا او د ایران د حکومتونو استازي پاکستان ته د مخامخ خبرو لپاره نه راځي او د امریکا او ایران تر منځ غیر مستقیمې خبرې اترې به د پاکستان، ترکیې او مصر په استازولۍ په مخ ځي نو د پاکستان د خارجه چارو د وزارت ویاند طاهر اندرابي د مارچ په شپږویشتمه نېټه د پاکستان د حکومت له خوا له افغانستان سره د اختر د ورځو لپاره اعلان شوي اوربند د پای ته رسولو او «غضب للحق» په نوم خپل جګړهییز عملیات یو ځل بیا د پیلولو اعلان وکړ.
البته اندرابي دا هم وویل چې دا عملیات به په افغانستان کې د ترهګرو د پټځایونو په ضد هدفي عملیات وي، داسې ښکاري چې د کابل په یوه روغتون باندې په هوايي برید کې د سلګونو مریضانو د وژلو نه د پام اړولو لپاره یې لنډ اوربند وکړ او دا دی زر یې بیا خپل کار پیل کړ.
جالبه خبره دا ده چې د پاکستان پوځ د تېرې یوې لسیزې نه زیات وخت کې په پښتونخوا کې د تروریزم په ضد د استخباراتي اطلاع په اساس په اصطلاح هدفي عملیات تر سره کوي، علت یې دا دی چې د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو پنځلس کلونو کې د پښتونخوا د ولس اکثریت د ترهګرۍ په ضد د تش په نوم عام و تام پوځي عملیاتو کې دومره مرګ او تباهي لیدلې وه چې اوس هغوی د عام و تام پوځي عملیاتو په کلکه مخالف شوي دي.
په بلوچستان کې هم دغه مسئله ده او دوی عین کار د ډېرو کلونو راهیسې په بلوچستان کې هم کوي، چې دا پالیسي اوس تقریباً په دایمي پوځي عملیاتو بدله شوې ده او هېڅ پای نه لري، خو سوال دا پیدا کېږي چې ایا پاکستان همدغه د دوامدار جنګ پالیسي د ډیورنډ کرښې وراخوا په افغانستان کې هم پلی کول غواړي؟
یعنې په افغانستان باندې د طالبانو ورتپل د دوی د پلان لومړۍ مرحله وه، په دغه مرحله کې د طالبانو په وسیله د افغانستان اساسي قانون، دولتي نظام، اقتصاد او فرهنګي چوکاټ له منځه یوړل شو، د هېواد د نیم نفوس یعنې د ښځو نقش د ژوند د ټولو اړخونو څخه محوه کړای شو، د نجونو معارف وتړل شو او د هغې نه وروسته اوس په دویمه مرحله کې د دغه غیر مشروع او منزوي واکمنۍ د ضعف نه په استفادې سره پاکستان د پوځي یرغل له لارې د افغانستان د اداره کولو کار په خپل لاس کې اخستلو په لټه کې دی او غواړي چې په افغانستان کې هم هغوی حکومتونه داسې په خپله خوښه ردوبدل کړي لکه څنګه چې دوی پاکستان کې ملکي حکومتونه کېنوي او بیا یې لرې کوي، تر څو هر یو حکومت د دوی لاسپوڅی وي.
له یوې خوا پاکستان په افغانانو باندې د ډیورنډ د کرښې د نه پېژندلو ځان په قهر ښيي او له بلې خوا د پنځه څلوېښت کاله راهیسې پاکستان په دې کرښه بغیر د ویزې او پاسپورټ نه اوړي او افغانستان کې یو نا اعلان شوی جنګ کوي.
جالبه خبره دا ده چې پاکستان په افغانستان کې بمباردونه په دې نوم کوي چې ګواکې هلته د ټي ټي پي پټ ځایونه په نښه کوي، خو په عمل کې یې تر اوسه زیاتره د ماشومانو او د ښځو په ګډون په سلګونو ملکي خلک وژلي دي، او بلې خوا ته یې هسې خو ټي ټي پي په ټوله پښتونخوا کې پرې ایښې ده خو ۱۳/۱۲ ضلعې خو یې بیخي د ټي ټي پي واکدارۍ ته پرېښې دي. په دې کې زیاتره د پښتونخوا جنوبي ضلعې لکه خیبر، اورکزۍ، کورمه، کرک، لکي مروت، ټانک، ډېره اسماعیل خان، شمالي او جنوبي وزیرستان شامل دي.
د پاکستان واکدارانو تل د نړۍ د ابر قدرتونو د شخړو نه د خپلو ګټو لپاره استفاده کړې ده.
پخوا پاکستان د شوروي اتحاد په ضد د غربي ځواکونو سره ولاړ و او د افغانانو/پښتنو په وینه اټومي ځواک شو او ملیاردونه ډالر یې وګټل خو اوس هغه دواړه غاړې وهي، یعنې امریکا او چین دواړو ته بچي په غیږ کې ورکوي، په افغانستان کې د اوسنیو پوځي عملیاتو په لړ کې امریکا ته وایي چې دغه بریدونه په طالبانو باندې د امریکا په ګټه د فشار اچولو لپاره کوي خو بلې خوا ته چین ته سینه ډبوي چې ګواکې هغه په افغانستان کې اوسني عملیات د تروریزم د له منځه وړلو لپاره کوي څو په پاکستان او په سیمه کې د چین د تجارتي کورېدورونو د جوړولو لپاره مساعده وضع منځ ته راولي.
د طالبانو او چین تر منځ ارتباط پاکستان د ډېر پخوا نه هغه وخت جوړ کړی و چې طالبان د پاکستان په پټو ځایونو کې اوسېدل. اوس یو مهم سوال دا هم دی چې پاکستان په افغانستان کې د اوسنۍ جګړې مصارف له کومه کوي ځکه چې خپله د پاکستان د دیوالي کېدو په غاړه ولاړ اقتصاد خو د دغو مصارفو توان نه لري.
همدارنګه، که د نجونو پر مخ د منځنیو زده کړو دروازې نه وای تړل شوې، نن به افغانستان نږدې یو میلیون له دولسم ټولګي فارغې نجونې لرلی.
د نړۍوالو ادارو لکه یونسکو، یونېسف او ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۱.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده کړو محرومې شوې دي، چې له دې ډلې نږدې یو میلیون یې هغه وې چې کولی شول په همدې موده کې خپلې زده کړې بشپړې کړي.
د افغانستان پرون
تر ۲۰۲۱ کال پورې، افغانستان د زده کړو په برخه کې د پام وړ پرمختګ کړی و. د رسمي شمېرو له مخې، شاوخوا ۸.۷ میلیونه زده کوونکي، نجونې او هلکان، په ښوونځیو کې شامل وو.
په دې موده کې د ابتدايي زده کړو په کچه د نجونو ګډون په چټکۍ سره لوړ شوی و. تر ۲۰۲۱ پورې، نجونو د ابتدايي زده کوونکو شاوخوا ۴۰ سلنه جوړوله. د ۲۰۲۱ کال احصایې ښيي چې په لوړو زده کړو کې له ۱۱۰ زرو ډېرې ښځینه محصلینې په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې شاملې وې، د وروستیو دوو کلونو احصایې ته په پام سره هر کال په اوسط ډول له ۳۰۰۰ تر ۴۰۰۰ پوررې نجونې د بورسونو له لارې بهرنیو هېوادونو ته د لوړو زده کړو لپاره تللې.
دا هر څه د یوه داسې افغانستان نښې وې چې ورو - ورو د علم، مهارت او تخصص پر لور روان و.
د زده کړو دغه بهیر دا تضمین ایجاد کړی و، چې افغانستان به تر ۲۰۲۴ کال پورې نېږدې باسواده ټولنه ولري.
د نن تیاره کړی شوی سبا
د طالبانو تر واکمنۍ لاندې، د زده کړو دا بهیر په ناڅاپي ډول ودرېد. افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې پکې د نجونو پر مخ د ثانوي او لوړو زده کړو دروازې په رسمي ډول تړل شوې دي. دا هېښوونکی خبر دی چې واکمن درته ووايي ته نه شې کولی پوه شې او د زده کړو حق نه لرې.
د یونېسف د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۱.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده کړو بې برخې دي. شاوخوا ۲.۵ میلیونه د ښوونځيعمر نجونې (نږدې ۸۰ سلنه) له زده کړو محرومې دي. د ابتدايي زده کړو شمولیت هم راټیټ شوی، ځکه نجونې نور دوام نه شي ورکولی. د زده کړو کیفیت خراب شوی، یونسکو وایي، چې په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کې د ارزونو له مخې، له ۹۰٪ ډېر لس کلن ماشومان ساده متن په سمه توګه نه شي لوستلای.
تعلیمي که ټولنیز بحران
د نجونو له زده کړو محرومول یوازې د تعلیم موضوع نه ده؛ دا د ټولنې پر جوړښت مستقیمه اغېزه لري.
نړۍوال راپورونه ښيي، چې دا مهال په افغانستان کې د ماشومانو کار او شاقه مزدوري زیاته شوې. د کم عمر ودونو خطر لوړ شوی. کورنۍ د اقتصادي فشار له امله خپلې لوڼې له زده کړو باسي او په راتلونکي کې به افغانستان د متخصصو کادرو له شدید کمښت سره مخ شي—په ځانګړي ډول د طب، انجینرۍ او ټېکنالوژۍ په برخو کې چې اوس هم د حس کېدو وړ ده.
خو اساسي مساله دا ده، چې زده کړه یوازې د کتاب او ټولګي نوم نه دی؛ دا د یوه نسل د فکر، اقتصاد او راتلونکي بنسټ دی؛ خو کله چې دا بنسټ قصداً ونړول شي، پایله به یې یوه داسې ټولنه وي چې بې سواده، محتاجه او له نړۍ پاتې وي.
نو پوښتنه دا ده:
څوک د یو باسواده افغانستان مخه نیسي؟ او ولې د افغانانو د سبا ساه تنګوي؟