شمالي کوریا د بالسټیک توغندیو نوې ازموینه کړې

په سویس کې د طبیعت د ساتنې نړیواله اتحادیه او په امریکا کې د نړیوالې ساتنې سازمان په ګډه څېړنه کې موندلې چې سالمه خاوره نه یوازې د انسانانو د خوړو ۹۵ سلنه برابروي، بلکې کولای شي تر ۲۷ سلنه پورې کاربن هم ذخیره کړي، څو د نړۍ تودوخه تر دوو سانتي‌ګرادو کمه وساتل شي.

سره له دې اهمیت، ډېر هغه ژوندي موجودات چې د خاورې روغتیا ساتي، اوس له خطر سره مخ دي.

زموږ د پښو لاندې ځمکه له ژوند څخه ډکه ده. یوازې په یوه موټی خاوره کې میلیاردونه بکتریاوې، لسګونه ډوله فنګسونه، زرګونه کوچني موجودات او د ځمکې چینجي ژوند کوي.

نیل کاکس، چې د دې څېړنې لیکوال او ساینسپوه دی، وایي چې د خاورې کیمیاوي بدلونونه، لکه د کرنیزو کیمیاوي موادو کارول، د دې وضعیت اصلي لاملونه دي.

هغه ویلي: «خاوره نږدې د انسان د ژوند له هر اساسي اړخ ملاتړ کوي، خو موږ د هغو زرګونو موجوداتو په اړه ډېر لږ معلومات لرو چې دا خاوره سالمه ساتي.»

خاوره د ژوو له پلوه تر ټولو بډایه استوګنځای دی او نږدې ۶۰ سلنه ټول ژوي پکې ژوند کوي.

سره له دې، علمي پام زیاتره هغو موجوداتو ته اوړي چې په سترګو لیدل کېږي، خو فنګسونه او بکتریاوې چې د خاورې په حاصلخېز ساتلو کې مهم رول لري، تر ډېره ناپېژندلي پاتې دي.

نیل کاکس وایي: «تاسې کولای شئ یو موږک ووینئ او تعقیب یې کړئ، خو د فنګسونو او بې‌مهره موجوداتو په اړه، په یوه موټی خاوره کې له میلیونونو موجوداتو سره مخ یاست، چې ډېری یې لا هم نوم نه لري.»

د دې ساینسپوه په باور، د دې موضوع له پامه غورځول دروند لګښت لري، او که بېړني ګامونه پورته نه شي، د خاورې د ژوو د تنوع له منځه تګ به د نړۍ کرنیز سیستمونه له ستونزو سره مخ کړي او اقلیمي بې‌ثباتي به چټکه کړي.

څېړنه ټینګار کوي چې د دې وضعیت بدلون د کرنې د طریقو له بدلون څخه پیلېږي. د څېړونکو په وینا، که د مېوو ونې، د لرګیو ونې او د خاورې پیاوړې کوونکي بوټي له کرنیزو حاصلاتو سره یو ځای وکرل شي، د ځمکې حاصلخېزي به زیاته او د خاورې زړښت به کم شي.

د دې څېړنې لیکوالان وایي چې د خاورې له ژوو سره باید هماغسې چلند وشي لکه له نورو ژوو سره، لکه پړانګان او فیلان.

فیدان دا څرګندونې د «د انتالیا ډیپلوماسي غونډې» پر مهال وکړې او زیاته یې کړه چې اوس مهال د امریکا د احتمالي وتلو د پایلو د مدیریت او کمولو په اړه بحثونه روان دي، خو جزییات یې نه دي شریک کړي.

په ورته وخت کې، د سپینې ماڼۍ یوه لوړپوړي چارواکي رسنیو ته ویلي چې ډونالډ ټرمپ، د ناټو پر وړاندې د خپل نارضایت له دوام سره، په اروپا کې د امریکایي ځواکونو د کمولو امکان هم ارزوي.

راپورونه ښيي چې ټرمپ تر هغې وروسته له ناټو څخه د وتلو ګواښ وکړ، چې اروپایي غړو د هُرمز تنګيد پرانیستلو لپاره د بېړیو له لېږلو ډډه وکړه.

دغه دریځ په ناټو کې دننه ترینګلتیا زیاته کړې، هغه ترینګلتیا چې تر دې وړاندې هم د ګرینلنډ د نیولو په اړه د ټرمپ د څرګندونو له امله ډېره شوې وه.

فیدان، چې هېواد یې د ناټو غړی دی خو د اروپايي ټولنېغړیتوب نه لري، ویلي چې اروپایي غړي هېوادونه کله ناکله د یوه «جلا او خپلواکې کړۍ» په توګه عمل کوي.

نوموړي له متحدانو غوښتي چې د جولای په میاشت کې په انقره کې د ناټو راتلونکې غونډه د واشنګټن او ټرمپ سره د اړیکو د بیا تنظیم لپاره وکاروي او همدارنګه د امریکا د احتمالي حضور د کمېدو لپاره چمتووالی ونیسي.

بل خوا، د ناټو عمومي منشي، مارک روټه، ویلي چې د ټرمپ اندېښنې درک کوي، خو زیاتره اروپایي هېوادونو د ایران پر وړاندې د واشنګټن له هڅو سره همکاري کړې ده.

په خیبر پښتونخوا کې سیمه‌ييزو سرچینو د شنبې په ورځ ویلي، چې د پاکستاني پوځیان کاروان له پېښور څخه د بنو ولسوالۍ په لور روان و او په لاره کې پرې بمي چاودنه شوې ده.

سرچینو ویلي، چې په یاده چاوده کې د یوه افسر په ګډون درې سرتېري وژل شوي او د یوه ملکي کس په ګډون درې سرتېري ټپیان دي.

تر اوسه د یاد برید مسولیت کومي ډلې نه دی منلی.

د ملګرو ملتونو د پراختیا پروګرام خبرداری ورکړی چې د تودوخې لوړېدل یوازې شمېرې نه دي، بلکې د ګرمۍ د سختو څپو، وچکالۍ او د خلکو د ژوند او عاید له لاسه تلو لامل ګرځي. دوی ټینګار کوي چې نړۍ باید ژر اقدام وکړي څو راتلونکو نسلونو ته د ژوند یو باثباته چاپېریال وساتل شي.

ملګرو ملتونو پخوا هم خبرداری ورکړی وو، چې نړۍواله تودوخه به د ۲ درجې سانتي‌ګرادو پولې ته ورسېږي او ښايي له هغې هم واوړي.

تر دې وړاندې د برېتانیا د ایست‌انګليا پوهنتون څېړونکو موندلې وه چې ښايي تر ۲۰۵۰م کال پورې او يا هم له هغه مخکې، په ځينو هېوادونو کې د تودوخې کچه تر ۲درجې سانتي‌ګراد لوړه شي. دا هغه اندازه ده، چې کېدای شي په ځينو سيمو کې استوګنه ستونزمنه او ان ناشونې کړي.

افغانستان، چين، هند، مصر، ترکيه، عراق، د امريکا متحده ايالات او يو شمېر نور هېوادونه په دې نوملړ کې شامل دي.

د ایست‌انګليا پوهنتون څېړونکو د نړۍ د ۱۰۴ښارونو د هوا حالاتو بدلونونه، د شنو خونو ګازونو خپرېدل او چاپېريالي لاملونه لکه د ژوو او بوټو بېلابېل ډولونه څېړلي وه.

د کډوالۍ نړیوال سازمان (ای او ایم) په خپل نوي راپور کې ویلي چې د ایران پر ضد د وروستیو کړکېچونو او جګړې له امله د سیمې د سرحدي تګ راتګ کچه لوړه شوې ده.

د راپور له مخې، په تېرو شپږو اوونیو کې له ایران څخه تر ۱۳ زرو زیات کسان پاکستان ته داخل شوي دي، چې په منځني ډول هره ورځ شاوخوا ۲۹۶ کسانو ته رسېږي. دغه کسان تر ډېره د تفتان–میرجاوه او ګبد–ریمدان له سرحدي لارو تېر شوي دي، چې ډېری یې زده‌کوونکي او مسافر بلل شوي چې د نښتو له امله بېرته ستانه شوي دي.

راپور همداراز ښيي چې شاوخوا ۱۷۰ زره کسان له ایران څخه افغانستان ته راستانه شوي، په داسې حال کې چې له افغانستانه تر ۷۳ زرو زیات کسان ایران ته تللي دي.

د معلوماتو له مخې، د امریکا او ایران ترمنځ د اوربند له اعلان وروسته، له افغانستانه ایران ته د ایرانیانو تګ راتګ هم زیات شوی دی. یوازې د اپرېل له اوومې تر دیارلسمې نېټې پورې تر ۱۱۰۰ زیات ایراني وګړي خپل هېواد ته ستانه شوي دي.

په راپور کې ویل شوي چې ډېری هغه کسان چې د سرحدونو له لارې تګ راتګ کوي، قانوني اسناد لکه پاسپورټ او ویزې لري او سفرونه یې تر ډېره د ترانزیټ، کورنیو لیدنو او احتیاطي دلایلو لپاره ترسره شوي دي.

خو بل لور ته، له ایران څخه د افغان وګړو ستنېدل تر ډېره د امنیتي اندېښنو، اقتصادي ستونزو او جبري ایستلو له امله ګڼل شوي، چې ډېری یې له کلونو راهیسې په ایران کې مېشت وو.