نجیب الله علي خېل: د ډیورنډ کرښې په اړه څرګندونې د احتمالي «معاملاتي کڅوړې» برخه ده

منګل محقق ته په خطاب کې ویلي، چې په تېر جمهوریت کې هغه د خپل قوم له ادرسه د تعصب پر بنسټ نظام ته تپل شوی و او د لوړ مقام، شهرت او مالي امکاناتو څښتن و. د منګل په وینا، محقق د مهمو پرېکړو صلاحیت درلود خو د ملي ګټو او ارزښتونو پر ځای یې بهرنیو ګټو ته زیات ارزښت ورکاوه.

هغه زیاته کړې چې محقق د خپل ولس پر ځای د بهرنیانو ملاتړ مهم باله او یادونه یې کړې چې په یوه رسمي سفر کې محقق د ایران واکدارانو د خوښۍ لپاره د هغو سلګونو افغانانو د وژنو له امله خوښي څرګنده کړې وه چې د فاطمیون په لیکو کې د ایران د ګټو لپاره په سوریه او عراق کې وژل شوي وو.

ګلاب منګل وایي چې محقق سره اوس نه خپل ولس شته او نه هم د ایران ملاتړ لري. د هغه په وینا، محقق هڅه کوي چې د بهرنیانو په احتمالي راتلونکو پروژو کې ځان ته ځای پیدا کړي خو اوسنی حالت بدل دی او "بګیل شوي مړزان بیا میدان نه شي ګټلای».

منګل په پای کې محقق ته په واضحه توګه مشوره ورکړې چې د ډیورند کرښې د منلو واک د افغانستان ملت سره دی، نه د حکومتونو او اشخاصو سره. هغه ویلي چې محقق اوس د خپل کلي او ولسوالۍ واک هم نه لري او دا یوه ملي موضوع ده چې د دواړو غاړو ملتونه به یې په اړه پرېکړه کوي.

د هغه په وینا، دا موضوع د افرادو یا اشخاصو په شخصي نظرونو نه رسمي کېږي او نه هم ملت دا کرښه د یوې رسمي پولې په توګه پېژني. نوموړي زیاته کړه چې د ډیورنډ کرغېړنې کرښې له امله پښتانه سره جلا شوي او دغه کرښه د منلو نه ده.

مسلمیار وویل: «کوم خلک یا کوم فرد چې ددې کرغېړنې کرښې په اړه شخصي او فردي څرګندونې کوي، له تاریخ ناخبره دي او دا ډول څرګندونې یوازې شخصي نظرونه دي چې ملت یې نه مني».

د هغه په خبره، د ډیورنډ کرښې په اړه هر ډول رسمي دریځ باید د ملت له لوري واخیستل شي او د افرادو شخصي نظرونه هېڅ ډول رسمي ارزښت نه لري. مسلمیار پر افغان ملت د یووالي او د تاریخي حقونو د ساتنې ټینګار وکړ.

د خبرپاڼې له مخې، د پکتیا ولایت د ابتدایه محکمې دغه پرېکړه وروسته له هغې عملي شوې چې د طالبانو د سترې محکمې له لوري تاید شوه او د قضايي غړو، امارتي ادارو د مسولینو او یو شمېر عامو خلکو پر وړاندې پر تورن کس تطبیق شوې.

په ورته وخت کې، د بادغیس ولایت د دره‌ بوم ولسوالۍ ابتدایه محکمې د دوو کسانو په اړه د روژې د خوړلو په تور پرېکړه کړې وه، چې هر یو ته دوه میاشتې بند او ۲۰-۲۰ دُرې د وهلو سزا ټاکل شوې وه.

په خبرپاڼه کې راغلي، د سترې محکمې په وینا، دا پرېکړه هم له رسمي تاید وروسته عملي شوې او محکومینو د محکمې له فیصله سره قناعت ښودلی دی.

بل خوا د بشري حقونو بنسټونه وايي، دغه ډول سزاوې له نړۍوالو قوانینو او بنسټیزو بشري حقونو سره په ټکر کې دي او په هېواد کې یې د وېرې فضا خوره کړې ده. ملګرو ملتونو، د بشري حقونو څار سازمان او د بښنې نړۍوال سازمان په وار - وار له طالبانو غوښتي، چې دغه ډول سزاوې ودروي.
د یادولو ده، چې افغانستان د شکنجې پر ضد د کنوانسیون او د مدني او سیاسي حقونو د نړۍوال میثاق غړی دی چې دواړه بدني سزاګانې منع کوي. طالبان بیا دغه چاره د «شریعت» تطبیق بولي.

هغه ټینګار کړی چې دا ټول کسان او ډلې باید رد شي.

نوموړي وضاحت ورکړی، چې پاکستان مجاهدینو ته د افغانستان د زیربنایي تاسیساتو د ورانولو دنده سپارلې وه، طالبانو ته یې د ملي وثیقې، ښوونې او روزنې د له منځه وړلو، د ښځو او نجونو د محرومولو او د هېواد د تاریخي او نړیوال حیثیت د له منځه وړلو مسؤلیت ورکړی و. همدارنګه، فضلي جهادي جنګسالاران او موسسات د افغانستان د ملي حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا د بې‌ارزښته ښودلو مأمورین بللي دي.

فضلي ټینګار کړی، چې د پاکستان ټولې نیابتي ډلې او افراد، پخواني او اوسني، باید رد شي او د افغانستان پر ضد د هغوی فعالیتونه باید ونه زغمل شي. ده زیاته کړې چې د دغو ډلو د فعالیتونو پایله د افغانستان د ملي ارزښتونو، حاکمیت او تاریخي شخصیت ته زیان رسول دي.

د هغه دا څرګندونې داسې مهال دي چې د وحدت اسلامي ګوند مشر محمد محقق په تازه څرګندونو کې ډیورنډ کرښه د پاکستان او افغانستان ترمنځ رسمي سرحد بللی دی.

د افغان ایواک مشر شان وانډيور د اپرېل په ۲۰مه په خپره شوې اعلامیه کې ویلي چې یو فدرالي کډوال قاضي د ریحان د خوشې کېدو حکم کړی او د هغه لپاره یې د ۱۵۰۰ډالرو تر ټولو ټیټه اندازه ضمانت ټاکلی، په داسې حال کې چې د امریکا د کورني امنیت وزارت (ډي ایچ ایس) د نوموړي د خوشې کېدو مخالفت نه دی کړی.

د اعلامیې له مخې، ریحان چې د کنیکټیکټ ایالت د لېسې زده‌کوونکی دی، هیله لري چې په راتلونکي کې د زړه متخصص ډاکټر شي. د هغه پلار، ضیا، له امریکایي ځواکونو سره د ژباړونکي په توګه کار کړی او تېر کال هم د درېیو میاشتو لپاره د کډوالۍ ادارې له‌خوا نیول شوی و، تر هغه چې محکمې د هغه د خوشې کېدو حکم وکړ.

وانډيور ټینګار کړی: «دا دوهم ځل دی چې په یوه کال کې دغه کورنۍ، سره له دې چې قانون تعقیبوي، نیول کېږي. دا باید هېڅکله یو ځل هم نه وای شوی.»

هغه د ریحان د خوشې کېدو پرېکړه مثبت ګام بللې، خو زیاته کړې یې ده چې دا بریا د داسې یو سیستم پر وړاندې ترلاسه شوې چې «باید له پیله دغه ځوان نه وای نیولی.»

نوموړي همدارنګه د امریکایي چارواکو او د ریحان د حقوقي ټیم له ملاتړ مننه کړې او ویلي یې دي چې د یوې قضیې حکم د ستونزې حل نه دی، بلکې دا ښيي چې سیستم د افغان متحدینو پر وړاندې له خپلو ژمنو څومره لرې شوی دی.

په اعلامیه کې راغلي: «د امریکا د جګړې د متحدینو د کورنیو نیول تطبیق نه دی، بلکې ځورونه ده او باید ودرول شي.»

افغان ایواک له کانګرس غوښتي چې د افغان متحدینو لپاره د موقتي خونديتوب (ټي پي ایس) او د دایمي استوګنې د اسانتیاوو لپاره قانوني ګامونه واخلي او د دوامداره هرکلي قانون تصویب کړي. همدارنګه یې د امریکا د کورني امنیت له ادارې یېغوښتنه کړې چې د افغانانو د شنو کارتونو پروسې بېرته فعاله کړي او د هغو پالیسۍ لغوه کړي چې د افغان کډوالو پر وضعیت منفي اغېز لري.

د اعلامیې په پای کې ټینګار شوی چې د جګړې د متحدینو ملاتړ سیاسي موضوع نه ده، بلکې یوه ژمنه ده چې باید عملي شي.