د عوامي نشنل ګوند مشر ايمل ولي خان ويلي، «د پاکستاني رياست فکر د امن نه دی، چې مينه وي، پرمختګ وي، سړک وي، ښوونځې وي او روغتون وي». هغه زیاته کړې، پاکستانی ریاست فکر لري چې «ویره دې وي، چاودنې او تښتونې دې وي».
هغه د سه شنبې په ورځ وويل، په داسې حالاتو کې نه شي کېدای چې سېلګري پرمختګ وکړي.
ايمل ولي خان د خيبرپښتونخوا په حکومت هم نيوکې وکړې، چې د رياست لخوا «په مونږ يو داسې غير سنجيده حکومت راتپل شوی چې ټول فکر یې د يو بندي په خوشي کولو کې دی».
هغه زياته کړه، پښتونخوا کې د ټرېلیونونو کلدارو درغلۍ روانې ده، پښتونخوا کې هر لوري ته حالات خراب دي.
هغه وويل، نه د پښتونخوا اقتصاد ښه دی، نه پرمختيايي کارونه کيږي، نه سړک، نه ښوونځی او نه کالج شته او له بده مرغه هلته د امنيت بده وضعه ده.
نوموړي وويل، ټوله پښتونخوا د سېلګرۍ د ځايونو څخه ډکه ده خو هغې ته هیڅ پاملرنه نه کيږي. کله چې اسانتياوې نه وي بهرني سېلګري نه راځي او سېلګري هیڅ وده نه شي کولی شي.
د پاکستان د پوځ لوی درستیز مارشال عاصم منیر او یو شمېر نورو لوړپوړو پوځي قومندانانو په یوې غونډه کې ویلي، پر کابل د واکمنو طالبانو ادارې له لوري د پاکستاني وسلهوالو ملاتړ «نامعقوله او منحرفه تګلاره» ده، چې د افغانستان د خلکو ملي ګټې له پامه غورځوي.
هغه ټینګار کړی چې د طالبانو پر وړاندې د پاکستان د پوځ بریدونه به دوام ومومي.
د پاکستان د پوځ د عامه اړیکو د دفتر د خبرپاڼې له مخې، پوځي جنرالانو ویلي چې د ترهګرو ډلو د ملاتړ په اړه د طالبانو تګلاره په بشپړه توګه بربنډه شوې او برعکس پایلې یې ورکړي دي.
د پاکستان د پوځ لوی درستیز، عاصم منیر، په همدې ناسته کې ویلي، چې د «غضبللحق» په نوم عملیاتو د ترهګرو شبکو وړتیاوې او د هغوی ملاتړي بنسټونه په څرګند ډول کمزوري کړي دي. هغوی زیاته کړې، چې دا عملیات به تر هغه وخته دوام وکړي، څو ترهګریزې شبکې په بشپړه توګه لهمنځه یوړل شي، د هغوی ملاتړي جوړښتونه ګډوډ شي او هر ډول عملیاتي فضا ترې واخیستل شي.
تر دې وړاندې هم د پاکستان پوځ د تحریک طالبان پاکستان او بلوڅو وسلهوالو پر ضد څو ځله پوځي عملیات ترسره کړي وو، خو ونه توانېد چې د هغوی د بریدونو د زیاتېدو مخه ونیسي. دا بریدونه په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته لا ډېر شوي دي.
اسلاماباد وايي، د دې لامل په افغانستان کې د دغو ډلو خوندي پټنځایونه او د پاکستاني ځواکونو پر ضد د عملیاتو لپاره د هغوی ازادي ده. خو افغان طالبانو دا ادعاوې رد کړې دي.
پاکستان د طالبانو سره د شخړو له زیاتېدو وروسته د «غضبللحق» عملیات پیل کړل. د دې عملیاتو په ترڅ کې د طالبانو لسګونه پوځي او وسلهوال مرکزونه د هوايي بریدونو هدف ګرځېدلي دي. پاکستان ادعا کوي چې په دغو بریدونو کې د طالبانو سلګونه جنګیالي وژل شوي دي.
افغان طالبانو تر اوسه د خپلو ځواکونو د مرګ ژوبلې او د خپلو پوځي تاسیساتو د ویجاړۍ په اړه کوم رسمي شمېر نه دی خپور کړی. دې ډلې پاکستان تورن کړی چې په خپلو بریدونو کې یې ملکي سیمې په نښه کړې او ملکي وګړي یې وژلي دي.
طالبانو رسنیو ته اجازه نه ده ورکړې چې د پاکستان د بریدونو په اړه په ازاد ډول راپورونه خپاره کړي.
اسلاماباد د طالبانو هغه تورونه رد کړي چې ګواکې د افغانستان په ختیځ، په ځانګړي ډول په کونړ ولایت کې ملکي وګړي په نښه شوي دي. د پاکستان پوځ دغه ادعاوې «همغږې تبلیغاتي کمپاین او ناسم معلوماتي جګړه» بللې چې موخه یې د طالبانو د کورنیو ناکامیو پټول او ځان د قرباني په توګه ښودل دي.
پاکستان ټینګار کړی چې د دوی عملیات «دقیق، هدفمند او یوازې د نفوذي کسانو، ترهګریزو پټنځایونو او ملاتړو بنسټونو پر ضد» ترسره کېږي.
طالبانو مخکې ویلي وو، چې د افغانستان په ختیځو سرحدي سیمو کې د پاکستان بریدونو ملکي وګړو ته مرګژوبله اړولې ده. د د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندویه پلاوی هم په خپلو پخوانیو راپورونو کې د پاکستان په بریدونو کې د ملکي تلفاتو شتون تایید کړی و.
د افغانستان د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واک ته رسېدو راهیسې پرلهپسې ترینګلې پاتې شوې دي.
دواړو لورو څو ځله د ډیورنډ کرښې مدیریت او امنیتي مسایلو په اړه خبرې اترې کړي، خو تر اوسه کومه دوامداره هوکړه نه ده شوې. د پاکستان د روانو پوځي عملیاتو او متقابلو تورونو له امله لا هم ترینګلتیا په لوړه کچه پاتې ده.
یادې ډلې پر خپل ټېلګرام په خپره کړې اعلامیه کې ویلي، چې نن سې شنبه د دوی وسلهوالو د مولانا محمد ادریس ترنګزي موټر په نښه کړی، چې له امله یې نوموړی وژل شوی او د هغه له ساتونکو څخه دوه تنه ټپیان شوي دي.
مولانا محمد ادریس د جمعیت علمای اسلام ګوند له مهمو څېرو څخه و او د ګوند له مشر مولانا فضل الرحمان سره یې نږدې اړیکې درلودې.
هغه همداراز د دارالعلوم حقانیه مدرس و، چې ګڼ شمېر افغان طالب مشران او دیني زدهکوونکي یې روزلي وو.
تر اوسه د پاکستان امنیتي ادارو له لوري د پېښې په اړه رسمي جزییات نه دي خپاره شوي.
په دې وروستیو کې په خیبرپښتونخوا کې د دیني عالمانو او سیاسي څېرو پر وړاندې هدفي بریدونه زیات شوي، چې د امنیتي وضعیت په اړه یې اندېښنې راپارولې دي.
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر منظور پشتین د پښتونخوا د یوه دیني عالم مولانا ادریس پر وژل کېدو خواشیني ښودلې او وايي، د پاکستان ریاست د امنیت لپاره کومه تګلاره نه لري، نو پښتانه دې سره متحد شي او خپل امنیت دې پخپله خوندي کړي.
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر منظور پشتین په خپله فېسبوک پاڼه د مولانا ادریس وژنه یوه دردوونکې پېښه بللې او د هغه د قاتلینو د نیولو او هغوی ته د سختې سزا ورکولو غوښتنه یې کړې ده.
هغه زیاته کړې چې مولانا ادریس یو داسې مدرس و چې کلونه کلونه یې د تدریس له لارې د علم رڼا خپره کړې ده.
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر همدارنګه ویلي چې د دې پېښې پر وړاندې د مولانا ادریس د کورنۍ، د هغه د زده کوونکو او د جمعیت علمای اسلام د مشرتابه ترڅنګ ولاړ دی. هغه د دې پېښې د هر اړخیزې څېړنې غوښتنه کړې ده.
پشتین په پښتونخوا کې د ناامنۍ پر زیاتېدو نیوکه کړې او ویلي یې دي چې هره ورځ دیني عالمان، سیاسي او ټولنیز شخصیتونه، عام وګړي او ان ښځې او ماشومان وژل کېږي، خو د پاکستان ریاست د دغه وضعیت د کنټرول لپاره هېڅ جدي پلان نه لري.
نوموړي زیاته کړې، «د پښتنو لپاره یوازینۍ لار دا ده چې پخپله د خپل امنیت ساتلو بندوبست وکړي».
پاکستانی دیني عالم مولانا محمد ادریس ترنګزی د سې شنبې په سهار د خیبر پښتونخوا په چارسده سیمه کې د ناپېژاندو وسله والو په برید کې ووژل شو او دوه ساتونکي یې ټپیان شول.
افغان او پاکستاني طالبانو هم دغه برید غندلی.
د خیبر پښتونخوا یوه سیاسي څېره مولانا محمد ادریس ترنګزی د سې شنبې په ورځ سهار په چارسده کې په یوه هدفمند برید کې ووژل شو او دوه ساتونکي یې ټپیان شول. د سیمهییزو سرچینو او پولیسو د معلوماتو له مخې، ادریس اتمانزیو سیمې ته د حدیثو د درس لپاره روان و.
د پېښې جزییات ښيي چې وسلهوالو د هغه پر موټر ډزې وکړې، چې په پایله کې یې نوموړی سخت ټپي شو اود ولسوالۍ مرکزي روغتون ته د لېږد پر مهال ومړ. د هغه مړی روغتون ته انتقال شو او د مرګ د خبر تر خپرېدو وروسته یې په زرګونو پلویان راټول شول او مظاهرې یې وکړې.
پولیس چارواکي وایي چې برید نامعلومو کسانو کړی او بریدګر له پېښې وروسته تښتېدلي دي.
د پاکستان امنیتي ادارو او د خیبر پښتونخوا حکومت تراوسه د نوموړي د وژونکو په اړه رسمي غبرګون نه دی ښودلی.
پاکستاني طالبانو د یوې اعلامیې په ترڅ کې د نوموړي وژل کېدل غندلي او د دیني عالمانو د وژلو تور یې د پاکستان پر «پټو ادارو» اچولی، خو دې ادعا ته تر دې دمه پاکستاني ادارو غبرګون نه دی ښودلی.
په کابل کې طالبانو په یوه اعلامیه کې د مولانا محمد ادریس وژنه «یوه ستره او نه جبرانیدونکې ضایعه بللې او د دیني عالمانو وژنه یې د اسلام د دښمنانو کار بللی دی».
د جمعیت علمای اسلام خیبر پښتونخوا امیر سناتور مولانا عطا الرحمن وویل، چې د هغه اوسنی مدعي حکومت او حکومتي ادارې دي ځکه دده په وینا، د خلکو د مال او ژوند ساتنه د حکومتي ادارو مسوولیت دی.
مولانا ادریس څوک و؟
مولانا محمد ادریس په ۱۹۶۱ کال کې د چارسدې ولسوالۍ په ترنګزۍ په سیمه کې زېږېدلی و.
هغه د خپلې کورنۍ د دیني عالمانو د درېیم نسل غړی و او غور نیکه یې شیخ مولانا محمد اسماعیل د مشهور عالم شمس الحق افغاني استاد ګڼل کیږي.
محمد ادریس د خیبر پښتونخوا د نوموتي دیني عالم مولانا محمد حسن جان مدني زوم و. حسن جان د ۲۰۰۷ کال په سپټمبر کې د پېښور په وزیرباغ کې یوه ځانمرګي برید وواژه.
ادریس په دارالعلوم حقانیه کې لوړپوړی مدرس و او د ایالتي اسمبلۍ غړی (ایم پي اې) هم پاتې شوی و.
مولانا ادریس د پاکستان په ملي سیاست کې فعاله ونډه لرله. هغه د مولانا فضل الرحمن په مشرۍ د جمعیت علمای اسلام د چارسدې ولسوالۍ امیر پاتې شوی و او وروسته د ګوند ایالتي اعلی سرپرست او د مرکزي شورا غړی و.
هغه د خیبر پښتونخوا د ایالتي اسمبلۍ غړی هم پاتې شوی و او د اسمبلۍ د مرستیال (ډپټي سپیکر) په توګه یې هم دنده ترسره کړې وه.
مولانا محمد ادریس خپلې لومړنۍ دیني زدهکړې په خپل کور کې د خپل پلار او نیکه تر لارښوونې لاندې، د ښوونځي له زدهکړو سره یوځای ترسره کړې. له میټرک وروسته یې زدهکړې په دارالعلوم نعمانیه اتمانزۍ، چارسده کې بشپړې کړې. لوړې دیني زدهکړې یې په دارالعلوم حقانیه اکوړه خټک کې بشپړې کړې وې.
هغه عصري زدهکړې هم کړې وې او له پېښور پوهنتون څخه یې په عربي او اسلامي زدهکړو کې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړی و.
له ۲۰۱۳ کال راهیسې نوموړي په دارالعلوم نعمانیه کې دنده ترسره کوله او د مدرسې طالبانو ته یې د حدیثوکتابونه تدریسول.
ادریس کابل ته د مولانا فضل الرحمن د تللي پلاوي غړی و
مولانا ادریس د ۲۰۲۴ کال په جنوري کې د طالبانو او پاکستان د اړیکو رغولو په هدف له مولانا فضل الرحمن سره یوځای کابل ته سفر وکړ. په دغه سفر کې نوموړي د طالبانو له رییس الوزرا مولوي محمد حسن اخوند، مولوي عبدالکبیر، د طالبانو د کورنیو او بهرنیو چارو له وزیرانو او نورو چارواکو سره لیدنې کتنې درلودې.
ددغه سفر هدف د پاکستان او افغان طالبانو ترمنځ د اړیکو رغول او د پاکستاني طالبانو ستونزې ته د حل لارې لټول ګڼل کېدل.
ویل کېږي چې نوموړی د دغه سفر پر مهال له مولانا فضل الرحمن سره یوځای کندهار ته هم تللی و، خو طالبانو په رسمي ډول دغسې سفر نه دی تایید کړی.
هغه په کابل کې په یوه غونډه کې وویل، « نن په نړۍ کې واحد اسلامي نظام په افغانستان کې دی، ټول وزارتونه او مشري له علماوو سره دي. کله چې پر دې خاوره کوز شوو، نظر مو پر پټکي، ږیره او اسلامي نظام لګي، یوې خوشبویه ځمکې ته موږ راغلي یو».
خو دوه کاله وروسته هغه د طالبانو د پلویانو له نیوکو سره هغه مهال مخ شو، چې د پاکستان د لوی درستیز عاصم منیر په ملاتړ یې څرګندونې وکړې.
شیخ ادریس په خپله وروستۍ وینا کې د ایران او امریکا ترمنځ په اوربند کې د پاکستان د حکومت، په ځانګړې توګه د دغه هېواد د لوی درستیز رول ستایلی و.
ادریس په دې وروستیو کې د معتصم اغاجان د افغان او پاکستاني علماوو د پلټفورم د نوښت غړی هم و.
دغه پلټفورم، چې د پاکستان نور دیني عالمان مولانا شیخ زاهدالرشیدي، مولانا محمد حنیف جلندري، مولانا فضل الرحمان، مولانا عبدالله شاه مظهر او نور یې هم غړي دي، د وري میاشتې په پیل کې په یوه اعلامیه کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د پای ته رسېدلي اوربند د غځولو غوښتنه کړې وه.
معتصم اغاجان وروسته طالبانو په کندهار کې بندي کړ او د دغه پلټفورم هڅې هم ودرېدې.
د مذهبي مشرانو پرله پسې وژنې
په وروستیو کلونو کې خیبر پښتونخوا یالت د دیني عالمانو د هدفي وژنو له نوې څپې سره مخ دی.
د ډېرو پېښو په اړه تر اوسه هېڅ مسوول لوری په رسمي ډول نه دی اعلان شوی.
له ادریس وړاندې ناڅرګندو وسله والو د عوامي نشنل پارټۍ یو نوموتی غړی او دیني عالم مولانا خانزیب او د پي ټي اېم ملاتړی مفتي منیر شاکر ووژل. دوی دواړه په خیبر پښتونخوا، په ځانګړې توګه په قبایلي ولسوالیو کې د پاکستان د امنیتي ادارو د سیاستونو او عملیاتو د منتقدانو په توګه پېژندل کېدل.
مفتي شاکر په خپلو ویناوو کې پر دودویزو دیني عالمانو هم نیوکې کولې او د ګڼو دیوبندي عالمانو او د هغوی د پلویانو غبرګونونه یې را پارولي وو.
د خیبر پښتونخوا مشهور دیني عالم او د اکوړه خټګ د حقانیه دارالعلوم بنسټګر مولانا سمیع الحق، چې د «طالبانو معنوي پلار» هم یاد شوی، د ۲۰۱۸ کال د نومبر پردویمه په راولپنډۍ کې په خپل کور کې د چړو په وارونو ووژل شو، خو تر اوسه یې د وژونکو په اړه رسمي دریځ نه دی په ډاګه شوی.
د ۲۰۲۵ کال په فبروري کې د هغه زوی حامد الحق هم، چې د خپل پلار ځایناستی ټاکل شوی و، په یوه ځانمرګي برید کې ووژل شو. حامد الحق د حقانيه دارالعلوم مرستیال مشر او له ۲۰۰۲کال نه تر ۲۰۰۷ کال پورې د پاکستان د ملي شورا غړی و.
په دې لړ کې ډېری هغه دیني عالمان په نښه شوي، چې د دیني کړیو تر څنګ په سیاسي ډګر کې هم فعال دي.
په پېښور کې افغان خبریال طاهرخان افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې ځینې ډلې د جګړې له لارې د تغییر ملاتړ کوي، خو ځینې نورې مذهبي ډلې ددغه دریځ ملاتړ نه کوي او دې اړخ ته ځینې خلک ګوته نیسي، خو دده په وینا، وسله والو ډلو دا پېښه غندلې ده.
نوموړي وویل، « دا له وخت مخکې خبره ده، چې د شیخ ادریس په وژلو کې به څوک لاس لري. لومړی به دې ته انتظار کیږي، چې څوک یې مسوولیت پرغاړه واخلي او یا پولیس خپلې څیړنې بشپړې کړي».
په دغسې پېښو کې ډېری په جګړه کې ښکیلو ډلو، په ځانګړې توګه د دیوبندي عالمانو په وژنه کې داعش خراسان ډلې ته ګوته نیول کیږي.
د خیبر پښتونخوا خبریال او د چارو شنونکي حق نوازخان افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په خیبر پښتونخوا کې امنیتي او ترهګریزې پېښې ډېرې شوې او په تېرو پنځو کلونو کې ګڼ دیوبندي عالمان په نښه شوي دي.
د هغه په وینا، په سیمه کې د داعش خراسان او دیوبند مکتب پر اساس اختلافات هم لیدل شوي او داسې پاکستاني وسله وال هم کېدای شي وي، چې د نوموړي له خبرو سره توافق ونه لري، خو کره هیڅ ډلې ددې پېښې مسوولیت پرغاړه نه دی اخېستی.
د جمعیت علمای اسلام په څېر مذهبي سیاسي ګوندونه، چې د پاکستان په پارلماني سیاست کې اوږد او فعال حضور لري، د دغو بریدونو پاموړ هدف دی. دغه ګوند، چې مشري یې مولانا فضل الرحمن کوي، له افغان او پاکستاني طالبانو سره د تاریخي او فکري اړیکو له امله مشهور دی او وخت ناوخته د سولې په خبرو اترو کې د منځګړي رول هم لوبوي.
مولانا محمد ادریس د جمعیت علمای اسلام د مرکزي شورا او د پخواني صوبايي اسمبلۍ غړی نن په چارسده کې په یوه هدفيبرید کې ووژل شو. نوموړی په حقانیه مدرسه کې د ګڼو طالب مشرانو استاد هم پاتې شوی و.
مولانا محمد ادریس ترنګزی په ۱۹۶۱کال کې د چارسدې په ترنګزي سیمه کې په یوې علمي کورنۍ کې زېږېدلی، پلار یې مولانا حکیم عبدالحق د «مناظر اسلام» په نوم مشهور و. نېکه یې شیخ الحدیث مفتي شهزاده د دارالعلوم دیوبند فاضل او عالم و.
هغه د مدینې پوهنتون مشهور عالم شیخ الحدیث مولانا محمد حسن جان مدني شهید زوم و.نوموړي په ۱۹۸۳کال کې د چارسدې په جامعه نعمانیه کې تدریس پیل کړ او اوږده موده یې بېلابېل علوم تدریس کړل. وروسته یې په دارالعلوم اسلامیه تنګي کې تدریس وکړ او بیا یې په بېلابېلو مدرسو کې تدریس ته دوام ورکړ. په ۲۰۱۳کال کې هغه د دارالعلوم نعمانیه د شیخ الحدیث او د مدرسینو د رییس په توګه وټاکل شو.
نوموړی د اکوړه خټک د حقانیه دارالعلوم فاضل و او د بنسټګر شیخ عبدالحق ځانګړی شاګرد هم پاتې شوی و. د مولانا شېرعلي شاه له مړینې وروسته د مولانا سمیع الحق په ټینګار هغه هلته د حدیث درس پیل کړ او د بخاري او ترمذي له لارې یې زرګونه زدهکوونکي وروزل.
په سیاسي ډګر کې هم هغه مهم نظریاتي شخص پاتې شوی، چې په ۲۰۰۲کال کې له چارسدې د صوبايي اسمبلۍ غړی وټاکل شو. هغه د جمعیت علمای اسلام د مرکزي او صوبایي شورا غړی هم و.
نوموړی د جمعیت علمای اسلام ګوند مشر مولانا فضل الرحمان نږدې کس او د حقانیه مدرسې مدرس و، چې د افغان طالبانو ځینې لوړپوړي چارواکي یې هم روزلي وو. پاکستانی لیکوال محمد زاهد شاه په یوې لیکنه کې کاږلي، چې په وروستیو ورځو کې د ایران او امریکا د خبرو اترو او د سیمې د کړکېچ د کمښت په تړاو د پاکستان د پوځ لوی درستیز عاصم منیر د رول ستاینې له امله هغه پر خواله رسنیو او ځینو سیاسي کړیو په ځانګړي ډول د تحریک انصاف د ځینو غړو او پښتون ملتپالو لهخوا له سختو نیوکو او نامناسب چلند سره مخ شوی و او ان ځېنې ګواښونه یې هم ترلاسه کړي وو.