د طالبانو د ملي پراختیا شرکت وايي، د قوش تېپې کانال د دویم فاز کېندنې چارې په چټکۍ پیل شوې او ډېر ژر به بشپړې شي. د دغه شرکت ویاند نبيالله ارغندیوال ویلي، چې د یاد کانال د سربند کارونه ۹۱.۸ سلنه پر مخ تللي دي.
د هغه په وینا؛ د قوش تېپې کانال په مسیر کې د ۲۸ پلونو او د اوبو د مدیریت اړوند تاسیسات جوړول هم په چټکۍ روان دي او ډېر ژر به بشپړ شي. نوموړي یاده پروژه د کرنیزو ځمکو د خوړوبولو، د خوړو د خوندیتوب، د کلیوالو د اقتصادي پياوړتیا او د وارداتو په کمښت کې مهمه یاده کړې.
د قوش تېپې کانال د افغانستان په شمال کې د اوبو د لېږد یوه مهمه پروژه ګڼل کېږي، چې موخه یې د کرنیزو ځمکو پراختیا ده؛ خو ورته مهال یې په ګاونډیو هېوادونو کې ګڼې اندېښنې راپارولې دي.
واک ته د طالبانو له بیا رسېدو وروسته یادې ډلې د دغه کانال د جوړولو هڅې زیاتې کړې دي. په ۱۴۰۲کال کې طالبانو ویلي و، چې د یاد کانال لومړۍ برخه پرانیستل شوې او د امو سیند اوبه به د هېواد د شمال درېیو ولایتونو کرنیزې ځمکې خړوبې کړي.
د بلوچستان ایالت د ډکۍ ولسوالۍ پولیسو لهخوا په یوه خپور شوي مکتوب کې د سکرو کانونو مالکانو او قراردادیانو ته خبرداری ورکړل شوی، چې په خپلو کانونو او اړوندو سیمو کې دې افغان کډوالو ته کار ورنهکړي.
د یادې ولسوالۍ ادارې لهخوا په خپرې شوې خبرتیا کې ویل شوي، چې د بلوچستان حکومت د افغان کډوالو د اېستلو ځانګړې لړۍ پیل کړې؛ خو لاهم د ډکۍ ولسوالۍ د سکرو په بېلابېلو کانونو کې افغانان پر کار بوخت دي.
ځایي چارواکو د سکرو ټولو کانونو مالکانو، قراردادیانو او مسوولینو ته امر کړی، چې په خپلو کانونو، پنډغالو، دفترونو او ګودامونو کې شته افغان کارکوونکي ژر تر ژره له دندو ګوښه او اړوندو ادارو ته وسپاري.
په خبرتیا کې ویل شوي، که وروسته کوم افغان کډوال د سکرو په کانونو یا اړوندو سیمو کې د کار پرمهال وموندل شو؛ نو مسوولیت به یې د کان پر شرکت وي او پرضد به یې سخت قانوني چلند وشي.
د راپورونو له مخې؛ دامهال د بلوچستان د سکرو په بېلابېلو کانونو کهوسټ، شاهرک، هرنايي، دکۍ، چمالنګ، مچ او د کوټې مارواړ کې په ګڼ شمېر افغان کان کېندونکي کار کوي؛ خو یاد کان کېندونکي د پاکستان په کومه اداره کې ثبت نهدي، نو له دې امله دوی له هر حق نه بېبرخې دي.
په برېتانیا کې په ځايي وخت د سبانۍ (پنجشنبه د غويي ۱۷مه) سیمهییزو ټاکنو لپاره له وېسټ هیرو سیمې څخه د محافظه کار ګوند نوماند «ناتن سمېټ» له نوماندۍ سربېره له ګوندي فعالیتونو تعلیق شو. یاد ګوند د دغې چارې لامل د افغانانو په ګډون د پناه غوښتونکو د ډلهییزې اېستنې غوښتنه، بللې ده.
د برېتانوي رسنیو د راپور لهمخې، ناتن سمېټ وروسته له هغې له نوماندۍ او ګوندي فعالیتونو تعلیق شو، چې په ټولنیزو رسنیو کې یې له یوه داسې حساب (اکاونټ) څخه یو لړ پوسټونه وشول، چې ده پورې تړاو لري. په دغو پوسټونو کې د ښي اړخي افراطي فعال ټامي روبینسن ننګه او د کډوالو د «ډلهییزو اېستنو» غوښتنه شوې ده.
ناتن سمېټ د می پر ۷مه د هیرو شورا په ټاکنو کې د محافظه کار ګوند نوماند وو، خو ده پورې اړوند اکاونټ څرګندونې چې کارګر ګوند (اپوزیسیون) «سختې د اندېښنې وړ» بللي د ده د ځنډول کېدو لامل شوې.
سمېټ پورې اړوند اېکسپاڼه کې د څو میاشتو په اوږدو کې بېلابېلې تبصرې شوې وې؛ په یوه ځای کې له انګلستان څخه د افغانانو د «ډلهییزې اېستنې» وړاندیز شوی وو او په یوه بل پوسټ کې چې د افغان کډوالو په اړه وو، لیکل شوي: «زه فکر نهکوم چې د افغانستان حکومت ته دې یوه پیسه هم ورکړل شي، څو چې هغوی خپل هېواد ته د خپلو خلکو ډلهییز اخراج ونه مني».
سره له دې چې سمېټ له ګوندي فعالیتونو او په ځانګړې توګه له نوماندۍتعلیق شوی، خو نوم به یې د پنجشنبې ورځې د ټاکنو په پاڼو کې د نوماند په توګه پاتې وي، ځکه د دغه هېواد د ټاکنو قوانینو له مخې، کله چې یو ګوند څوک په رسمي ډول ونوموي او د نوم لیکنې وخت پای ته ورسېږي، نو انتخاباتي پاڼه نشي بدلېدای؛ که څه هم یاد نوماند له ګوندي فعالیتونو تعلیق او یا هم اخراج شي.
د محافظه کار ګوند ویاند ویلي: «ناتن سمېټ تر څېړنې لاندې دی او له ګونده تعلیق شوی. د ده د کمپاین ملاتړ هم درول شوی دی.» په هیرو کې د کارګر ګوند مشر ډېوېډ پېري ویلي، چې د هیرو اوسېدونکي په خپل کلتوري تنوع ویاړي او د داسې نوماندانو چې داسې افکار لري، ملاتړ نهکوي.
د یادونې وړ ده، چې د برېتانیا محافظهکار ګوند یو بل نوماند هم په خپلو ټولنیزو پاڼو کې د ورته څرګندونو له امله تعلیق کړی وو.
د فرانسې په پارلمان کې د افغانستان اړوند غونډې ته د ښځو د حقونو فعالې سیما نوري ویلي، چې افغانستان له داسې یوه بحران سره مخ دی چې پولې نه پېژني او د ښځو پر وړاندې روان وضعیت یوازې تبعیض نه، بلکې «بشپړ جنسیتي اپارتاید» دی.
نوموړې ټینګار کړی، چې هغه څه چې اوس په افغانستان کې روان دي، د ښځو د اساسي حقونو پراخ او سیستماتیک نقض دی او نړیواله ټولنه باید ورته جدي پام وکړي.
سیما نوري ویلي، د ښځو پر زدهکړو، کار، ټولنیز حضور او ازاد تګ راتګ محدودیتونه د دې لامل شوي چې میلیونونه افغان ښځې له خپلو لومړنیو بشري حقونو بېبرخې شي.
هغې همداراز خبرداری ورکړی چې د افغانستان روان وضعیت یوازې د دغه هېواد کورنۍ مسئله نه ده، بلکې سیمهییز او نړیوال اغېز هم لرلی شي.
دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې په فرانسه کې د افغانستان د بشري وضعیت، د ښځو د حقونو او د روان سیاسي بحران په اړه دوه ورځنۍ غونډه روانه ده، چې پکې نړیوال استازي، د بشري حقونو فعالان او پخواني افغان چارواکي ګډون لري.
دا د یوې اتلس کلنې ښځې کیسه ده چې له وېرې یې د مېړه له کوره د خسر کور ته پناه یووړه، بیا بېرته ستنه کړلی شوه او په پای کې ووژل شوه. غور له کلونو راهیسې د ډېرو ښځو نومونه د ویر او غم له کیسو سره د افغانستان په حافظه کې خوندي کړي دي.
رخشانه هم په غور کې تر ډبرو لاندې ووژل شوه او دا لړۍ تر فرزانې هم راورسېده چې د تبر به وسیله یې ژوند ختم کړای شو. فرزانې له وژل کېدو مخکې ویلي وو: «وېریږم چې ما به ووژني». هغه بالاخره د غور ولایت د پسابند ولسوالۍ کې د «کرنډه» (یو کرنیز وسیله چې تبر ته ورته ده) په ګوزارونو ووژل شوه.
د نوي ژوند پیل
فرزانې یو کال مخکې واده کړی و، خو د یوه سړي دویمه مېرمن شوه او داسې کور ته ولاړه چې له پیله په کې د سیالۍ، توپیر او تاوتریخوالي سیوری خپور و. فرزانې د ۶۰۰ زره افغانیو په بدل کې له محبالله سره نکاح کړې وه او د هغې لپاره د واده هېڅ مراسم ونه شول.
هغه سرچینې چې د فرزانې د ژوند کیسه بیانوي، وايي چې خپله فرزانه د واده د مراسمو له نه ترسره کېدو سره مخالفت نه درلود، خو پلار یې له دې امله خواشینی و، ځکه لور یې له پلارني کوره د عادي ناوې د خوښۍ او درناوي له برخې پرته ووته.
په پیل کې د فرزانې او محبالله ګډ ژوند تر یوه حده ښه بلل شوی، خو د دوو مېرمنو کور ډېر ژر خپل تاوتریخجن مخ وښود.
لومړۍ مېرمن (بنه) او د هغې زوی د فرزانې لنډ مهاله ارامي له منځه یووړه. خپلوان یې وايي چې هغه وهل ټکول کېده او کور ورو ورو داسې ځای شو چې فرزانه ترې تښتېده.
د فرزانې کورنۍ ته نږدې سرچینو ویلي چې د هغې مېړه د نامعلومو لاملونو له امله د دویمې مېرمنې پر وړاندې د تاوتریخوالي، بد چلند او پرلهپسې وهلو ټکولو په وړاندې چوپ پاتې کېده. فرزانه تر ټولو ډېر د خپل ناسکه زوی له خوا ځورول کېده.
سره له دې، سرچینې د مېړه چوپتیا د تاوتریخوالي په وړاندې یو ډول ملتیا بولي.
فرزانې له مرګ څو میاشتې مخکې یو ځل د خسر کور ته پناه یووړه او د خپل ژوند د شپو او ورځو ترخې کیسې یې ورته وکړې. مېړه یې وروسته له خبرو او حتی د لا زیاتې پاملرنې له ژمنې وروسته، هغه بېرته خپل کور ته ستنه کړه.
فرزانه بېرته ولاړه، خو د دې پېښې د روایت کوونکو په وینا، هغې خپلې مور ته ویلي وو: «که بېرته لاړه شم، هغوی به ما ووژني».
هغه ښځې چې د فرزانې په څېر دي، د طالبانو له عدلي او قانوني ملاتړ څخه بېبرخې دي او اړې دي چې د مېړه د کور له تاوتریخجن چاپېریال سره جوړجاړی وکړي. که هغوی محکمې ته ولاړې شي، د طالبانو قاضیان د هغوی خبرې نه اوري.
د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو سازمان ځانګړی راپور ورکوونکی ریچارډ بینېټ د ۱۴۰۴ کال د زمري په میاشت کې د بشري حقونو شورا ته وویل چې د طالبانو اداره له عدلي سیسټم څخه د ښځو او نجونو د ځپلو لپاره د وسیلې په توګه کار اخلي.
د هغه په وینا، طالبانو له واک ترلاسه کولو وروسته د افغانستان قضايي نظام بدل کړی دی. د پخواني حکومت ټول قاضیان، چې نږدې ۲۷۰ ښځینه قاضیانې هم پکې شاملې وې، له دندو ګوښه شوي او پر ځای یې د طالبانو اړوند کسان ګومارل شوي دي.
په راپور کې راغلي چې دا قاضیان مسلکي حقوقي زدهکړې نه لري او پرېکړې د ثابتو حقوقي اصولو پر بنسټ نه، بلکې د طالبانو د فرمانونو له مخې کوي. راپور دا هم وايي چې اوس ټول قاضیان نارینه دي.
د فرزانې د وژل کېدو کیسه
د غویي په پنځمه، له دې څو ورځې وروسته چې فرزانه بېرته کور ته ستنه شوه، د هغې ناسکه زوی جواد له خپلې مور سره یو ځای لومړی د «کرند» په نوم وسیلې په سر ووهله.
نږدې هېڅوک نه پوهېږي چې د دې پېښې لامل څه و، ځکه جواد او مور یې په پیل کې خپله لاس لرنه ردوله، خو څو ورځې وروسته یې بالاخره مسوولیت ومانه. کرند یوه وسیله ده چې تبر ته ورته ده او د بوټو د ایستلو لپاره کارېږي.
کله چې فرزانه روغتون ته ولېږدول شوه، د کرند د ګوزار تر څنګ د هغې په ستوني کې د رسۍ نښې او حتی د سوځېدو اثار هم لیدل کېدل. جواد او مور یې د طالبانو مامورینو ته ویلي وو چې فرزانې ځان وژنه کړې ده.
د غور د مرکزي روغتون ډاکټرانو طالبانو ته راپور ورکړ چې د فرزانې مړینه له ځان وژنې سره تړاو نه لري او پر بدن یې د تاوتریخوالي څرګندې نښې شته.
لږ تر لږه د غور ولایت دوه سرچینو او د ښځو د حقونو یوه فعاله د هغې د وژل کېدو، روغتون ته د لېږد او د ډاکټرانو د راپور په اړه ورته کیسه وړاندې کړې ده.
هغه انځورونه چې له جسد څخه ترلاسه شوي، د هغې د بدن شنېدلي (کبود) حالت ښيي. د غوږونو او غاړې شاوخوا د ټپونو او د پوستکي د رنګ بدلون ښکاري.
په نورو انځورونو کې د هغې شا او ملا ښکاري چې پوستکی یې له لویو تورو داغونو ډک دی او په ځینو ځایونو کې د وهلو اوږدې نښې لیدل کېږي چې ددرو په څېر ښکاري.
دا انځورونه د ډاکټرانو له راپور سره سمون لري، چې ویلي یې دي د هغې مړینه د ځان وژنې په څېر نه ده او د تاوتریخوالي څرګندې نښې پرې شته.
په دغو انځورونو کې د هغې څېره لا هم د ځوانۍ نښې لري. مخ، شونډې او تړلې سترګې د داسې یوې ښځې انځور وړاندې کوي چې ژوند یې تازه پیل کېده. هغه یوازې ۱۸ کلنه وه.
له فرزانې څخه یوه درې میاشتنۍ لور پاتې ده. هغه د همدې اوونۍ په پیل کې په پسابند غور کې خاورو ته وسپارل شوه.
تر اوسه طالبانو یوازې جواد، د فرزانې ناسکه زوی، نیولی او د هغې له مېړه څخه یې هم پلټنې کړې دي.
یو خبریال چې دا قضیه له نږدې څاري، ویلي چې طالبان معمولاً دا ډول قضیې څو ورځې تعقیبوي او وروسته ورو ورو هېرېږي. هغه وېره لري چې د دې وژنې عاملان به هم د رخشانې د قاتلانو په څېر بېسزا پاتې شي.
د ښځو پر وړاندې زیاتېدونکی تاوتریخوالی
د غور نوم له فرزانې مخکې هم د ډېرو ښځو له وژنو سره تړلی دی. کلونه مخکې رخشانې، هغه ځوانه ښځه چې د جبري واده څخه د تېښتې او د خپلې خوښې له سړي سره د ژوند غوښتلو له امله سنګسار شوه.
هغې د طالبانو تر کنټرول لاندې سیمه کې ژوند له لاسه ورکړ او د هغې د سنګسار ویډیو او انځورونو نړیوال غبرګونونه راوپارول. طالبان اوس نه یوازې هغه سیمې، بلکې ټول افغانستان تر خپلې ولکې لاندې لري او پر ښځو یې پرلهپسې سخت بندیزونه لګولي دي.
د رخشانې او فرزانې تر پېښو شاوخوا یوه لسیزه واټن و، خو په دې موده کې ګڼې ښځې د داسې تاوتریخوالي قرباني شوې چې د ټولنې له منځه راپورته کېږي.
لکه د عابدې کیسه، هغه ځوانه ښځه چې تېر کال د غور ولایت د تیورې ولسوالۍ کې د جبري واده څخه د تېښتې لپاره یې ځان ته اور واچاوه او مړه شوه.
د د بښنې نړیوال سازمان په ۲۰۲۵ کال راپور کې راغلي چې په افغانستان کې ښځې او نجونې په کور او ټولنه کې له زیاتېدونکي جنسیتي تاوتریخوالي سره مخ دي. د دې بنسټ د ملګرو ملتونو سازمان په حواله لیکلي چې د طالبانو تر واک لاندې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي خطر ۴۰ سلنه زیات شوی او ۱۴.۲ میلیونه ښځې مرستو ته اړتیا لري.
د «د ښځو د رواني روغتیا ارشیف» مجلې د یوې څېړنې پایلې ښيي چې ۵۵.۵۴ سلنه افغان ښځې د ګډ ژوند پر مهال د فزیکي، عاطفي یا جنسي تاوتریخوالي سره مخ شوې دي. دا څېړنه چې د ۲۱ زره او ۲۳۴ واده شوو ښځو د ځوابونو پر بنسټ شوې، په افغانستان کې د کورني تاوتریخوالي پراخوالی څرګندوي.
د دې ارزونې موندنې ښيي چې فزیکي تاوتریخوالی، چې شاوخوا ۵۰ سلنه جوړوي، د ښځو پر وړاندې تر ټولو عام ډول دی. څېړنه دا هم ښيي چې د پلارني کور کې د تاوتریخوالي لیدل، لکه د پلار له خوا د مور وهل، او د ښځو له خوا د تاوتریخوالي منل، د هغوی پر وړاندې د تاوتریخوالي خطر زیاتوي.
د زدهکړې کچه د دې ستونزې په کمولو کې مهم رول لري. د څېړنې له مخې، لږ تر لږه لومړنۍ زدهکړې د ښځو او د هغوی د مېړونو لپاره د کورني تاوتریخوالي د کمېدو سره مستقیم تړاو لري. څېړونکي ټینګار کوي چې د افغان ښځو تر منځ د تاوتریخوالي کچه ډېره لوړه ده او د مخنیوي لپاره باید دې ټولنیزو او نفوسي لاملونو ته جدي پاملرنه وشي.
طالبانو له واک ترلاسه کولو وروسته د ښځو د حقونو ملاتړي بنسټونه او د جنسیتي تاوتریخوالي د مخنیوي ادارې له منځه وړي دي. د یوې نوې څېړنې له مخې، ۹۵ سلنه افغان ښځې د طالبانو پر عدلي نظام باور نه لري او ۶۵ سلنه یې د هغوی محکمو ته له تګ څخه بده تجربه لري.
قرغزستان اعلان کړی، چې د سیمهییزې برېښنا لېږد پروژې «کاسا-۱۰۰۰» اړوند د خپلې برخې ټول ساختماني کارونه یې بشپړ کړي او نورې چارې د افغانستان د برخې بشپړېدو پورې تړلي دي.
د «اوراسیا د ثبات او پراختیا صندوق» د راپور له مخې، تاجکستان او پاکستان هم خپلې زیربنايي چارې پای ته رسولې دي، خو د پروژې وروستی پرمختګ اوس د افغانستان د برخې بشپړېدو پورې تړلی پاتې دی.
د معلوماتو له مخې، د دې ۱۳۰۰کیلومتره اوږدې پروژې شاوخوا ۴۵۰کیلومتره برخه د قرغیزستان په خاوره کې ده.
د کاسا-۱۰۰۰پروژه په افغانستان کې د شیرخان بندر له لارې د کندز ولایت څخه پیلېږي او تر تورخم پورې رسېږي، چې اوږدوالی یې له ۵۶۰تر ۵۸۰کیلومترو پورې اټکل شوی او د پروژې تر ټولو مهمه برخه بلل کېږي.
دغه پروژه چې نږدې ۱،۲میلیارد ډالر لګښت لري، د منځنۍ اسیا او جنوبي اسیا ترمنځ د لوړ ولتاژ برېښنا لېږد لپاره پیل شوې ده. د دې طرحې له مخې، قرغزستان او تاجکستان به د اوړي په موسم کې خپله اضافي برېښنا افغانستان او پاکستان ته صادر کړي.
په افغانستان کې د دې پروژې ساختماني چارې د ۲۰۲۱کال په اګست کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته درېدلې وې. هغه مهال یوازې د برېښنا د ستنو یوه برخه نصب شوې وه، که څه هم ډېری تخنیکي تجهیزات هېواد ته رسېدلي وو.
دا بهیر له اوږده ځنډ وروسته د ۲۰۲۴کال په ډسمبر کې، د امنیتي تضمینونو له ترلاسه کولو وروسته، بېرته پیل شو.
د اوراسیا د پراختیا صندوق ویلي چې د افغانستان د برخې بشپړېدل د پروژې د وروستي پړاو او تخنیکي ازموینو لپاره ضروري دي.
د یاد بنسټ په وینا، که د افغانستان برخه بشپړه شي، نو د سیمهییزې برېښنا د لېږد دغه پروژه به د ۲۰۲۷کال تر پایه په بشپړ ډول فعاله شي.