د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
د طالبانو او ایران اړیکه چې یو وخت پوځي تقابل ته رسېدلې وه، نن د غلي تعامل په چوکاټ کې تعریفېږي. طالبان، چې ځان د سني اسلام استازي ګڼي او د ایران نظام، چې د شیعه نړۍ له مهمو قدرتونو شمېرل کېږي، اوس داسې اړیکه پالي، چې د مذهبي اختلافونو پر ځای پکې دوه اړخیزې اړتیاوې غالبې دی.
په دې اړیکو کې ایډیالوژیک ټکر شاته تللی او پر ځای یې د ګټو پر بنسټ تعامل څو اړخیزه بڼه خپله کړې ده.
په لومړي نظر کې دا اړیکه متضاده او حتا نامعقوله ښکاري. د ۱۹۹۸ کال د مزارشریف پېښه، چې ایراني ډیپلوماټان پکې ووژل شول او دواړه خواوې یې سره ښکر په ښکر کړې، لا تر اوسه د دواړو رژیمونو په حافظه کې شته. خو له دوو لسیزو وروسته، د سیمې نقشه بدله شوې، دښمنان بدل شوي او دا اصل یو ځل بیا ثابتیږي، چې په منځني ختیځ او مرکزي او جنوبي اسیا کې مذهب ډېر ځله یوازې په ژبه بیانیږي خو پرېکړه سیاسي ګټې او اړتیاوې کوي.
له مخالفته تر جوړجاړي
په ۲۰۲۱ کال کې چې طالبان واک ته راوګرځېدل، ایران له څوهغو هېوادونو و چې دروازې یې په بشپړ ډول ونه تړلې. نه یې د طالبانو اداره په سیمت وپېژندله او نه یې اړیکې ورسره سړې کړې.تهران پوهېده، چې له اقتصادي ستونزو، مشروعیت او نړیوالې انزوا سره مخ افغانستان خطر او فرصت دواړه په ځان کې رانغاړي، خواسلامي جمهوریت دویمه لاره غوره وبلله.
طالبان هم نړیوالو بندیزونو، کنګل شویو شتمنیو او سیاسي انزوا اړ کړل چې ګاونډیو ته مخه وکړي. ایران له اوږدې پولې، برېښنا، تېلو، ترانزیتي لارو او نسبي سیاسي وزن سره عملي انتخاب و.
که څه هم د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال د طالبانو او د ایران اسلامي جمهوريت تر منځ اړیکې ترینګلې وې،په بلخ کې ایراني ډېپلوماتان ووژل شول، خو د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ په پای کې دا اړیکې یو څه رغېدلې وې.
د ملا عمر له مړینې وروسته د طالبانو دویم امیر ملا اختر محمد منصور له ایران سره د اړیکو اصلي رابط او پل و او د هغه نېږدې دوستان ابراهیم صدر، ملا شیرین، ملا طالب او یو شمېر نورو یې په سیستان - بلوچستان کې سني مدرسې جوړې کړې وې.
د طالبانو او ایران اړیکې څو پوړیز شالید لري چې د سیمې د سیاسي بدلونونو، د نړیوالو ځواکونو د حضور او د ګاونډیو هېوادونو د ستراتېژیکو اقداماتو په رڼا کې یې بڼه بدله کړې ده. په تېرو دوو لسیزو کې ایران د یوه «څو لارې سیاست» له لارې هم له افغان دولت سره اړیکې وساتلې او هم یې له طالبانو سره پټ او علني تماسونه پراخ کړل، څو د هرې احتمالي سناریو لپاره خپل نفوذ خوندي وساتي. همدا تدریجي تعامل او د ګټو پر بنسټ اړیکې د دې لامل شوې چې په افغانستان کې د نظام له سقوط وروسته له کابل سره د تهران اړیکې ادامه ومومي.
د افغانستان د پخواني جمهوري دولت د ولسمشر پخواني مشر سلاکار محمد اقبال عزیزي په وینا، د ایران اسلامي جمهوري دولت له ۲۰۰۴ کال څخه وروسته تصمیم ونیوه چې له طالبانو سره خپلې اړیکې لا پیاوړې کړي.
هغه وايي: «ځکه خو ملا منصور، ابراهیم صدر او یو شمېر نور ایران ته لاړل او له هماغه ځایه به ورسره مرستې کېدلې».
د نوموړي په وینا، ایران ځکه د طالبانو مرسته کوله چې د دواړو هدف د امریکا د حضور پای ته رسېدل وو.
د افغانستان د پخواني جمهوري دولت د ولسمشر د دفتر د چارو ادارې پخواني رییس فضل محمود فضلي افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د افغانستان او ایران تر منځ پر کرښه د پرتو اسحاقزیو، نورزیو او علیزیو قومونو اړیکې له ایران سره نږدې دي.
هغه وايي: «ان په وروستیو کلونو کې له سپاه پاسداران سره په قاچاق کې هم د اسحاقزیو، نورزیو او علیزیو طالب قوماندانان شریک وو او دا اړیکې دومره قوي دي چې اوس یې د ملګرتیا یو نوی رنګ اخیستی دی».
د پاکستان د مشرانو جرګې پخوانی غړی افراسیاب خټک وايي، چې ایران په عنعنوی توګه په تېرو ۴۶کلونو کې ګڼ اړخیزې اړیکې ساتلې دي.
د خټک له نظره، د شوروی ځواکونو په موجودیت کې ایراني اخوندي رژیم د کابل له چپي حکومتونو سره اړیکې ساتلې وې او بل خوا یې د افغانستان د شیعه ګوندونو او ملیشو د تمویل او تجهیز کار پر مخ یووړ او ترڅنګ یې ژبنی سیاست هم کاوه. د ختک په وینا، تهران په هرات کې اسماعیل خان تمویلاوه او همدا رنګه یې له احمد شاه مسعود او برهان الدین رباني سره هم مرسته کوله او کټ مټ یې د افغانستان د اسلامي جمهوریت پر مهال د افغانستان له حکومت سره هم ښې اړیکې لرلې خو د پردې تر شا یې طالبان هم پالل.
نوموړي وویل: « افغانستان د ایران لپاره مهم هېواد دی او د افغانستان له حکومتونو سره اړیکې د عملي سیاست پر بنیاد دي او ایران نه شي کولی چې مذهبي چلند وکړي».
هغه وايي، اوسني طالبان د سیمې او نړۍ د سیاست په تړاو په نسبي توګه پراخ نظر لري او ایران هم د جګړې په کلونو کې په طالبانو کې ډیره پانګونه کړې او پر رسمي اړیکو سربېره د طالبانو پر ځینو مشرانو د ایران نفوذ جوت ښکاري.
له ایران سره د طالبانو د ښو اړیکو په ایجاد کې یو ټاکونکی فکټور د پاکستان او طالب مشرانو تر منځ خرابې اړیکې هم ټاکي، ځکه طالبان له ایران سره په اړیکو کې خپل ځان له منزوي کېدو ژغوري او تهران هم همدغې اړتیا ته په کتو اړیکې پالي.
د ګډو ګټو او ګډ ګواښ منطق
د ایران او طالبانو د اړیکو په نږدې کېدو کې یو مهم فکتور د «ګډ ګواښ منطق» دی.
په افغانستان کې د امریکا پوځي حضور د دواړو لوریو لپاره یو ګډ چیلنج و، چې د دوی د اړیکو د تدریجي نږدېوالي بنسټ یې کېښود. ایران هڅه کوله د امریکا نفوذ محدود کړي او طالبان د همدې حضور پر ضد جنګېدل. له همدې امله، دواړه د « دښمن دښمن» په مصداق تعامل ته وهڅېدل.
پر دې سربېره ایران د افغانستان له اړخه امنیتي اندېښنې هم درلودې. له افغانستان او پاکستان سره د ګډو پولو ثبات، د داعش خراسان څانګې د پراخېدو مخنیوی، د بلوچ وسله والو څار، د مخدره توکو قاچاق او د کډوالو کنټرول هم د تهران له نظره له طالبانو سره په تعامل کې شوني دي. د داعش خراسان پرضد د طالبانو چټکو عملیاتو ایران، روسیه او د منځنۍ اسیا هېوادونه لږترلږه په دې قانع کړل، چې طالبان په دې برخه کې اغیزناک ځواک کېدای شي.
پر دې سربېره، د طالبانو پر وړاندې د افغانستان په دننه کې داسې ځواک هم نه لیدل کېده، چې ایران او روسیه یې له طالبانو سره د یادو ننګونو په مخنیوي کې پرتله کړای شي. طالبانو له ټولو ستونزو سره سره، دغه امتیاز خوندي کړی او دې پالیسۍ له دې ډلې نه یوه بشپړه انحصاري ډله جوړه کړې ده.
طالبان د خپل واک د تثبیت او ادامې لپاره د سیمهییزو قدرتونو له همکارۍ پرته نه شي کولی دوامدار ثبات وساتي. دغه مساله له پاکستان سره د دې ډلې په وروستیو ټکرونو کې محسوسه ده. له همدې امله، دواړه لوري د امنیتي مدیریت په چوکاټ کې یو بل د تعامل وړ شریکان ګڼي، خو دغه شراکت تر دې مهاله د ګډو ګټو او اړتیاوو پر بنسټ پایېدلی او باور، چې د اړیکو اساس ګڼل کیږي، لا هم پر دغه تعامل د سیوري په ډول پروت دی.
اقتصادي او جیو-اقتصادي فکتورونه هم د دې اړیکې مهمه برخه جوړوي. د بندیزونو او نړیوالې انزوا له امله طالبان اړ دي چې پر سیمهییزو اقتصادي شبکو تکیه وکړي او ایران د انرژۍ، سوداګرۍ او ترانزیت له اړخه یو مهم شریک دی. په مقابل کې، تهران د افغانستان له بازار، ترانزیتي لارو او د اوبو د منابعو له معادلې څخه خپلې ګټې تعقیبوي.
د کابل او تهران اړیکې پر ایران د امریکا او اسراییل له بریدونو وروسته لا نږدې شوې ښکاري.
په داسې حساسو شرایطو کې چې د ایران اسلامي جمهوریت له امریکا، اسراییل او حتا عربي هېوادونو سره په کړکېچ اخته دی، تهران نه غواړي د طالبانو ملاتړ له لاسه ور کړي.
د طالبانو د تحریک یو بنسټګرد نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، چې د طالبانو دویم امیر ملا اختر محمد منصور نه غوښتل چې له ایران سره دې د مذهب پر بنسټ اړیکې وپالل شي. هغه وویل: « زما یاد شي چې په ۲۰۰۰ کال کې مولوي اختر محمد منصور پاکستان ته راغی او موږ کوېټې ته لاړو، هلته د ملا سخي اخوند په مدرسه کې سره راټول شوو. مولوي منصور د ملا محمد عمر پیغام راوړی و، چې د ایران د اسلامي جمهوریت یو شمېر استازي له موږ سره په اسلام اباد کې ګوري او پلان دا دی چې موږ له ایران سره د ګټو پر بنسټ اړیکې رغوو او مذهبي تضاد ته باید ځای ور نه کړو».
د نوموړي په وینا، د طالبانو د لومړني رژیم له پرځېدو وروسته ملا اختر محمد منصور د همغه فکر له مخې له ایران سره خپلې اړیکې وپاللې.
د طالبانو د تحریک د بنسټګرو ډلې دغه غړي وویل چې ایران د هلمند، هرات، کندهار، زابل، غزني، میدان وردګ، فراه او نورو سیمو له طالبانو سره مرسته کړې ده.
هغه وویل: « دا که څوک پرې سترګې پټوي بیله خبره ده خو له امریکا سره زموږ په جګړه کې ایران د یو مسلمان ورور هېواد په توګه زموږ سره مرسته کړې، موږ ته یې ځای راکړی او د جهاد په جریان کې یې یو شمېر مجاهدینو ته ځای ورکړی و».
د افغانستان د ملي دفاع وزارت پخواني سرپرست وزیر شاه محمود میاخېل افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې طالبان او د ایران رژیم یوه مشترکه ویره له داعش-خراسان ډلې څخه لري، چې دغه ګډ ګواښ د دواړو لپاره د ملګرتیا فضاء په برابرولو کې رول لوبولی دی.
نوموړی وايي: «یو بل اړخ دا دی چې ایران ځان له افغانستان نه مطمین کړی دی. طالبانو هم له لومړۍ واکمنۍ زده کړه کړې ده، ځکه له ایران سره په ټکر کې طالبان تاوان کوي او د ایران لپاره ډاډ دا دی چې د طالبانو او امریکا د متحد پاکستان اړیکې هم ترینګلې دي».
د میاخېل له نظره، د دواړو خواوو تر منځ ویرهاو اړتیا د رسمي قراردادونو او اعلامیو بڼه نه لري؛ ډېری وخت د امنیتي تماسونو، سرحدي همغږۍ او احتیاطي خبرو اترو په بڼه دي. نه ایران غواړي چې له طالبانو څخه مطلق دفاع وکړي او نه طالبان غواړي د یوه شیعه قدرت تر سیوري لاندې وپېژندل شي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو چارواکی د نوم د نه ښودلو په شرط وايي، چې له ایران سره اړیکې تر ډېره اقتصاد محوره دي.
د هغه په وینا، ایران افغانستان ته برېښنا، تېل، خوراکي توکي او صنعتي مواد صادروي او همدا ټکي طالبان له ایران سره وصلوي.
نوموړي زیاته کړه: « ایران او افغانستان دا مهال تر نړۍوالو بندیزونو لاندې دي او د ایران لپاره افغانستان ښه مارکیټ دی او زموږ لپاره ایران یو ښه بازار دی چې توکي ترې وپیرو».
میاخېل وايي، چې ایران او افغانستان نږدې ۹۰۰کیلومتره ګډه پوله لري. په ایران کې د میلیونونو افغان کډوالو حضور، د پولې امنیت، نشهيي توکي، قاچاق او سرحدي ثبات داسې مسایل دي چې بېتماسه نه شي اداره کېدای.
تهران په کابل کې د واکمن واقعیت له منلو پرته خپل سرحدي امنیت نه شي تضمینولای او طالبان د ایران له لارې ترانزیت اوبندرونو (چابهار) ته لاسرسی غواړي.
سیمه ییز سیاستونه او د ټکر احتمالات
د ایران او طالبانو اړیکه که د سیمهییزو او نړیوالو اړیکو په پراخ چوکاټ کې وکتل شي،د همکارۍ ترڅنګ ژور ایډیالوژیک اختلافونه، سیالۍ او احتمالي ټکرونه هم پکې نغښتي دي.
په لومړي سر کې، ایډیالوژیک او تاریخي واټن د دغو ټکرونو یو اساسي عامل دی. ایران د شیعه اسلامي جمهوریت په توګه خپل نظامي-ایډیالوژیک مشروعیت پر ولایت فقیه ولاړ کړی، حال دا چې طالبان د سني دیوبندي سختدریځه تعبیر استازولي کوي. د دغه فکري واټن له امله دواړه لوري یو بل ته د «طبیعي شریک» په سترګه نه ګوري، بلکې د «مدیریت وړ مخالف» په توګه سره نږدې شوي.
جیوسیاسي او سیمهییزې سیالۍ د اړیکو د محدودیت بل مهم عامل دی.
د هند او پاکستان د رقابتونو په څېر د عرب هېوادونو او ایران ترمنځ تاریخي رقابت هم پر افغانستان بې اغیزې نه دی.
پر عربو هېوادونو د ایران بریدونه که څه هم طالبانو په مستقیم ډول نه دي غندلي، خو په غیر مستقیم ډول یې دا ډول بریدونه ناورین زیږوونکي او غیر عادلانه ګڼلي دي. د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یوه چارواکي په دې وروستیو کې وویل، چې د عربو هېوادونو او ایران ترمنځ کړکېچ دوی په یوه دوه لار کې واقع کړي دي. طالبان هڅه کوي لږ ترلږه له دریو عربي هېوادونو ( سعودي عربستان، قطر او متحده عرب اماراتو) سره ښې او نږدې اړیکې وساتي، خو د امریکا او اسراییل له جګړې راټوکېدلی وضعیت کړکېچن کیږي، د ایران او عربي نړۍ ترمنځ په اړیکو کې انډول ساتل ښايي طالبانو ته اسانه نه وي.
طالبان هممهاله له امریکا سره د ښو اړیکو په لټه کې دي، ځکه له واشنګټن سره ددوی د تړلو دروازو پرانېستل کېدل اروپايي هېوادونو ته هم دا فرصت ور کوي، چې لږترلږه د کډوالو په څېر ستونزو په اواري کې له طالبانو سره مستقیمو اړیکو او تعامل ته را وړاندې شي. د طالبانو له نظره، اروپايي هېوادونو د متحده ایالاتو دریځ ته ګوري او که واشنګټن د طالبانو پر وړاندې نرمښت وښيي، اروپا هم ښايي د تعامل په برخه کې نرمښت وښيي. خو له دې سره سره ډېر اروپايي هېوادونه د ښځو د زده کړو، حقونو او بیان او نورو ازادیو په برخه کې د طالبانو پر وړاندې شدید دریځ لري.
په کوردننه او په دوه اړخیزو اړیکو کې د کډوالو مساله او د هلمند سیند اوبه چې د دواړو هېوادونو د کلیوالو د ژوند بنسټ دی، لا هم ددواړو رژیمونو په اړیکو کې ننګوونکي فکتورونه دي.
په ورته وخت کې طالبان هیله لري چې ایران یې په رسمیت وپېژني، خو ایران تر اوسه دغه کارت د امتیاز په توګه خوندي ساتلی.
د دُرې غږ د فیضاباد د محکمې په انګړ کې واورېدل شو. هوا ګرمه وه او د خاورې، خولو او وېرې بوی پکې خپور و. ماشومانو او نورو خلکو چې د سزا د لیدلو لپاره راټول شوي وو، په حیرانتیا او خاموشۍ سره صحنې ته کتل.
تورنو کسانو د شرم له امله خپل سرونه ټیټ نېولي وو او هڅه یې کوله چې هېڅ غږ و نه کړي. دُورې یو پر بل پسې پر بدنونو لګېدلې، د تورنو کسانو کالي یې څېرل او کمزوري کول یې.
د افغانستان انټرنشنل څېړنې ښيي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې، یعنې د ۲۰۲۱ کال له اګست څخه د ۲۰۲۶ کال د مارچ تر پایه پورې، د افغانستان په وګړو له ۱۰۷زره او ۵۲۳ څخه ډېر دُذو ګوزارونه شوي دي.
دا د هالیوود د فلم صحنه نه ده؛ بلکې د منځنیو پېړیو له سزاوو څخه یوه ده چې د ۱۴۰۱ کال په پسرلي کې د بدخشان ولایت د فیضاباد ښار د محکمې په انګړ کې، د سلګونو کسانو په وړاندې د طالبانو له خوا عملي شوه. اوس نږدې څلور نیم کاله کېږي چې دا ډول سزاوې د «ټولنې د اصلاح» تر نامه لاندې په ټول افغانستان کې په منظم ډول تکرارېږي. د طالبانو د محکمو په ودانیو کې د انسان بدنونه د قهر د تطبیق او ظالمانه سزاوو د عملي کولو لپاره په وسیلو بدل شوي دي.
د ۱۴۰۱ کال د پسرلي په لومړیو کې، د جمعې له لمانځه وروسته، طالبانو اعلان وکړ چې څو کسان به د «نامشروع اړیکو، زنا، فسق او فجور» په تور په عام محضر کې په دُرو ووهل شي. د طالبانو محکمې له خلکو وغوښتل چې د سزا د لیدو لپاره راټول شي.
یوه ورځ مخکې، طالبانو پرته له هر ډول قضایي حکم او حت د یوې ښځینه مامورې له شتون پرته، پر یوه کور چاپه ووهله چې پکې پنځه سړي او دوه ښځې موجودې وې. هغوی وپوښتل: «ستاسو ترمنځ څه اړیکه ده؟ څوک د چا محرم دی؟» د تورنو کسانو ځواب ساده و: «هېڅ».
هغوی له یو بل سره هېڅ ډول د وینې خپلوي یا شرعي محرمیت نه درلود. د طالبانو قوماندان امر وکړ: «دا زانیان او فاحشې یوسئ».
تورن کسان مستقیم محکمې ته یوړل شول. هماغه پوښتنه بیا تکرار شوه او هماغه ځواب واورېدل شو. پرته له دې چې قانوني پړاوونه طی کړي یا مدافع وکیل ولري، سمدستي حکم صادر شو: «د زنا او نامشروع اړیکو په جرم باید په دُرو ووهل شي».
بله ورځ سهار، د فیضاباد د جوماتونو له لاوډسپیکرونو اعلانونه خپاره شول او د ښار اوسېدونکي محکمې ته راوبلل شول، څو د تعزیري حد د تطبیق ننداره وکړي او عبرت واخلي.
د سزا غونډه د جمعې له لمانځه وروسته د قران کریم د ایتونو په تلاوت پیل شوه. د محکمې رییس د ملايانو او دیني عالمانو په حضور کې د «شلاق فضیلت او د فساد د له منځه وړلو اړتیا» په اړه خبرې وکړې. وروسته دُورې راوویستل شوې؛ غټې چرمي تسمې، چې اوږدوالی یې شاوخوا پنځوس تر شپېتو سانتيمتره وې، له تېرو او درنو څنډو سره. دُرو وهونکو پر تورنو کسانو د وهلو پیل وکړ.
ښاغلی «ک» له هغو کسانو څخه یو دی چې په هغه کور کې موجود و او په هماغه ورځ په دُرو ووهل شو. هغه وايي، تر اوسه چې کله هغه شېبې ته فکر کوي، د دُرې غږ یې په غوږونو کې انګازې کوي. په قهرجن او ډک غږیې وویل: «موږ سړي او ښځې یو په بل پسې مخې ته راوستل کېدو. البته زموږ تر څنګ نور تورن کسان هم و چې دوسیې یې له مخکې ورځې پاتې وې او طالبان به انتظار کاوه تر څو د تورنو یوه لویه ډله برابره شي او ټول په ګډه ووهي».
هغه زیاتوي: «هغه څه چې طالبان په ظاهره سپارښتنه کوي دا ده چې شلاق وهونکی باید دیني عالم او عادل وي او د وهلو پر مهال باید لاس له څنګلې پورته نه کړي؛ خو په عمل کې بل څه روان دي. هر ګوزار دومره وحشیانه لګېده چې احساس مې کاوه دُره له پوستکي تېرېږي او تر هډوکي رسېږي. رښتیا هم پوستکی مې څېرېده؛ د وینې تودوالی مې حس کاوه چې له بدنه مې ځمکې ته څاڅي. خو باید ما چیغې نه وای وهلې او له دې سره مې خپله نوره بې عزتي نه باید کړې وای، ټولو خلکو ننداره کوله».
هغه وایي، یو تورن د وهلو تر ضربو لاندې بېهوښه شو؛ کمزوری شو، خو طالبانو بیا هم په دُرو وهلو ته دوام ورکړ.
د طالبانو په اعلامیو کې مشابه تورونو لپاره عموماً «۳۹ ګوزاره» لیکل کېږي، خو ښاغلی «ک» وایي چې طالبان هغه مهال ګوزارونه نه شمېرل؛ ځینې وخت شمېر یې تر سلو هم رسېده. یو کس به ټولې ډلې په دُرو وهلې؛ همدغه کس به په یوه ورځ کې دولس تنه ووهل.
د دې څېړنیز راپور له مخې، په تېرو څلور نیمو کلونو کې لږ تر لږه ۲ زره او ۷۳۷ څخه تر ۲ زره او ۷۳۷ کسانو پورې په عام محضر کې په دُرو وهل شوي دي.مانا دا چې له ۱۰۶ زره او ۷۴۳ څخه تر ۱۰۷ زره او ۵۲۳ پورې دُرې د انسانانو په بدنونو لګیدلي، په دې ترتیب هره ورځ په منځنۍ کچه ۶۴ څخه ډې ګوزارونه شوي.
کله چې له ښاغلي «ک» سره مرکه کې ترې وپوښتل شول: «ایا دُرې وهونکی نه ستړې کېږي؟» هغه په تریخېمسکا سره ځواب ورکړ: «که له خره هر څومره بار واخلې، هغه د ستړیا مانا نه پېژني؛ د دوی حال هم همداسې دی».
یوه بله موضوع چې طالبان تل د دُرو په قضیو کې پرې ټینګار کوي، څو د ګوزارونو ظالمانه بڼه کمه وښيي، دا ده چې ادعا کوي شلاق وهونکی نه یوازې دا چې لاس له بغل پورته نه وړي، بلکې د درنو ګوزارونو د مخنیوي لپاره یې تر بغل لاندې هګۍ ږدي، څو هغه ماته نه کړي. دا خبره مې له یوه کس سره چې په دُرو وهل شوی شریکه کړه. هغه په لوړ غږ وخندل او ویې ویل: «اصلاً داسې څه نشته. که شدید درد او لوی زیان نه وي، د دوی لپاره دُرې وهل هېڅ ارزښت نه لري.»
همدغه مرکه شوی زیاتوي چې ښځې د څادر لاندې لا ډېر سخت وهل خوري؛ ته وای طالبان غواړي د عبرت نښه لا ژوره کړي.
د ښاغلي «ک» په وینا، له دُرو وروسته تورن کسان بېرته محکمې ته وړل کېدل. د هغوی خپلوانو باید ضمانت ورکاوه چې نور به دا «عمل» تکرار نه کړي. هغه وایي: «له موږ څخه هېڅوک روغتون ته نه لېږدول کېده؛ حتا که زخمونه مو عفونت شوي وای یا بدن مو له درده سوځېده. د شرم او وېرې له امله څوک څنګه کولای شول روغتون ته ولاړ شي او ووایي چې د هغه څه په تور دُرو وهل شوی چې طالبان یې نامشروع اړیکه بولي»؟
قرباني وویل: «ډېر ځله خلک د دُرو تر وهلو لاندې بېهوښه کېدل، او په پای کې به مو لکه پسونه کورونو ته بیول».
دا یوازې یوه پېښه نه ده، بلکې د یوې داسې ظالمانه جزايي سیسټم برخه ده چې کله د «زنا» د شرعي حد لپاره «څلور عادل شاهدان» نه موندل کیدل، نو حکم «تعزیر» ته راکته کیده؛ هغه سزا چې اوس د طالبانو په لاس کې د انسانانو د بدنونو او ذهنونو د کنټرول لپاره په ورځنۍ وسیلې بدله شوې ده.
یوازې په ۲۰۲۵ کال کې لږ تر لږه یو زره او ۱۱۰ کسانو ۴۳ زره او ۲۹۰ دُرې وهل شوي دي. دا شمېر نږدې د ۲۰۲۴ کال د ټول شمېر دوه چنده دی. دا احصایه یوازې د یخ د غره څوکه ده؛ ډېرې پېښې د قربانیانو د وېرې، د طالبانو د نه شفافیت، د معلوماتو د خپرېدو د مخنیوي او سانسور له امله ثبت شوې نه دي.
د طالبانو په نظام کې دُرې نور یوازې یو «شرعي مجازات» نه دی؛ بلکې د بدنونو، ذهنونو او ټولنې د کنټرول لپاره په سیستماتیکې وسیلې بدل شوید وېرې د رامنځته کولو او د واک د ټینګښت لپاره یو ابزار. دا تګلاره په ښکاره ډول د بشري حقونو له نړیوالې اعلامیې او د ملګرو ملتونو د شکنجې د منع له کنوانسیون سره په ټکر کې ده.
دا څېړنیز راپور د راټولو شوو معلوماتو، د دوو نارینه قربانیانو او یو نارینه شاهد له مرکو او د ریچارد بنت، شهرزاد اکبر او خوان بوجینو د نظرونو پر بنسټ برابر شوی دی. له بده مرغه، د طالبانو له خوا پر ښځو او نجونود سختو محدودیتونو له امله، ونه توانېدو چې د پېښې له کومې ښځینه ژوندی پاتې شوې سره مرکه ترسره کړو.
شالید او د طالبانو حقوقي بدلونونه له «معتدلو» ژمنو تر ۱۴۰۴ جزايي اصولنامې پورې
د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته، په ۲۰۲۱ کال اګست کې، هغوی هڅه وکړه چې له ځان څخه یوه «معتدله» او «بدله شوې» څېره وړاندې کړي. داسې اوازې خپرېدې چې نور به دُرې، سنګسار، د غړو پرېکول او جنسیتي اپارتاید نه تکرارېږي. خو خلکو حافظه لرله. ښځو لا هم د خپلو پښو د دُرو ټپونه نه وو هېر کړي؛ سړیو د زور له لارې د لمانځه کولو جبر، که په اوداسه وي که بې اوداسههېر کړی نه و. ورزشي لوبغالي لا هم د دُروخوړلو او سنګسار شوو ښځو چیغې په خپله حافظه کې ساتلې وې.
۲۰۲۱کال کې هماغه تریخ داستان بیا تکرار شو. ګډوډي او وېره پر ټولنې خپره شوه. د لومړنیو خبري کنفرانسونو پر مهال، طالبانو اعلان وکړ چې ټول پخواني قوانین لغوه دي او یو «پر شریعت ولاړ» نظام به جوړ کړي. شرعي قوانین به د «بشري حقونو کفري قوانینو» ځای ونیسي. د واکمنۍ په لومړیو میاشتو کې، هر طالب عسکر یا د امر بالمعروف مامور کولای شو «جرم» تعریف کړي: له دې چې د سړک پر سر د ښځو لباس وڅاري، تر دې چې هغه موټرچلوونکی په دُرې ووهي چې د ټنګ پتلون اغوستې ښځه یې سپره کړې وي.
د نجونو د ښوونځیو له تړل کېدو او په ټولنه کې د ښځو پر حضور له سختو محدودیتونو وروسته، د ښځو اعتراضونه سړکونو ته راووتل. هغه ښځې چې په تېرو شلو کلونو کې یې د مدني خوځښتونو تجربه لرله، بیا سړکونو ته راووتلې. خو دُورې یو ځل بیا د دوی پر سرونو او پښو ولګېد، څو دا پیغام ورکړي چې دلته د مدني اعتراض لپاره ځای نشته. په تدریجي ډول، دُورېله یوې خپرې شوې کړنې څخه رسمي سزا ته واوښت.
د طالبانو د شکنجې او شلاق له لومړنیو قربانیانو څخه د «اطلاعات روز» ورځپاڼې خبریالان وو.
نعمت نقدي له لومړیو کسانو څخه و چې د طالبانو له خوا د دُرو د جواز له رسمي اعلان مخکې، د ۲۰۲۱ کال په سپتمبر کې، په کابل کې یوازې د خپل ژورنالیستیک کار له امله په دُرو ووهل شو. هغه مهال نړیوالو رسنیو د «اطلاعات روز» ورځپاڼې دوو خبریالانو د تقی دریابي او نعمت نقديهغه انځورونه په پراخه کچه خپاره کړل چې د طالبانو په توقیف کې په دُرو وهل شوي و.
د دې راپور د چمتو کولو لپاره مو له تقی دریابي او نعمت نقدي سره اړیکه ونیوله، خو تقی وویل چې هغه پېښه لا هم د ده په ذهن کې دومره ژوره اغېزه لري چې نه غواړي په اړه یې خبرې وکړي. له همدې امله، دلته یوازې د نعمت نقدي روایت راوړو.
نعمت نقدي له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې وایي: «د ۲۰۲۱ کال د سپتمبر ۸مه وه، د کابل له سقوط څو اونۍ تېرې شوې وې. هوا لا هم د سقوط له ورځو وروسته له دوړو او اضطرابه ډکه او درنه وه. د اطلاعات روز دفتر په بشپړ ګډوډ حالت کې و. هر څهله وسایلو نیولې تر همکارانو روحیېتر سخت رواني فشار لاندې وو. کله چې د ښځو د اعتراض اعلامیې خپرې شوې او د کارته سه په سیمه کې د سهار د اعتراض بلنه ورکړل شوه، موږ پرېکړه وکړه چې دا اعتراضونه پوښښ کړو».
نعمت او د هغه همکار تقی دریابي له کمرې سره ځای ته ولاړل. شاوخوا لس بجې وې. د کابل د لوېدیځ له سیمو څخه یوه، کارته سه چې د نعمت په وینا هغه ورځ د حقاني شبکې تر بشپړ کنټرول لاندې وهله ځوانو نجونو ډکه شوې وه؛ شاوخوا دېرش تر څلوېښتو پورې، چې ډېری یې د ده ملګرې، همکارانې او حتا خویندې وې. هغوی لاسي پلاکارډونه نیولي وو چې پرې لیکل شوي وو: «ډوډۍ، کار، ازادي». شعارونه د تودې هوا په منځ کې انګازې کولې. څو نورې رسنۍ هم هلته وې. نعمت او تقی تازه د فیسبوک له لارې ژوندۍ خپرونې ته چمتو کېدل چې ناڅاپه طالبان را څرګند شول.
عسکر له وسلو او قهر سره مخ ته راغلل او چیغې یې ووهلې: «فیلم اخیستل منع دي!» یو کس مستقیم د نعمت پر کمرې برید وکړ. هغه مقاومت وکړ او ویې ویل: «تاسو اجازه نه لرئ زما کمره واخلئ.» د کلاشینکوف هوایي ډزو فضا ډکه کړه. نعمت کمره یوې معترضې ښځې ته وسپارله څو ماته نه شي او له تقی سره د خلکو منځ ته ولاړ. خو طالبان زیات شول. معترضان یې په لاټو، سوکونو او لغتو تیتوپرک کړل. د ګډوډۍ په منځ کې، نعمت، تقی او دوه نور کسان—چې یو یې له هند تازه راستون شوی ونېول شول.
نعمت وایي طالبانو یې لاسونه له شا وتړل. سپکې او وحشیانه کنځلې، هغه خبرې چې د هغو کسانو له خولو راوته چې ځانونه «مذهبي» بولي، فضا یې له سپکاوي ډکه کړې وه. هغوی یې د سړک له منځه، په سوکونو او لغتو، د درېیمې امنیتي حوزې دفتر ته یوړل. یوه نسبتاً تیاره خونه وه، له چټلو دیوالونو سره. په داسې حال کې چې خور یې له اندېښنې پرلهپسې زنګونه وهل، موبایل یې په زور ترې واخیست او ورته یې وویل: «کېنه! لاسونه دې شاته ونیسه».
نعمت زیاتوي: «کله چې مې مقاومت وکړ، دوه کسانو پر ځمکه را وغورځولم. لاسونه او پښې یې راته د خپلو غاړې ټوکرونو په وسیله وتړل. بیا شکنجه پیل شوه. په لومړي سر کې نه د محکمې له رسمي شلاق سره، بلکې له هر هغه څه سره چې لاس ته ورغلي وو، د کلاشینکوف قنداق، د پولیسو لاټه، لوی لرګی او وروسته ربړي شلاقهغه څه چې موږ یې په هزارهګي لهجه کې “آنتر” بولو؛ سر یې لکه مرمۍ و او هر ځل چې پر بدن لګېده، تاوېده او درد یې لا ژور کاوه».
زما پر شا، کوناټو، ورنونو، لاسونو، سر او مخ پرلهپسې ګوزارونه لګېدل. زارۍ مې کولې: «زه خبریال، یوازې خپله دنده ترسره کوم مهرباني وکړئ مه مې وهئ.» خو ځواب یوازې سپکاوی او تورونه وو: «جاسوسه د مظاهرو تنظیموونکیله بهرنیو پیسې اخلې.» د سختې وېرې له امله مې حتا له هغوی سره په پښتو خبرې کولې او دا مې تکراروله: «د خدای لپاره مه کوئ.» وخت اوږدېدهلس دقیقې؟ دولس دقیقې؟ زما لپاره لکه ابدي وخت و. بدن مې بشپړ وچ شوی و، ساه مې بندېدله او وېره مې ټول وجود نیولی و. د یوې شېبې لپاره مې فکر وکړ چې ښايي دا زما د ژوند وروستۍ صحنه وي.
نعمت وایي کله چې مې پر چپ مخ یوه ترخه څپیړه ولګیده، بیرته په هوښ راغلم. هغه زیاتوي: «یو غږ مې په غوږ کې وګرځېد، داسې لکه د غوږ پرده مې چې وچاودېږي.» کله چې یې سترګې خلاصې کړې، تقی یې د امنیتي حوزې د زندان په یوې کوچنۍ خونې کې ولید: پر کټ پروت و، مخ یې وینو نیولی و، کمېس یې له شا نه په وینو سور شوی و، نه یې د خبرو توان درلود او نه د پورته کېدو. هلته لس تر دولسو نور بندیان هم وو؛ ځینې د «داعش غړیتوب» په توراو ځینې د موبایل کې د لوڅوویډیوګانو لرلو له امله. له هغوی څخه د یوه د لاس هډوکی د طالبانو تر شکنجې لاندې مات شوی و او دوه اوونۍ پرته له درمل او ډاکټر هماغه ځای پاتې شوی و.
تقی او نعمت څلور ساعته په هماغه توده او ساهبندونکې خونه کې ساتل شوي وو. په دې موده کې تقی څو ځله بېهوښه شو او د ساه اخیستلو لپاره به یې بهر وړ. نعمت وایي، د دُرو د ګوزارونو له امله یې پر شا نه شوای پرېوتلای او یوازې پر نس به یې ویده کېده. په هغو څلورو ساعتونو کې چې زخمي هلته پراته وو، نه اوبه، نه خواړه او نه درمل ورکړل شول. څو څو ځله تر پوښتنو لاندې ونیول شول؛ هر نیم ساعت وروسته به نوې ډله راتله، نوم او د پلار نوم به یې پوښت، او ثبت به یې کاوه.
په پای کې یې مجبور کړل چې ژمنهلیک لاسلیک کړي چې نور به اعتراضونه نه پوښي. د ژمنې د لاسلیک پر مهال، یو قوماندان په طنزي او سپکو خبرو ورته وویل: «اوس ولاړ شئ او فلمبرداري وکړئ! بختور یاست چې ژوندي پاتې شوئ. که زه وای…» او په لاس یې د سر پرېکولو اشاره وکړه.
کله چې له هغه ځایه راووتل، رنګونه یې تښتېدلي وو. باور یې نه کېده چې له دومره دُرو ژوندي راوتلي دي. په راتلونکو ورځو کې د تقی او نعمت انځورونه د نړیوالو خبرونو سرلیک شول. دغه انځورونه وروسته د «کور نمبر درې» مستند برخه هم وګرځېدل. نعمت او تقی بختور وو چې روغتون ته ولاړ شي او درملنه ترلاسه کړي؛ حال دا چې د ډېرو لومړنیو قربانیانو په روایتونو کې نه درملو ته لاسرسی و او نه هم درملنې ته او ان روغتون ته تلل د شلاق خوړلو کسانو لپاره د شرم او بدنامۍ خبره ګڼل کېده.
نعمت وایي: «کلونه تېر شوي، خو زخمونه مې لا هم تازه دي. فزیکي نښې تر ۲۰۲۳ پورې پر بدن مې پاتې وې، خو اصلي زخم زما په ذهن کې دی. زما ژوند د هغه ورځې نه مخکې او وروسته په دوه برخو وېشل شوی دی. هره ویډیو یا اعلامیه چې د طالبانو د دُرو په اړه وي، ما بېرته هماغه تیاره خونې ته بیايي. پنیک راته پیدا کېږي، ژوره خپګان مې نیسي. حتا که درملنه وکړم، حتا که ښه پېښې رامنځته شي، زما مغز لا هم د دُرو غږ ته غبرګون ښيي. دا د طالبانو پاتې شونی دینه یوازې زما پر پوستکي، بلکې پر روح مې، ذهن مې سمېدونکی نه دی».
هغه باور لري چې پر دوی د شکنجې شدت تر ډېره د دې له امله و چې هغوی هزاره وو. د ده په وینا، که داسې نه وای، هماغه ورځ نور خبریالان له بېلابېلو قومونو څخه هم هلته وو او فلمبرداري یې کوله، خو هېڅ زیان ورته ونه رسېد.
نومبر ۲۰۲۲ (د ۱۴۰۱ د لړم منځنۍ) د بدلون لومړنی ټکي
په نومبر ۲۰۲۲ کې، وروسته له هغه چې د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده له قاضیانو سره په یوه غونډه کې د «شرعي حدودو او قصاص احکامو» د بشپړ تطبیق امر وکړ، د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد دغه فرمان «واجب» وباله او پر اېکسپاڼه یې خپور کړ. د طالبانو سترې محکمې دا امر تأیید کړ او په لوګر، لغمان، تخار او پروان ولایتونو کې د عامه دُرو وهلو لړۍ سمدستي پیل شوه.
خو په عمل کې هېڅ عادلانه حقوقي پروسه موجوده نه وه، نه مدافع وکیل، نه د چوپ پاتې کېدو حقاو نه هم څلور عادل شاهدان. د یوه کس شهادت هم بس و چې یو تورن کس د دُرو لاندې شي. د طالبانو په اعلامیو او قضایي سیستم کې د «تورن» او «مجرم» ترمنځ هېڅ توپیر نه کېږي. د ۲۰۲۲ کال په وروستیو او ۲۰۲۳ کې، دُرې د ورځني مجازات بڼه خپله کړهد واده له چوکاټه بهر جنسي اړیکو (چې «زنا» بلل کېږي)، د دوو سړیو ترمنځ اړیکو («لواط»)، هغه څه چې «اخلاقي فساد» بلل کېږي، له کوره د ښځې وتل (چې «له کوره تېښته» ورته وایي)، غلا او د الکولو کارولټولو ته دا سزا ورکول کېده.
د ملګرو ملتونو د مرستندوی ماموریت راپور ښيي چې د ۲۰۲۲ کال د نومبر له ۱۸ څخه د ډسمبر تر پایه پورې، له ۱۰۰ څخه ډېر کسان (چې ۲۴ ښځې او دوه ماشومان هم پکې شامل وو) په تخار، لوګر، لغمان، پروان او کابل ولایتونو کې په دُرو وهل شوي دي. د بېلګې په توګه، د ۲۰۲۲ کال د ډسمبر په ۸مه، ۲۷ کسان د پروان ولایت په لوبغالي کې په عام محضر کې ووهل شول.
دا ډول مجازات په مستقیم ډول د نړیوال مدني او سیاسي حقونو د میثاق د ۷ مادې څخه سرغړونه ده، چې په څرګند ډول وایي: «هېڅوک باید د شکنجې یا ظالمانه، غیرانساني او سپکوونکي چلند یا مجازاتو لاندې ونه نیول شي.» همدارنګه دا کړنې د شکنجې د منع له کنوانسیون سره هم په ټکر کې دي. د دې کنوانسیون د لومړۍ مادې له مخې، د سخت بدني یا رواني درد او کړاو قصدي واردولد سزا ورکولو، اعتراف اخیستلو، وېرولو یا تبعیض لپارهکه د دولتي مقام له خوا وي یا د هغه په رضا یا پوهه ترسره شي، شکنجه بلل کېږي.
د ۲۰۲۴ جولای (د ۱۴۰۳ زمري لسمه) د «امر بالمعروف او نهی عن المنکر» قانون
د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده د لومړي نمبر فرمان توشیح وکړ (چې د طالبانو د عدلیې وزارت په ۱۴۵۲مه رسمي جریده کې خپور شو). دې «قانون» د امر بالمعروف مامورینو ته دا صلاحیت ورکړ چې «اخلاقي جرمونه» په هماغه ځای کې تشخیص کړي او د تعزیري مجازاتو پرېکړه او تطبیق وکړي.
د دې فرمان توشیحعام محضر کې د دُرو وهلو د زیاتوالي له اصلي لاملونو څخه یو بلل کېږي. دا فرمان په داسې حال کې پلی کېږي چې«بې له قانونه جرم نشته» اصل تر پښو لاندې کوي او مطلق واک غیرقضایي ځواکونو ته سپاريچې دا په بشپړ ډول د عادلانه محاکمې له حق سره په ټکر کې دی، کوم چې د نړیوال مدني او سیاسي حقونو د میثاق په ۱۴مه ماده کې تضمین شوی دی.
د ۲۰۲۴ کال مارچ او نومبرد سنګسار او عام محضر دُرو د سزاوو زیاتوالی
د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده د سنګسار او عام محضر کې د دُرو د سزاوو د تطبیق اعلانونه زیات کړل او د «حد قذف» (۸۰ ګوزاره) لومړنی رسمي تطبیق یو ځل بیا په لوبغالي کې ترسره شو. د همدې امر په تعقیب، د ۲۰۲۴ کال په نومبر کې د طالبانو سترې محکمې د لومړي ځل لپاره په ښکاره ډول د قذف حد عملي کړ. دا چاره د شلاق وهلو د تېر تاریخ تکرار، بلکې تر هغه هم زیاتد منځنیو پېړیو ظالمانه سزاوو ته بېرته ستنېدل دي. هماغه لوبغالي او هماغه د انسان پر بدن د دُرو د لګېدو وېروونکی احساس.
د حکم له تطبیق یوه ورځ مخکې، طالبانو په جوماتونو کې اعلانونه خپاره کړل او له خلکو یې وغوښتل چې له موبایل او کمرې پرته د دُرو د نندارې لپاره حاضر شي. د دې حکم د تطبیق خبر د طالبانو د سترې محکمې له خوا پر اېکسپاڼه په پښتو، فارسي او عربي ژبو خپور شو.
د دې اعلامیې له مخې، د ۱۴۰۳ کال د لیندۍ په ۷مه، یو کس چې عیسی خان نومېده، د «قذف» (یعنې پر بل کس د زنا د دروغجن تور لګول) په جرم په عام محضر کې په دُرو ووهل شو. د محکمې په بیان کې ویل شوي وو چې دغه کس ونه توانېد خپل تور د څلورو شاهدانو په وړاندې ثابت کړي، نو له همدې امله د ۸۰دُرو محکوم شو.
د طالبانو محکمې ادعا کړې وه چې دا حکم د درې پړاوونوابتدایي، استیناف او عالي محکمېله ارزونې وروسته صادر شوی دی، خو په دې بیان کې د مدافع وکیل د حق، د چوپ پاتې کېدو د حق، د انساني کرامت او د عادلانه محاکمې نورو اساسي اصولو ته هېڅ اشاره نه وه شوې.
د طالبانو سترې محکمې په خپلې اعلامیې کې د سورة النور د ۴م آیت استناد کړی دی. د دې آیت عربي متن داسې دی:
﴿وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا ۚ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ﴾
(سوره النور، ۴ آیه)
پښتو ترجمه: «او هغه کسان چې پاک لمنې ښځې په زنا تورنوي او بیا څلور شاهدان نه راولي، نو هغوی اتیا دُرې ووهئ او هېڅکله یې شاهدي مه منئ او همدوی فاسقان دي».
د قذف د حد دا تطبیق پر یو سړي په داسې حال کې ترسره شو چې په دې قضیه کې د دواړو لورو ادعاوې د نارینهوو ترمنځ وې. د دې دوسیې نور جزییات نشته؛ نه ده روښانه چې ایا دغو سړیو د یو بل د کورنۍ پر کومې ښځې تور لګولی و، که له لورو څخه یوه د خپلې کورنۍ د یوې ښځې د جنسي تېري ادعا کړې وه.
د دې څېړنیز راپور او د دوسیو د بیاکتنې پر مهال څرګنده شوه چې طالبانو په تېرو څلور نیمو کلونو کې د ښځو یا ماشومانو پر وړاندې د جنسي تېري هېڅ قضیه په رسمي ډول نه ده ثبت او تعقیب کړې او د «جنسي تېري» جرم ته رسمیت نه ورکوي. که څوک د جنسي تېري شکایت وکړي، ډېر احتمال شته چې لومړی خپله د «اخلاقي جرم» په تور مجازات شي او که یې ادعا ثابته نه شي، د قذف په تور محکوم شي.
په دې اړه د «رواداري» د بشري حقونو بنسټ مشره شهرزاد اکبروایي: «دا د حیرانتیا خبره نه ده چې د جنسي تېري یا جنسي ځورونې قربانیانو ته لاسرسی کم وي؛ ځکه، لومړی دا چې ښځې د طالبانو په قضایي نظام کې ځان خوندي نه احساسوي څو شکایت وکړي، ځکه کېدای شي اړ شي له تېري کوونکي سره واده وکړي، یا ممکن جنسي تېری اصلاً جرم ونه ګڼل شي او خپله ښځه د «زنا» په تور مجازات شي. برسېره پر دې، ښځې ښځینه مدافع وکیل ته لاسرسی نه لري. د طالبانو په حقوقي نظام کې ښځې د قاضي یا څارنوال په توګه هېڅ رول نه لري او یوازې په پولیسو کې په محدود ډول د تلاشي او ورته چارو لپاره کارول کېږي. دا نظام په شدت سره نارینهمحور دی او ښځې ځان خوندي نه احساسوي چې دغو ادارو ته پناه یوسي. د خوندي کورونو شتون نشته څو ښځه وکولای شي که مېړه یې وهي او ټکوي یې، شکایت وکړي او یوې خوندي پناهځای ته معرفي شي. سربېره پر دې، د طالبانو قانون چې د مېړه له خوا د ښځې بدني سزا تر هغه ځایه چې د هډوکو ماتېدو لامل نه شي، جواز ورکوي، ډېره د اندېښنې وړ خبره ده».
د ۲۰۲۶ جنوري ۴مه (۱۴۰۴) د محکمو جزایي اصولنامه (۱۱۹ مادې)
د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده د محکمو جزایي اصولنامه له ۱۱۹ مادو سره لاسلیک کړه. په دې اصولنامه کې یو ځل بیا د خلکو ډېر عادي او ورځني چلندونه په مبهم او پراخ ډول جرم وګرځول شول. له یوې خوا د عادي کړنو جرمپژندل او له بلې خوا د دُرو او نورو تعزیري سزاوو پراخ صلاحیت، د دې لامل شو چې د طالبانو بېلابېلو ځواکونو ته د مجازاتو د پلي کولو ساحه نوره هم پراخه شي.
د دې اصولنامې د لومړۍ مادې له مخې: «قانون هغه ټول اصول او مقررات دي چې د هبتالله اخوندزاده له خوا تایید یا توشیح شوي وي».
په همدې سند کې ځینې مهم اصطلاحات داسې تعریف شوي دي:
د حد او تعزیر ترمنځ توپیر (څلورمه ماده) په داسې ډول تعریف شوی چې د جرم او مجازاتو د قانونيوالي اصل او د بېګناهۍ اصل تر پوښتنې لاندې راولي.
همدارنګه، د تعزیر درجې د ټولنیز مقام پر بنسټ (نهمه ماده) داسې تنظیم شوېچې ان عادي اشخاصو ته پراخ واک ورکوي.
د طالبانو د جزایي اصولنامې او اعلامیو یوه له خطرناکو ځانګړتیاوو څخه د هغو مبهمو او بېتعریفه جرمونو شتون دی چې طالبانو او حتا عامو خلکو ته د مجازاتو لپاره پراخ لاس ورکوي. طالبان پرته له کوم واضح او لیکلي معیار څخه، خلک د بېلابېلو عجیبو دلایلو پر اساس په دُرو وهي، لکه د پلار بېاحترامي، د امام مهدي د نیابت ادعا، د امارت د نظام پر ضد کړنې، د شپې له لوري «په ناسم نیت» کور ته ننوتل، دیاثت (د زنا اسانتیا برابرول)، له یوې ښځې سره «فسق او فجور»، د ښځو له کوره تېښته او «غیرقانوني واده».
په عمل کې، طالبان نږدې هر ډول عاطفي اړیکه یا د ښځې او سړي ترمنځ لیدنه د واده له چوکاټه بهر «زنا» یا «نامشروع اړیکه» ګڼي. د دې ډېرو جرمونو لپاره هېڅ روښانه او مشخص قانوني معیار نه شته.
د راپور موندنې
د ۲۰۲۲ کال له نومبر وروسته، کله چې د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده د شرعي حدودو د بشپړ تطبیق امر وکړ، شلاق له یوې خپرې او بېنظمې سزا څخه په یو منظم او ورځني سیستم بدل شو. د دې راپور د راټولو شوو معلوماتو له مخېچې د طالبانو د سترې محکمې، د ملګرو ملتونو د مرستندوی ماموریت (یوناما)، د بشري حقونو د عالي کمیشنر دفتر (OHCHR)، د امریکا د بهرنیو چارو وزارت، د بشري حقونو د څار بنسټ، د بښنې نړیوال او د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارد بنت پر بنسټ برابر شويپه تېرو څلور نیمو کلونو کې لږ تر لږه له ۲ زره او ۷۳۷ څخه تر ۲ زره او ۷۵۷ پورې کسان په عام محضر کې په دُرو وهل شوي دي.
مانا دا چې له ۱۰۶ زره او ۷۴۳ څخه تر ۱۰۷ زره او ۵۲۳ پورې دُرې د انسانانو په بدنونو لګیدلي، په دې ترتیب هره ورځ په منځنۍ کچه ۶۴ څخه ډې ګوزارونه شوي.
دا شمېرې یوازې هغه رسمي او اعلان شوې پېښې رانغاړي چې د طالبانو د سترې محکمې له خوا خپرې شوې دي او په ډېرو قضیو د دې ترڅنګ د بند سزا هم ورکړل شوې ده. په لرو پرتو ولایتونو کې ډېرې پېښې بېراپور پاتې شوې دي، نو واقعي شمېر ښايي څو برابره لوړ وي.
شلاقونه تر ډېره د «اخلاقي» جرمونو لپاره (چې زیاتره ښځې پکې ښکېلې وي) او همدارنګه د نشهيي توکو او غلا په تړاو (چې زیاتره نارینه پکې شامل وي) عملي کېږي او نږدې تل په عام محضر کې ترسره کېږي.
د ګوزارونو د شمېر په اړه مهمه یادونه
که څه هم طالبان معمولاً د دُرو شمېر ۳۹ګوزاره اعلانوي، د دې راپور موندنې، د قربانیانو روایتونه او د خپلواکو سرچینو معلومات ښيي چې په عملي ډول ګوزارونه کله ناکله تر ۱۰۰ پورې هم رسېدلي دي. په ځینو نادرو مواردو کې د حدودو (لکه زنا، قذف او د الکولو قضیې) لپاره تر ۸۰ګوزارونو پورې هم تطبیق شوي، خو هغه څه چې طالبان یې اعلانوي، عموماً د ۳۰–۳۹ګوزارونو تر کچې محدود ښودل کېږي. له همدې امله، پورته شمېرنې احتیاطي دي او د حقیقي ګوزارونو شمېر ښايي تر دې ډېر لوړ وي.
اصلي جرمونه (د طالبانو د سترې محکمې د اعلامیو له مخې، د ډېرښت په ترتیب):
جغرافیایي وېش:
په کابل، بلخ، سرپل، غور، پروان، زابل، خوست، تخار، بامیان او همدارنګه هرات، هلمند، جوزجان کې تر ټولو ډېرې پېښې ثبت شوې دي. نږدې ټول ۳۴ولایتونه لږ تر لږه یوه پېښه لري.
د جنسیت له مخې وېش (په ټوله موده کې):
د معلوماتو تشې او حقوقي ټکرونه
په دې راپور کې وړاندې شوې شمېرې یوازې افغانستان کې د دُرو د منظم تاوتریخوالي یوه نیمګړې انځور وړاندې کوي. د طالبانو ستره محکمه یوازې هغه پېښې اعلانوي چې خپله یې په رسمي ډول ترسره کړې وي. ډېرې ډُرې په لرو پرتو ولایتونو کې، د امر بالمعروف مامورینو له خوا، د زندانونو دننه، محلي محکمو کې او حتا په کورونو کې ترسره کېږي، خو هېڅکله نه ثبت کېږي.
د قربانیانو شدیدې وېرېد غچ اخیستنې او بیا مجازاتو له املهرسنیز سانسور، د معلوماتو د خپرېدو مخنیوی او د خبریالانو د لاسرسي نشتوالی کلیوالو سیمو ته، دا لامل شوي چې واقعي شمېر ښايي څو چنده لوړ وي.
په دې راپور کې موږ ونه توانېدو چې د هغو ښځو غږ هم راواخلو چې په عام محضر کې په ډُرو وهل شوې دي. د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارد بنت هم دغو تشو ته اشاره کړې او خپلې جدي اندېښنې یې څرګندې کړې دي.
ناثبت شوې بېلګې: دُرې د رسمي شمېرو څخه هاخوا
یو له هغو روایتونو څخه چې ثبت شوی نه دی، د تخار په ولایت کې د واده په شپه د دُرې پېښه ده. د ۱۴۰۰ کال د سنبلې په میاشت کې، طالبانو د واده پر مراسمو چاپه ووهله او چیغې یې ووهلې چې د موسیقۍ غږ باید بند شي. زوم موسیقي بنده کړه، خو دې بسنه ونه کړه. طالبانو هماغه شپه، د ناوې او مېلمنو مخې ته، هغه په دُرو ووهه. هغه انځورونه چې وروسته خپاره شول ښيي چې د هغه د بدن شا برخه په بشپړ ډول ټپي او شنه شوې وه. نه یوازې زوم، بلکې د هغه مور هم په همدې شپه د دُرو ګوزارونو سره مخ شوه.
په غور کې هم د وېرې او شلاقونو بله کیسه خپره شوې وه. د ۱۴۰۰ کال د لړم په میاشت کې، یوه نجلۍ او یو هلک «له کوره تېښتې» په تور لومړی په دُرو ووهل شول. له حکم د تطبیق وروسته، په داسې حال کې چې بدنونه یې ټپیان او له درده ډک وو، بې له رضایت څخه یو له بل سره نکاح کړل شول.
د کارپوهانو نظرونه
د ۲۰۲۶ کال د مارچ په ۳مه، د ملګرو ملتونو کارپوهانو په یوه ګډه اعلامیه کې خبرداری ورکړ چې د طالبانو له خوا د بدني سزاوو چټک زیاتوالیچې ډېری وخت په عام محضر کې او د «اخلاقي» په اصطلاح جرمونو لپاره عملي کېږيد نړیوالو بشري حقونو د قوانینو ښکاره سرغړونه ده. هغوی ټینګار وکړ: «بدني سزا د انساني کرامت او جسمي تمامیت سپکاوی دی او د شدت له مخې کېدای شي د شکنجې یا ظالمانه، غیرانساني او تحقیرآمیز چلند په توګه وپېژندل شي. دا عمل باید سمدستي ودرول شي».
همدا راز، د «رواداري» د بشري حقونو بنسټ مشره، شهرزاد اکبر، وضعیت داسې بیانوي: «اوسنی حالت په افغانستان کې له بنسټه د ټولو بشري حقونو له معیارونو سره په ټکر کې دی او بدني سزاوې لکه دُرو وهل د شکنجې په توګه ګڼل کېږي. دا کار د افغانستان له ټولو نړیوالو ژمنو سره په بشپړه توګه مخالف دی. د طالبانو په نظام کې ښځې د کورنۍ د نارینهوو ملکیت ګڼل کېږي. ښځې او ماشومان د ټولنې تر ټولو زیانمنونکي قشرونه دي».
ټولنیزې او رواني تاثیر، دُرې د وېرې د سیاست په توګه
شلاق یوازې فزیکي زیان نه دی؛ بلکې د یو ملت روح هدف ګرځوي. خوان بوجینو، چې یو کلینیکي روانپوه او دTRACES نړیوالې شبکې بنسټاېښودونکی دی، عام محضر کې د دُروتاثیر داسې بیانوي: «شلاق په مذهبي باورونو کې ریښه لري او یو ډول مذهبيمحوره شکنجه ده. د پټې او علني شکنجې ترمنځ اساسي توپیر ډېر مهم دی. په پټه شکنجه کې قربانیان اکثره چوپ پاتې کېږي، ځکه فکر کوي څوک به پرې باور ونه کړي. خو علني شکنجه یو نمایشي صحنه ده، چارواکي خلک راوبولي چې ننداره وکړي او «عبرت» واخلي. اصلي هدف یوازې د فرد بدن ته زیان رسول نه دي، بلکې دا ده چې نور خلک وویني «وګورئ او ووېرېږئ، که تېروتنه وکړئ، ستاسو برخلیک هم همدا دی».
دا ډول سزا د قرباني شخصي حریم له منځه وړي. هر څه د خلکو مخې ته ترسره کېږي، د وهلو طریقه، ژړا، زارۍ او عاطفي ماته. پایله یې ژوره او دوامداره شرم دی، چې کولی شي د افسردګۍ، اوږدمهاله رواني اختلالاتو، د یادونو له ځایونو د تېښتې او حتی ځانوژنې لامل شي. ډېر قربانیان د ټولنې د سترګو له وېرې د اوسېدو ځای پرېږدي.
فزیکي ټپونه کېدای شي ورغېږي، خو رواني اغېز یې هېڅکله له منځه نه ځي. له بلې خوا، شکنجهکوونکی د مشر د امر او ایډیولوژیکو توجیهاتو (لکه دین، وطن او عدالت) پر بنسټ خپل شخصي وجدان غلی کوي او قرباني په یوه غیرانساني «شي» بدلوي.
عام محضر کې په دُرو وهل په حقیقت کې د ټولنیز کنټرول یوه اغېزمنه وسیله ده، وېره په دولتي سیاست بدلوي او ټولنه په چوپ او وېرېدلي نندارچیانو اړوي.
پایله
څلور نیم کاله کېږي چې په افغانستان کې د دُرو غږ تکرارېږيد بدخشان د فیضاباد د محکمې له انګړه تر د پروان او کابل لوبغالو، د تخار د واده له شپې تر د غور «له کوره تېښتې» پېښو پورې. لږ تر لږه له ۱۰۷ زرو څخه ډېر د شلاق ګوزارونه پر لږ تر لږه ۲ زره او ۷۳۷ انسانانو لګېدلي دي.
ښاغلی «ک» لا هم د دُرو غږ په غوږونو کې اوري. نعمت نقدي وایي، ژوند یې «له دُرو مخکې» او «له دُرو وروسته» ووېشل شو. د تخار زوم او د هغه مور د واده په شپه ټپیان او په وینو ولړل شول. د غور نجلۍ او هلک، د ټپي بدنونو سره، په زور له یو بل سره په نکاح شول.
ریچارد بنت او د ملګرو ملتونو کارپوهانو د ۲۰۲۶ کال د مارچ په ۳مه په څرګنده وویل: «بدني مجازات، په شمول د دُرو، د انساني کرامت او جسمي تمامیت سپکاوی دی او باید سمدستي ودرول شي».
همدارنګه شهرزاد اکبر او خوان بوجینو ټینګار کړی چې دا دُرې یوازې بدن نه، بلکې د ټولنې روح او څو نسلونه په نښه کوي.
جورج اورویل په خپل ناول۱۹۸۴ کې لیکلي: «د شکنجې هدف، خپله شکنجه ده. د قدرت هدف، قدرت دی».
نن په افغانستان کې، دُرې نور عدالت نه دی؛ بلکې هغه شکنجه ده چې په بشپړه پوهه او حتا په افتخار اعلان او تطبیقېږي په عام محضر کې سپکاوی چې د انسان روح ماتوي او د یو ملت په وجود کې تلپاتې وېره ټومبوي.
دا څېړنیز راپور یو روښانه او بېابهامه پیغام لري، د طالبانو د دُروشکنجه ده، نه عدالت. دا یوه منظم سیاست دی چې د وېرې په وسیله پر ټولنه واک ټینګوي او په مستقیم ډول د بشري حقونو نړیواله اعلامیه، د شکنجې د منع کنوانسیون او د ملګرو ملتونو د مدني او سیاسي حقونو میثاق تر پښو لاندې کوي.
تر هغه چې دا وېره پاتې وي، هېڅ بله ازادي ریښتینی مانا نه لري؛ ځکه له وېرې ازادي، د ټولو ازادیو بنسټ دی.
د ۲۰۰۱ کال د ډسمبر په ۳مه، د ننګرهار د څلورمې زغرهوالې لوا قوماندان معلم اول ګل ته امر وشو چې خپل ټانکونه تورې بوړې ته ننباسي او هلته پر میشتو جنګیالیو مرمۍ ووروي. دا د اول ګل لپاره تر ټولو سخته شیبه وه، چې د امریکا تر محاصرې لاندې خپل پخواني ملګري د ټانک په مرمیو وولي.
خو اول ګل په دې باور و، چې که له دندې لاس پرسر شي، د څلورمې لوا ټانکونه او بشپړ ځواک به د همدغو جنګیالیو پر ضد وکارول شي او هغوی ته به درانده زیانونه واړوي.
هغه اسامه بن لادن ته خپل استازی واستاوه او پیغام یې ورولېږه چې که دی په خپله دنده کې پاتې شي، نو لوا به د دوی په خدمت کې وي: « زه ستاسې خلاف عملیاتو کې برخه اخلم، خو داسې ځایونه به په نښه کوم، چې تاسې ترې وتلي وئ!»
د القاعدې شیخ دغه غوښتنه ومنله، خو د هغه مرستیال پر اول ګل باور نه درلود.
الظواهري په نارامۍ وویل: «دا څنګه کېدای شي چې یو سرتېری دې د «مرتدینو» په منځ کې وي او پر موږ دې مخامخ ډزې نه کوي؟».
خو بن لادن له کلونو راهیسې اول ګل خپل باوري ملګری باله: «که هغه دا غوره ګڼي چې مرمۍ زموږ پر ځای پر شاوخوا وتوغوي، نو څه پروا کوي. دا خو تر دې ښه ده چې کوم بل شیطان راشي او نېغ مو په تندیو وولي».
اول ګل د جلالاباد ښار سوېل پلو په شپږ کیلومترۍ کې په «نجم الجهاد» میشتغالي کې اوسېده او د اسامه بن لادن او نورو عربو جنګیالیو ګاونډی و. هغه د مولوي خالص نږدې ملګری او د بن لادن د کاروانونو او سفرونو د امنیت مسوول و. په جلالاباد کې، هغه یو خوندي کور هم درلود، چې د عربو جنګیالیو لپاره یې د عقبي جبهې او پټنځي رول لوباوه.
توره بوړه د ننګرهار ولایت د مرکز جلالاباد سوېل ته، د پچیر او اګام ولسوالۍ په اګام تنګي کې پرته ده او له ښار څخه شاوخوا ۴۳ کیلومتره واټن لري. دغه سیمه په۱۹۷۸ کال کې د نور محمد ترهکي د واکمنۍ په پای کې د مولوي خالص تر مشرۍ لاندې د یو شمېر مجاهدینو او حکومتي ځواکونو ترمنځ له جګړې وروسته د خلکو پر ژبو راغله.
د مجاهدینو د جګړو په وروستیو کلونو کې اسامه بن لادن دلته په مېلوه او شاوخوا سیمو کې میشت شو. دغه غرنۍ سیمه، چې یوه مرکزي دره لري او کلي یې د غرونو په لمنو او درو کې پراته دي، ډېری خامې لارې او پیچومي لري. اوسېدونکي یې تر ډېره د غرونو له لرګیو او محدودو کرنیزو محصولاتو څخه خپل ژوند پر مخ وړي.
له ستراتېژیک پلوه، دا سیمه د وسلهوالو لپاره یو خوندي پناهځای بلل کېده. د ۲۰۱۷ کال په مې او جون کې، چې داعش خراسان خپل نفوذ د ننګرهار اچین او پچیر او اګام ولسوالیو ته پراخ کړ، په توره بوړه کې یې ځالې جوړې کړې او هڅه یې وکړه چې خپل اغېز ګاونډیو سیمو ته هم وغځوي.
د تورې بوړې په غرنیو څوکو کې د اسامه بن لادن او ایمن الظواهري تر څنګ، د القاعدې دفاعي قوماندان شیخ اللیبي، د هاوان متخصص ابو یحیی الهوان او له ۳۰۰ډېر بهرني جنګیالي ځای پر ځای شوي وو.
د ایتلافي ځواکونو الوتکو پر سیمه بې ځنډه بمبارۍ کولې او کله کله په یوه ورځ کې تر ۱۰۰ پورې هوايي بریدونه کېدل. یوه ۱۵ زره پونډیز بم غرنۍ سیمه تر څو کیلومټرو ولړزوله. داسې اټکل کېده چې ډېر ژر به امریکايي ځواکونه او د هغوی افغان متحدان د القاعده پاتې شوني له منځه یوسي، ځکه هغوی په ۱۴ زره فوټه لوړه څوکه کې په سړه هوا کې سنګر نیولی و.
په لومه کې د القاعدې بند مشران
بي ۵۲ بم غورځوونکو الوتکو د ورځې او اېف ۱۶ الوتکو د شپې بریدونه کول. یو بم پر هغې سمڅې وغورځېد، چې د القاعدې مشر پکې پټ شوی و. بن لادن ډېر کم هیله من و، چې له دې جګړې به بېزیانه ووځي، نو د بدو ورځو لپاره یې لا له وړاندې خپل وصیت لیکلی و.
د طالبانو د یوه چارواکي په وینا، چې ددغو پېښو بهیر یې له نږدې لیدلی، بهرني جنګیالي د مېلوه په مرکز، د وزیرو تنګي او تورې بوړې تر منځ، د غرونو په لوړو څوکو او ژورو درو کې مېشت وو. د مېلوه مرکز مسوولیت حاجي معراجالدین ته سپارل شوی و، چې د مولوي خالص د ډلې مخکښ ډلګی مشر و.
د جګړې له تودېدو او پر مېلوه مرکز له بم غورځېدو وروسته اسامه بن لادن او ایمن الظواهري له بچیانو سره یوځای د تورې بوړې لوړو څوکو ته وختل.
پر ځمکه، شاوخوا ۱۰۰ امریکایي کومانډو سرتیرو، چې سنایپر ګرځنده قطعو او افغان ملېشو یې ملاتړ کاوه، هڅه کوله چې د تورې بوړې پر ګډوډ وضعیت او سختو جغرافیایي شرایطو کنټرول وساتي.
د ډسمبر پر۳مه، چې حضرت علي د ځمکني برید د پیل اعلان وکړ، افغان جنګیالي له غرونو او درو نه له سخت مقاومت سره مخ شول. سره له دې چې درې ورځې وروسته د امریکا ځانګړي ځواکونه هم پر جګړې ورګډ شول، خو د ټامي فرانکس په امر د امریکايي ځواکونو رول یوازې تر هوايي ملاتړ او مشورو پورې محدود و.
د امریکا د سمندري ځواکونو قوماندان ډګر جنرال جیمز مټیس وړاندیز وکړ چې ډیورنډ کرښه دې وتړل شي او بن لادن دې ونیول شي، خو دې غوښتنې ته چا غوږ ونه نیوه او دا تر اوسه د تورې بوړې د جګړې یوه ستره تېروتنه ګڼل کیږي.
په دره کې افغان ملیشه ځواکونو د امریکایانو له تمې سره سم اراده او د منظمې جګړې ظرفیت نه درلود. د ځمکنیو ځواکونو لپاره له هغو عربو جنګیالیو سره مخامخ جګړه اسانه نه ښکارېده، چې په کلکو سمڅو کې یې سنګر نیولی و. خو تر دې مهم اړخ دا و چې د دواړو خواوو ترمنځ یوه پخوانۍ ګډه ایډیالوژیکه اړیکه موجوده وه، چې افغان متحد ځواکونه یې له بشپړې جګړې راګرځول. عربو هغوی ته «منافقین» ویل او تور یې پرې لګاوه چې د امریکا په ملاتړ د خپلو پخوانیو «مهاجرو مجاهدینو» پر وړاندې جګړه کوي.
د امریکا دفاع وزیر ډونالډ رمزفیلډ او د هغه جګپوړی قوماندان ټامي فرانکس له دې ویرېدل چې که سیمې ته ډېر امریکایي ځواکونه واستوي، دا به د امریکا پر ضد ولسي احساسات راوپاروي. د پاول دکتورین له مخې، هغوی دا غوره بلله چې د ځانګړو عملیاتو په کوچنیو ډلو او افغان ملیشو تکیه وکړي.
حضرت علي د شاوخوا ۶۰۰ کسانو مشري کوله او د نورو ډلو قوماندانان ظاهر قدیر او محمد زمان غمشریک وو.
په جلالاباد او پچیر او اګام ولسوالۍ کې د القاعدې پیغام رسوونکو هڅه کوله چې د خوګیاڼیو ولسوالۍ د وزیرو درې له ځواکمن قوماندان مولوي نور محمد حقپال نه د اسامه بن لادن د خوندي اېستلو په برخه کې مرسته واخلي. اول ګل د عبدالرحیم له لارې، چې د القاعدې باوري پیغام رسوونکی و، بن لادن د جګړې له پرمختګونو خبر ساته.
نور محمد په تورخم کې د طالبانو د سرحدي پوستو او پوځي قطعاتو څارنه کوله. هغه او اول ګل دواړه د سیمې له جغرافیاسره بلد وو او له ځایي قبایلي مشرانو سره یې نږدې اړیکې لرلې.
د محاصرې له تنګېدو وړاندې مولوي نور محمد له خپلو جنګیالیو سره تورې بوړې ته لاړ او بن لادن ته یې د مرستې ډاډ ورکړ.
هغه په طنزیه ډول د ایمن الظواهري په اړه وپوښتل او هغو اوازو ته یې اشاره وکړه چې ګنې هغه ټپي شوی یا وژل شوی دی. الظواهري په موسکا ځواب ورکړ: «مولوي اندېښنه مه کوه، همدلته دی. موږ د حسین بن علي په څېر محاصره یو، په لومه کې بند یو، شاوخوا مو ټول دښمنان را تاو دي».
د تورې بوړې د محاصرې پر مهال، بن لادن د نور محمد حقپال له لارې ځایي مشرانو او دیني عالمانو ته بلنه ورکوله چې خلک د امریکایانو پر ضد پاڅون ته وهڅوي. د شاوخوا سیمو ډېرو اوسېدونکو د دیني باورونو له مخې له عرب جنګیالیو سره خواخوږي درلوده او دوی یې «د صحابه وو بچیان» ګڼل.
«ما او تا په عمر دواړه بوډاګان یو»
په ننګرهار کې د حاجي عبدالقدیر پر بانفوذه کورنۍ او د هغه پر وروڼو د القاعدې د مشر او جنګیالیو شک و.
دوی ګومان کاوه چې د قدیر کورنۍ له سي ای اې نه مالي مرستې او د جاسوسۍ وسایل ترلاسه کوي او بیا یې پر ځایي خلکو وېشي او همداراز د القاعدې غړي وسله سپارنې او تسلمیېدو ته هڅوي.
حاجي عبدالقدیر او حاجي عبدالحق په پېښور او دوبۍ کې له قومي مشرانو او سیاستوالو سره د طالبانو پرضد غونډې تنظیمولې. هغوی د ننګرهار د حصارک او د لوګر د ازرې ولسوالیو اوسېدونکو ته مالي سرچینې، پرمختللي مخابراتي وسایل، د ثریا ټیلیفونونه او نور امکانات برابرول.
سي ای اې هغوی ته په ختیزو ولایتونو کې د ولسي پاڅونونو د راپارولو دنده سپارلې وه. خو طالبانو خپل د حصارک ولسوالۍ مسوول د حاجي عبدالحق په کړۍ کې د نفوذي په ډول ځای پرځای کړی و او د هغوی د ټولو فعالیتونو ګزارش یې د طالبانو استخباراتو ته ورکاوه.
د حاجي قدیر ورور، حاجي دین محمد، چې د جهاد په کلونو کې د عربو جنګیالیو نږدې ملګری و، د القاعدې شبکې سیمه ییزو همکارانو ته ویلي و، چې د تورې بوړې عربان دې ځانونه ملګرو ملتونو ته وسپاري. هغه بن لادن ته له سوات نه د خپل ورور طرح راوړې وه.
دین محمد ددې طرحې په اړه وویل: « ما ته حاجي عبدالحق وویل، چې د عربانو د اېستلو لپاره زه یوه طرح لرم. له امریکا او نړیوالې ټولنې سره به وغږیږم، چې لېسټونه یې جوړ شي او د ملګرو ملتونو له لارې په سوله ییز ډول خپلو متبوعه هېوادونو ته لاړ شي».
عبدالحق غوښتل عربان او بن لادن ټول سپین غره او یا تورې بوړې ته سره راټول شي، وسلې کېږدي او افغانستان پرېږدي.
هغه په خپله طرح کې ویلي و، چې که عربان غواړي په افغانستان کې پاتې شي یا متبوعه هېوادونه یې نه قبلوي، په درېیم هېواد کې به د استوګنې زمینه ورته برابره شي او که بیا هم نه ځي او غواړي په افغانستان کې پاتې شي، وسلې دې کېږدي او افغان دولت به ویزې ورکړي، چې سیاسي ژوند ته یې زمینه برابره شي.
دین محمد د تورې بوړې له جګړې وړاندې خپل یو تن له دې طرحې سره یوځای بن لادن ته ور ولېږه ، خو د بن لادن ځواب وځنډېد او وروسته یې په یوه لیک کې ورته ولیکل: « ما او تا په عمر دواړه بوډاګان یو، پته نه لګیږي، چې زه به زر مرم او که تاسې. موږ په جهاد کې ملګري پاتې شوي یو، موږ د ولسمشرۍ، وزارت او ولایت لپاره نه جنګېږو. تاسې مداخله مه کوئ، موږ او امریکایان سره پرېږدئ».
دین محمد او د هغه ورور د تورې بوړې له جګړې وړاندې غوښتل چې د عربانو او بن لادن مشکل په سوله ییز ډول حل شي، خو عربانو پر دوی اعتماد نه کاوه. بن لادن او د هغه ملګري وروسته همغه ځای ته لاړل، چې عبدالحق ورته ښودلی و، خو عبدالحق نور ژوندی نه و. هغه طالبانو امریکا ته د جاسوسۍ په تور وژلی و.
د القاعدې مشر او ایمن الظواهري پر دین محمد تور لګاوه، چې سیمه ییزو خلکو ته یې ویلي، « چې که تاسې د عربانو ملګرتیا پرې نه ږدئ، امریکایي الوتکې مو پر کورونو بمبارۍ کوي».
دوی دا په خپلو محلي ملاتړو کې د ویرې د خپرولو هڅه ګڼله.
خو دین محمد پوهېده، چې سي ای اې او د هغوی محلي متحدان عربان او د هغوی افغان همکاران څاري.
هغه وېره درلوده چې اندېښنې به یې رښتیا شي او همداسې وشول. امریکايي ځواکونو د مولوي نور محمد پر کور عملیات وکړل، چې په ترڅ کې یې د هغه دوه وروڼه، ملک عنبر ګل او ملا احمد حنیف ووژل شول، خو نور محمد پخپله وتښتېد.
دین محمد ټینګار کوي، چې ده هېڅکله له نور محمد سره مستقیم تماس نه درلود،خو یوځل یې له معلم اول ګل نه وپوښتل، چې په توره بوړه کې د بن لادن او عربانو وضعیت څنګه دی؟ اول ګل له القاعدې سره د اړیکو له درلودو انکار وکړ، خو همدې مجلس ته تازه یو کس له تورې بوړې راغی او د عربانو د وضعیت په اړه یې دده پر وړاندې معلم اول ګل ته معلومات ورکړل.
پر توره بوړه د بمبارۍ له اوږدېدو او سختېدو سره هممهاله د افغان ملېشو یوه بل قوماندان زمان غمشریک هم بن لادن ته خپل استازی ولیږه، خو د اسامه ساتونکو دغه استازی د هغه استوګنځي ته پرېنښود. بن لادن ته د غمشریک پیغام د هغه یوه ساتونکي وړی و. غمشریک په خپل دوه مخیز پیغام کې بن لادن ستایلی و او دی یې د اسلام ویاړ ګڼلی و. ده بن لادن ته کتبي اطمینان ورکړی و، چې په خپل موټر کې به یې کور ته ورسوي او د خپلې کورنۍ په څېر به یې وساتي.
خو د بن لادن کسانو د غمشریک استازي ته وویل، چې « دلته بن لادن نشته او نه یې هم څوک پېژني».
د القاعده جنګیالي له شدیدې یخنۍ او د خوراکي توکو له کمښت سره مخ وو. د هغوی زېرمتونونه له وسلو او مهماتو ډک وو، خو په کافي کچه درندې وسلې یې نه درلودې. په همدې حال کې د امریکايي ځواکونوبریدونه ورو ورو ډېرېدل او پر ځمکه د هغوی ځايي متحدان او شاوخوا کلي، چې ډېریو د ایډیالوژیکو دلایلو له مخې له عرب جنګیالیو سره خواخوږي لرله، تر فشار لاندې راغلل. دغه وضعیت د محاصرې کړۍ لا تنګه کړه او د القاعدې غړي یې له تورې بوړې نه وتلو ته وهڅول.
«شیخان» د معلم په موټر کې
د ډسمبر په نیمايي کې، چې کړکېچ ژور شو او کوچنی اختر رانږدې کېده، د واورې او سخت مقاومت له امله ستړي حاجي زمان غمشریک د القاعدې منځګړو ته د مخابرې له لارې د اوربند وړاندیز وکړ. غمشریک د امریکا ځانګړو ځواکونو ته خبر ورکړ چې القاعدې د ۱۲ ساعته اوربند غوښتنه کړې او غواړي تسلیم شي. دغه دمه د دې لامل شوه چې د القاعدې ګڼ شمېر جنګیالي له سویلي لارو پر ډیورنډ کرښه واوړي.
د طالبانو او القاعدې وسلهوال د زېړان کنډو، چینچڼو تنګي، شمشاد کنډو، غوړکې، لعلپورې او نواپاس له غرنیو لارو د قبایلي جنګیالیو د یوې شبکې له لارې باجوړ، کورمې اجنسۍ او شمالي او جنوبي وزیرستان ته ولېږدول شول.
حاجي عبدالاحد، چې د انجنیر محمود د جبهې غړی او د مولوي خالص د پچیر مرکز پخوانی مسوول و، په دغه بهیر کې مهم رول درلود. هغه د ډسمبر پر ۱۷مه د شپې ۱۱ بجې لومړی د وزیرو تنګي د غرنجالۍ له څوکې نه الظواهري او د هغه ملګري را ښکته کړل، خو بن لادن لومړی له راکوزېدو انکار وکړ او ویې ویل: «زه تر وروستۍ سلګۍ جګړه کوم، نه کوزېږم».
د تنګیو لارې د حضرت علي، زمان غمشریک او ظاهر قدیر د ځواکونو له خوا تړل شوې وې.
معلم اول ګل خپل همکار مولوي نورمحمد ته سپارښتنه وکړه، چې بېرته وخېژي او بن لادن راکوز کړي.
حضرت علي او د هغه ملګري له پیل څخه پر اول ګل شکمن وو او باور یې درلود چې نوموړی د امریکا تر څار لاندې دی، ځکه د دوی په اند سياېاې پوهېده چې هغه دوه اړخیزه لوبه کوي. جلال اباد ښار د سي ای اې تر شدید څار لاندې و او پر سړکونو د هغوی افغان همکارانو پوستې اچولې وې.
د طالبانو یو جګپوړی چارواکی لطف الله خیرخواه، چې د معلم اول ګل له کورنۍ سره نږدې اړیکې لري، وايي، چې اول ګل له خپل موقف او اعتبار نه په ګټه اخېستو د القاعدې دواړه شیخان په خپل تور ښیښه لرونکي موټر کې د هډې فارم څلورمې لوا ته انتقال کړل.
حضرت علي او د هغه ساتونکي لوا ته پسې ورغلل او اول ګل ته یې د خبرداري په ډول وویل: «امریکایان سل په سله باور لري چې شیخان له تا سره دي».
حضرت علي د موټر پر لور وکتل، خو فکر یې نه کاوه چې په دغه موټر کې دې د نړۍ تر ټولو مطلوب کسان ناست وي.
اول ګل په ځواب کې وویل: « دومره مهم کسان، چې ټوله نړۍ پسې ده، زه څنګه پټولی شم؟».
خو هغه دواړه په خپل موټر کې ګرځول. د جلال اباد خلکو د کوچني اختر نمانځلو ته تیاری نیوه، چې معلم اول ګل د القاعدې دواړه مشران (اسامه بن لادن او ایمن الظواهري) په ښېوه سیمه کې مولوي نورمحمد ته وسپارل. وروسته دواړه د کونړ سیند پورې غاړې ته واوښتل او هلته یې د حزب اسلامي قوماندان حاجي کشمیر خان او حاجي خان جان مشواڼي هرکلی ووایه.
د جګړې په بهیر او په سیمه کې د ګډوډۍ پر مهال د غمشریک او حضرت علي ځواکونو د القاعدې سلګونه ملګري ونیول. د محلي ملیشه قوماندانانو لپاره بهرني جنګیالي او د القاعدې غړي د « سرو زرو چرګانو» په توګه ګڼل کېدل، ځکه په لوړه بیه پلورل کېدل. د افغان ملېشو یو شمېر قوماندانانو د هر نیول شوي کس د خوشې کېدو په بدل کې د هغوی له کورنیو ۱۰۰ زره تر ۳۰۰ زره پاکستانۍ روپۍ غوښتې. دغه پیسې په پېښور کې د افغان قوماندانانو او مولانا عطاالرحمان (د مولانا فضل الرحمان ورور) سره د تړلو منځګړو له لارې انتقالېدې.
«د جګړې له سیمې پنځه کیلومټره لرې لاړ شئ»
حاجي حضرت علي د تورې بوړې په محاصره کې ټاکونکی رول درلود. هغه او حاجي زمان غمشریک ډېری وخت په سیالۍ کې تېراوه. دی د جهاد په وخت کې د ختیز زون د ننګرهار د مجاهدینو شورا او دره نور جبهې مسوول پاتې شوی او د طالبانو خلاف د متحدې جبهې ملګری و. په قد ټیټ، سور مندی حاجي حضرت علي په ولسي جرګه کې د ننګرهار د خلکو استازی هم پاتې شوی او د طالبانو او داعش ډلې مخالف دریځ لري.
دده په باور، زمان غمشریک او حاجي روح الله نه غوښتل، چې بن لادن او د هغه ملګري په جګړه کې محاصره شي.
دی په جګړه کې د خپلو محلي رقیبانو زمان غمشریک او حاجي روح الله د ګډون مخالف و ځکه داسې ګومان کېده، چې دوی د پاکستان او یوه بل هېواد په مرسته د بن لادن پر سر معامله کوي. له غمشریک او روح الله سره د القاعدې د جګپوړي غړي خالد شیخ یو پاکستانی رابط عبدالرحیم هم موجود و. د حضرت علي په وینا، محمد زمان غمشریک، روح الله او اول ګل د القاعدې خلاف د جګړې درولو په بدل کې د میلیونونو ډالرو وړاندیز ورته کړی و، خو ده رد کړی و.
کله چې امریکايي ځواکونو او ددوی ملاتړو افغان ملېشو د بن لادن او د هغه د ملګرو خلاف د جګړې کړۍ تنګوله، د امریکايي ځواکونوقوماندان ټامي فرانکس یو بیړنی پیغام ترلاسه کړی و. په پیغام کې ویل شوي وو، چې « د جګړې له سیمې پنځه کیلومټره لرې لاړ شئ».
حضرت علي، چې له امریکايانو سره په دې جګړه کې ملګری و، وايي، له دوی سره مل امریکايي پوځیان هم په دې نه پوهېدل، چې ولې د جګړې له لومړۍ کرښې پرشا شي.
هغه وویل: « امریکايي ځواکونو ته پیغام راغی، چې د بن لادن استوګنځی بمباري کیږي. لس دقیقې وروسته د جنګیالیو پر مرکزونو بمونه وغورځېدل، ۲۵۰ تنه مړه شول او شاوخوا ۱۵۰ نور جنګیالي زموږ سرتیرو ژوندي ونیول». خو د حضرت علي په باور، «د همدې بم غورځونې او له سیمې نه د پنځه کیلومټره شاتګ په وخت کې معامله شوې وه او بن لادن له دغه فرصت نه په استفادې له سیمې اېستل شوی و».
له محاصرې نه په ډراماتیک ډول د بن لادن وتلو، محلي ملیشې نهیلې کړې.
بن لادن د کونړ د یوه قومي مشر په کور کې
خان جان، چې د حزب اسلامي جګپوړی قوماندان او د ګلبدین حکمتیار نږدې ملګری و، د دانګام په سور کمر کې د بن لادن او ایمن الظواهري نوی کوربه و. د مشواڼي قبیلې دغه قومي مشر د ډیورند کرښې دواړو غاړو ته، په کونړ ولایت او د خیبر پښتونخوا ایالت د کوز دیر په مایار (معیارو) کې نفوذ درلود.
د خان جان کورنۍ پخوا د کندز په دشت ارچي کې اوسېده او دا همغه ځای و، چې له حکمتیار سره یې وپېژندل او د حزب اسلامي په لیکو کې یې د هغه وخت د افغان حکومت پر ضد په جګړو کې برخه واخېسته.
وروسته هغه د حزب اسلامي په ورسک غونډ کې، چې د دې ډلې مهم عملیاتي مرکز و، دنده ترسره کوله او د ګوند له یوه بل نوموتي قوماندان کشمیر خان سره یې نږدې همکاري لرله.
افغان او امریکايي ځواکونو یوځل د هغه پر کور عملیات وکړل، خو له محاصرې ووت.
په ۲۰۱۴ کال کې پاکستان خان جان ونیوه او د شپږو میاشتو لپاره زنداني و.
یو کال وروسته، چې د افغانستان په ختیزو ولایتونو کې ولسي پاڅونونه پراخ شول، خان جان د حکومت ملاتړ وکړ او د دانګام ولسوالۍ په کچه یې د ولسي پاڅون کوونکو مشري پرغاړه واخېسته. هغه د کونړ د هغه وخت د والي اسدالله وفا په منځګړتوب له دولت سره روغه وکړه او د ولایتي شورا غړی شو. دې پرېکړې له هغه سره د پاکستاني طالبانو، چې په دانګام کې یې حضور درلود، دښمني را وپاروله او په چغه سرای کې یې د هغه کرايي کور او په دانګام ولسوالۍ کې د نورو پاڅون کوونکو کورونه وسوځول. طالبان د۲۰۱۶ کال په فبروري میاشت کې یوګام نور هم پرمخ لاړل او د کونړ په مرکز اسعداباد کې یې خان جان او ۱۳نور ملکي وګړي په یوه ځانمرګي برید کې ووژل.
بن لادن له خپل زوی حمزه بن لادن او ایمن الظواهري سره یوځای د اوږدې مودې لپاره د حاجي خان جان او کشمیر خان په کورونو کې اوسېده.
د القاعدې مشرتابه له دغو پټنځایونو څخه په پېښور او جلال اباد کې له خپلو کسانو سره اړیکې ساتلې او د امریکايي ځواکونو پر ضد عملیاتو ته یې مالي سرچینې برابرولې. هغه د خان جان او کشمیر خان نږدې ملګرو ته پام وړ مالي مرستې ورکولې، خو د خان جان کورنۍ ته د نږدې کسانو په وینا، «خان جان هیڅ مرسته نه ده ترلاسه کړې».
د حزب اسلامي د نظامي شورا د یوه پخواني غړي په وینا، کشمیر خان د اوږدو کلونو لپاره د القاعدې له مرکزي بودجې نه منظم میاشتنی امتیاز او د عملیاتو بودجه ترلاسه کوله.
هغه دلته د دایمي استوګنځي د جوړولو نیت هم درلود. خو د بن لادن د زوی حمزه بن لادن په وینا، وروسته یې چې له خپل پیغام رسوونکي ابو احمد الکویتي سره ولیدل، دا طرحه یې پرېښوده، ځکه په دانګام، شیګل او د کونړ په نورو ولسوالیو کې د امریکايي ځواکونو عملیات ورځ تر بلې ډېرېدل.
له دې پېښو سره د نږدې یوې سرچینې په وینا، د حاجي خان جان پر کور د امریکايي ځواکونو له عملیاتو وروسته بن لادن د خیبر پښتونخوا د کوز دیر جندول سیمې ته لاړ. خان جان د جندول په مایار (معیارو) کلي کې بل کور درلود. بن لادن همدلته پناه واخیسته او تر ۲۰۰۴ کال پورې په دغه کور کې اوسېده. خو د هغه کورنۍ ته نږدې یوې بلې سرچینې وویل، چې «بن لادن د بخت زمین په مشرۍ د البدر مجاهدین ډلې جنګیالیو تالاش سیمې ته ولېږداوه او په دې سیمه کې اوسېده». تالاش د خیبر پښتونخوا د چکدرې او تیمرګرې ترمنځ پرته سیمه ده.
د خان جان کورنۍ ته د نږدې سرچینو په وینا، په الجزیره او نورو ټلویزیونونو کې د بن لادن ډېری ویډیوګانې په کونړ او د جندول او تالاش په سیمو کې ثبت شوې وې.
بن لادن د فلم اخیستنې ځایونه له خپل اصلي استوګنځي څخه لرې ټاکل، چې د سي ای اې شنونکي د ویډیوګانو له چاپېریالي نښو او بصري معلوماتو څخه د ده ځای تشخیص نه کړای شي. د جندول غرنۍ درې د نړیوالو استخباراتو له جدي پاملرنې لرې پاتې وې، ځکه ټول تمرکز پر وزیرستان و.
بن لادن دلته له ابو احمد الکویتي او خالد شیخ محمد سره خپلې نږدې اړیکې خوندي وساتلې او د کویتي په مرسته کوهاټ، هریپور او په پای کې د ایبټ اباد کاکول پوځي اکاډمۍ ته څېرمه « د وزیرستان حویلۍ» ته ولېږدېد.
خو د ۲۰۱۱ کال د مې تر دویمې لاهم د استخباراتي نړۍ سترګې بل لور ته وې. د سي ای اې شین سترګي جاسوس ارټ کلر په مشرۍ څارګرو ډلو د هغه له واقعي پټنځای څخه سلګونه کیلومتره لرې د شمالي او جنوبي وزیرستان په غرونو او درو کې د بن لادن لټون کاوه.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
نوټ: د حاجي عبدالقدیر د کورنۍ له غړو، د ننګرهار له پخواني والي حاجي دین محمد،حاجي حضرت علي، د تورې بوړې د مېلوې سیمې له اوسېدونکو، د حزب اسلامي له دوو پخوانیو قوماندانانو، د حاجي خان جان کورنۍ ته له نږې کسانو، د طالبانو له یوه چارواکي، د معلم اول ګل کورنۍ ته له نږدې کسانو او د وزیرو تنګي له دوو ولسي سرچینو سره مرکې شوې دي. دغه راز په دې لیکنه کېد القاعدې د وژل شوي مشر الظواهري د یوې عربي وینا ځینې ټکي او یو شمېر معتبر ماخذونه کارېدلې دي. د بشپړ ریفرنس لپاره دغه لېنک ته مراجعه وکړئ.
د افغانستان انټرنشنل موندنې ښيي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د ۲۰۲۱ کال له اګست څخه د ۲۰۲۶ کال د مارچ تر پایه پورې د افغانستان په وګړو له ۱۰۷ زره او ۵۲۳ څخه ډېر د دُرو ګوزارونه شوي دي.
د دُرې تیز او وېرونکي غږ د فیضاباد د محکمې په انګړ کې انګازې وکړې. هوا د تودې خاورې، خولو او وېرې له بوی څخه درنه شوې وه. ماشومان او هغه خلک چې د تورنو کسانو د سزا د نندارې لپاره راټول شوي وو، په رډو سترګو او پرانیستو خولو صحنې ته ګوري. تورنو کسانو د شرم له امله خپل سرونه ټیټ نېولي وو او هڅه یې کوله چې هېڅ غږ و نه کړي. دُرې یو پر بل پسې پر بدنونو لګېدلې، د تورنو کسانو کالي یې څېرل او کمزوري کول یې.
دا د هالیوود د فلم صحنه نه ده، بلکې د منځنیو پېړیو له سزاوو څخه یوه ده چې د ۱۴۰۱ کال په پسرلي کې د بدخشان ولایت د فیضاباد ښار د محکمې په انګړ کې، د سلګونو کسانو په وړاندې د طالبانو له خوا عملي شوه. اوس نږدې څلور نیم کاله کېږي چې دا ډول سزاوې د «ټولنې د اصلاح» تر نامه لاندې په ټول افغانستان کې په منظم ډول تکرارېږي. د طالبانو د محکمو په ودانیو کې د انسان بدنونه د قهر د تطبیق او ظالمانه سزاوو د عملي کولو لپاره په وسیلو بدل شوي دي.
د ۱۴۰۱ کال د پسرلي په لومړیو کې د جمعې له لمانځه وروسته، طالبانو اعلان وکړ چې څو کسان به د «نامشروع اړیکو، زنا، فسق او فجور» په تور په عام محضر کې په دُرو ووهل شي. د طالبانو محکمې له خلکو وغوښتل چې د سزا د لیدو لپاره راټول اوله نږدې یې وګوري.
یوه ورځ مخکې، طالبانو پرته له هر ډول قضایي حکم او ان د یوې ښځینه مامورې له شتون پرته، پر یوه کور چاپه ووهله چې پکې پنځه سړي او دوه ښځې موجودې وې. هغوی وپوښتل: «ستاسو ترمنځ څه اړیکه ده؟ څوک د چا محرم دی؟» د تورنو کسانو ځواب ساده و: «هېڅ».
هغوی له یو بل سره هېڅ ډول د وینې خپلوي یا شرعي محرمیت نه درلود. د طالبانو قوماندان امر وکړ: «دا زناکاره او فاحشې یوسئ».
تورن کسان مستقیم محکمې ته یوړل شول. هماغه پوښتنه بیا تکرار شوه او هماغه ځواب واورېدل شو. پرته له دې چې قانوني پړاوونه طی کړي یا مدافع وکیل ولري، سمدستي حکم صادر شو: «د زنا او نامشروع اړیکو په جرم باید په دُرو ووهل شي».
بله ورځ سهار، د فیضاباد د جوماتونو له لاوډسپیکرونو اعلانونه خپاره شول او د ښار اوسېدونکي محکمې ته راوبلل شول، څو د تعزیري حد د تطبیق ننداره وکړي او عبرت واخلي.
د سزا غونډه د جمعې له لمانځه وروسته د قران کریم د ایتونو په تلاوت پیل شوه. د محکمې رییس د ملايانو او دیني عالمانو په حضور کې د «دُرې فضیلت او د فساد د له منځه وړلو اړتیا» په اړه خبرې وکړې. وروسته دُورې راوویستل شوې، غټې چرمي تسمې، چې اوږدوالی یې شاوخوا پنځوس تر شپېتو سانتيمتره وې، له تېرو او درنو څنډو سره. دُرو وهونکو پر تورنو کسانو د وهلو پیل وکړ.
ښاغلی «ک» له هغو کسانو څخه یو دی چې په هغه کور کې موجود و او په هماغه ورځ په دُرو ووهل شو. هغه وايي، تر اوسه چې کله هغه شېبې ته فکر کوي، د دُرې غږ یې په غوږونو کې انګازې کوي. په قهرجن او ډک غږ یې وویل: «موږ سړي او ښځې یو په بل پسې مخې ته راوستل کېدو. البته زموږ تر څنګ نور تورن کسان هم و چې دوسیې یې له مخکې ورځې پاتې وې او طالبان به انتظار کاوه تر څو د تورنو یوه لویه ډله برابره شي او ټول په ګډه ووهي».
هغه زیاتوي: «هغه څه چې طالبان په ظاهره سپارښتنه کوي دا ده چې دُوره وهونکی باید دیني عالم او عادل وي او د وهلو پر مهال باید لاس له څنګلې پورته نه کړي؛ خو په عمل کې بل څه روان دي. هر ګوزار دومره وحشیانه لګېده چې احساس مې کاوه دُره له پوستکي تېرېږي او تر هډوکي رسېږي. «رښتیا هم پوستکی مې څېرېده، د وینې تویدل مې حس کاوه چې له بدنه مې ځمکې ته څاڅي. خو باید ما چیغې نه وای وهلې او له دې سره مې باید خپله نوره بې عزتي نه وای کړې، ټولو خلکو ننداره کوله».
هغه وایي، یو تورن د وهلو تر ضربو لاندې بېهوښه شو، کمزوری شو، خو طالبانو بیا هم په دُرو وهلو ته دوام ورکړ.
د طالبانو په اعلامیو کې د ورته تورونو لپاره عموما «۳۹ ګوزاره» لیکل کېږي، خو ښاغلی «ک» وایي چې طالبانو هغه مهال ګوزارونه نه شمېرل، ځینې وخت شمېر یې تر سلو هم رسېده. یو کس به ټولې ډلې په دُرو وهلې؛ همدغه کس به په یوه ورځ کې دولس تنه ووهل.
د دې څېړنیز راپور له مخې، په تېرو څلور نیمو کلونو کې لږ تر لږه ۲ زره او ۷۳۷ کسانو پورې په عام محضر کې په دُرو وهل شوي دي. مانا دا چې له ۱۰۶ زره او ۷۴۳ څخه تر ۱۰۷ زره او ۵۲۳ پورې دُرې د انسانانو په بدنونو لګیدلي، په دې ترتیب هره ورځ په منځنۍ کچه ۶۴ څخه ډې ګوزارونه شوي.
کله چې له ښاغلي «ک» څخه په مرکه کې وپوښتل شول: «ایا دُرې وهونکی نه ستړې کېږي؟» هغه په ترخې مسکا سره ځواب ورکړ: «که له خره هر څومره بار واخلې، هغه د ستړیا مانا نه پېژني؛ د دوی حال هم همداسې دی».
یوه بله موضوع چې طالبان تل د دُرو په قضیو کې پرې ټینګار کوي، څو د ګوزارونو ظالمانه بڼه کمه وښيي، دا ده چې ادعا کوي دُره وهونکی نه یوازې دا چې لاس له بغل څخه باید پورته نه وړي، بلکې د درنو ګوزارونو د مخنیوي لپاره یې تر بغل لاندې هګۍ ږدي، څو هغه ماته نه کړي. دا خبره مې له یوه کس سره چې په دُرو وهل شوی شریکه کړه. هغه په لوړ غږ وخندل او ویې ویل: «اصلا داسې څه نشته. که شدید درد او لوی زیان نه وي، د دوی لپاره دُرې وهل هېڅ ارزښت نه لري.»
همدغه مرکه کوونکی زیاتوي چې ښځې تر څادر لاندې لا ډېر سخت وهل خوري، ته وای طالبان غواړي د عبرت نښه لا ژوره کړي.
د ښاغلي «ک» په وینا، له دُرو وروسته تورن کسان بېرته محکمې ته وړل کېدل. د هغوی خپلوانو ضمانت ورکاوه چې نور به دا «عمل» نه تکراروي. هغه وایي: «له موږ څخه هېڅوک روغتون ته نه لېږدول کېده، ان که زخمونه مو میکروبي شوي وای یا بدن مو له درده سوځېده. د شرم او وېرې له امله څوک څنګه کولای شول روغتون ته ولاړ شي او ووایي چې د هغه څه په تور دُرو وهل شوی چې طالبان یې نامشروع اړیکه بولي»؟
قرباني شوي کس وویل: «ډېر ځله خلک د دُرو تر وهلو لاندې بېهوښه کېدل، او په پای کې به مو لکه پسونه کورونو ته بیول».
دا یوازې یوه پېښه نه ده، بلکې د یوې داسې ظالمانه جزايي سیسټم برخه ده چې کله د «زنا» د شرعي حد لپاره «څلور عادل شاهدان» نه موندل کیدل، نو حکم «تعزیر» ته راښکته کیده، هغه سزا چې اوس د طالبانو په لاس کې د انسانانو د بدنونو او ذهنونو د کنټرول لپاره په ورځنۍ وسیلې بدله شوې ده.
یوازې په ۲۰۲۵ کال کې لږ تر لږه یو زره او ۱۱۰ کسان ۴۳ زره او ۲۹۰ دُرې وهل شوي دي. دا شمېر نږدې د ۲۰۲۴ کال د ټول شمېر دوه برابره دی. دا شمیرې یوازې د یخ د غره څوکه ده؛ ډېرې پېښې د قربانیانو د وېرې، د طالبانو د نه شفافیت، د معلوماتو د خپرېدو د مخنیوي او سانسور له امله نه دي ثبت شوې.
د طالبانو په نظام کې دُرې نور یوازې یو «شرعي سزا» نه ده، بلکې د بدنونو، ذهنونو او ټولنې د کنټرول لپاره په سیستماتیکې وسیلې بدل شوی د وېرې د رامنځته کولو او د واک د ټینګښت لپاره یو ابزار. دا تګلاره په ښکاره ډول د بشري حقونو له نړیوالې اعلامیې او د ملګرو ملتونو د شکنجې د منع له کنوانسیون سره په ټکر کې ده.
دا څېړنیز راپور د راټولو شوو معلوماتو، د دوو نارینه قربانیانو او یو نارینه شاهد له مرکو او د ریچارډ بېنېټ، شهرزاد اکبر او خوان بوجینو د نظرونو پر بنسټ چمتو شوی دی. له بده مرغه، د طالبانو له خوا پر ښځو او نجونو د سختو محدودیتونو له امله، ونه توانېدو چې د پېښې له کومې ښځینه ژوندی پاتې شوې سره مرکه ترسره کړو.
شالید او د طالبانو حقوقي بدلونونه له «معتدلو» ژمنو تر ۱۴۰۴ جزايي اصولنامې پورې
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، په ۲۰۲۱ کال اګست کې، هغوی هڅه وکړه چې له ځان څخه یوه «معتدله» او «بدله شوې» څېره وړاندې کړي. داسې اوازې خپرېدې چې نور به دُرې، سنګسار، د بدن د غړو پرېکول او جنسیتي اپارتاید نه تکرارېږي. خو خلکو حافظه لرله. ښځو لا هم د خپلو پښو د دُرو ټپونه نه وو هېر کړي، نارینهوو د زور له لارې د لمانځه کولو جبر، که په اوداسه وي که بې اوداسه نه و هېر کړی. ورزشي لوبغالي لا هم د دُرو خوړلو او سنګسار شوو ښځو چیغې په خپله حافظه کې ساتلې وې.
په ۲۰۲۱ کال کې هماغه تریخ داستان بیا تکرار شو. ګډوډي او وېره پر ټولنې خپره شوه. د لومړنیو خبري کنفرانسونو پر مهال، طالبانو اعلان وکړ چې ټول پخواني قوانین لغوه دي او یو «پر شریعت ولاړ» نظام به جوړ کړي. شرعي قوانین به د «بشري حقونو کفري قوانینو» ځای ونیسي. د واکمنۍ په لومړیو میاشتو کې، هر طالب عسکر یا د امر بالمعروف مامور کولای شو «جرم» تعریف کړي: له دې چې د سړک پر سر د ښځو لباس وڅاري، تر دې چې هغه موټرچلوونکی په دُرې ووهي چې د تنګ پتلون اغوستې ښځه یې سپره کړې وي.
د نجونو د ښوونځیو له تړل کېدو او په ټولنه کې د ښځو پر حضور له سختو محدودیتونو وروسته، د ښځو اعتراضونه سړکونو ته راووتل. هغه ښځې چې په تېرو شلو کلونو کې یې د مدني خوځښتونو تجربه لرله، بیا سړکونو ته راووتلې. خو دُرې یو ځل بیا د دوی پر سرونو او پښو ولګېدې، څو دا پیغام ورکړي چې دلته د مدني اعتراض لپاره ځای نشته. په تدریجي ډول، دُرې له یوې خپرې شوې کړنې څخه رسمي سزا ته واوښت.
د طالبانو د شکنجې او ډبلو له لومړنیو قربانیانو څخه د «اطلاعات روز» ورځپاڼې خبریالان وو.
نعمت نقدي له لومړیو کسانو څخه و چې د طالبانو له خوا د دُرو د جواز له رسمي اعلان مخکې، د ۲۰۲۱ کال په سپتمبر کې، په کابل کې یوازې د خپل ژورنالیستیک کار له امله په دُرو ووهل شو. هغه مهال نړیوالو رسنیو د «اطلاعات روز» ورځپاڼې دوو خبریالانو د تقي دریابي او نعمت نقدي هغه انځورونه په پراخه کچه خپاره کړل چې د طالبانو په توقیف کې په دُرو وهل شوي و.
د دې راپور د چمتو کولو لپاره مو له تقي دریابي او نعمت نقدي سره اړیکه ونیوله، خو تقي وویل چې هغه پېښه لا هم د ده په ذهن کې دومره ژوره اغېزه لري چې نه غواړي په اړه یې خبرې وکړي. له همدې امله، دلته یوازې د نعمت نقدي روایت راوړو.
نعمت نقدي له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې وایي: «د ۲۰۲۱ کال د سپتمبر ۸مه وه، د کابل له سقوط څو اونۍ تېرې شوې وې. هوا لا هم د سقوط له ورځو وروسته له دوړو او اضطرابه ډکه او درنه وه. د اطلاعات روز دفتر په بشپړ ګډوډ حالت کې و. هر څه له وسایلو نیولې تر همکارانو روحیې تر سخت رواني فشار لاندې وو. کله چې د ښځو د اعتراض اعلامیې خپرې شوې او د کارته سه په سیمه کې د سهار د اعتراض بلنه ورکړل شوه، موږ پرېکړه وکړه چې دا اعتراضونه پوښښ کړو».
نعمت او د هغه همکار تقي دریابي له کمرې سره سیمې ته ولاړل. شاوخوا لس بجې وې. د کابل د لوېدیځ له سیمو څخه یوه، کارته سه چې د نعمت په وینا هغه ورځ د حقاني شبکې تر بشپړ کنټرول لاندې وه له ځوانو نجونو ډکه شوې وه، شاوخوا دېرش تر څلوېښتو پورې، چې ډېری یې د ده ملګرې، همکارانې او حتا خویندې وې. هغوی لاسي پلاکارډونه نیولي وو چې پرې لیکل شوي وو: «ډوډۍ، کار، ازادي». شعارونه د تودې هوا په منځ کې انګازې کولې. څو نورې رسنۍ هم هلته وې. نعمت او تقي تازه د فیسبوک له لارې ژوندۍ خپرونې ته چمتو کېدل چې ناڅاپه طالبان را څرګند شول.
طالب له وسلو او قهر سره مخ ته راغلل او چیغې یې ووهلې: «فیلم اخیستل منع دي!» یو کس مستقیم د نعمت پر کمرې برید وکړ. هغه مقاومت وکړ او ویې ویل: «تاسو اجازه نه لرئ زما کمره واخلئ.» د کلاشینکوف هوایي ډزو فضا ډکه کړه. نعمت کمره یوې معترضې ښځې ته وسپارله څو ماته نه شي او له تقي سره د خلکو منځ ته ولاړ. خو طالبان زیات شول. معترضان یې په لرګیو، سوکونو او لغتو تیتوپرک کړل. د ګډوډۍ په منځ کې، نعمت، تقي او دوه نور کسان—چې یو یې له هند څخه تازه راستون شوی ونېول شول.
نعمت وایي طالبانو یې لاسونه تر شا وتړل. سپکې او وحشیانه کنځلې، هغه خبرې چې د هغو کسانو له خولو راوته چې ځانونه «مذهبي» بولي، فضا یې له سپکاوي ډکه کړې وه. هغوی یې د سړک له منځه، په سوکونو او لغتو، د درېیمې امنیتي حوزې دفتر ته یوړل. یوه نسبتا تیاره خونه وه، له چټلو دیوالونو سره. په داسې حال کې چې خور یې له اندېښنې پرلهپسې زنګونه وهل، موبایل یې په زور ترې واخیست او ورته یې وویل: «کېنه! لاسونه دې شاته ونیسه».
نعمت زیاتوي: «کله چې مې مقاومت وکړ، دوه کسانو پر ځمکه را وغورځولم. لاسونه او پښې یې راته د خپلو غاړې ټوکرونو په وسیله وتړل. بیا شکنجه پیل شوه. په لومړي سر کې نه د محکمې له رسمي شلاقې سره، بلکې له هر هغه څه سره چې لاس ته ورغلي وو، د کلاشینکوف قنداغ، د پولیسو لرګي، لوی لرګی او وروسته ربړي شلاقه هغه څه چې موږ یې په هزارهګي لهجه کې “آنتر” بولو؛ سر یې لکه مرمۍ و او هر ځل چې پر بدن لګېده، تاوېده او درد یې لا ژور کاوه».
زما پر شا، کوناټو، ورنونو، لاسونو، سر او مخ پرلهپسې ګوزارونه لګېدل. زارۍ مې کولې: «زه خبریال، یوازې خپله دنده ترسره کوم مهرباني وکړئ مه مې وهئ.» خو ځواب یوازې سپکاوی او تورونه وو: «جاسوسه د مظاهرو تنظیموونکی له بهرنیو پیسې اخلې.» د سختې وېرې له امله مې حتا له هغوی سره په پښتو خبرې کولې او دا مې تکراروله: «د خدای لپاره مه کوئ.» وخت اوږدېده لس دقیقې، دولس دقیقې، زما لپاره لکه ابدي وخت و. بدن مې بشپړ وچ شوی و، ساه مې بندېدله او وېره مې ټول وجود نیولی و. د یوې شېبې لپاره مې فکر وکړ چې ښايي دا زما د ژوند وروستۍ صحنه وي.
نعمت وایي کله چې مې پر چپ مخ یوه ترخه څپیړه ولګیده، بیرته په هوښ راغلم. هغه زیاتوي: «یو غږ مې په غوږ کې وګرځېد، داسې لکه د غوږ پرده مې چې وچاودېږي.» کله چې یې سترګې خلاصې کړې، تقي یې د امنیتي حوزې د زندان په یوې کوچنۍ خونې کې ولید: پر کټ پروت و، مخ یې وینو نیولی و، کمېس یې له شا نه په وینو سور شوی و، نه یې د خبرو توان درلود او نه د پورته کېدو. هلته لس تر دولسو نور بندیان هم وو؛ ځینې د «داعش غړیتوب» په تور او ځینې د موبایل کې د لوڅو ویډیوګانو لرلو له امله. له هغوی څخه د یوه د لاس هډوکی د طالبانو تر شکنجې لاندې مات شوی و او دوه اوونۍ پرته له درمل او ډاکټر هماغه ځای پاتې شوی و.
تقي او نعمت څلور ساعته په هماغه توده او ساهبندونکې خونه کې ساتل شوي وو. په دې موده کې تقي څو ځله بېهوښه شو او د ساه اخیستلو لپاره به یې بهر وړ. نعمت وایي، د دُرو د ګوزارونو له امله یې پر شا نه شوای پرېوتلای او یوازې پر نس به یې ویده کېده. په هغو څلورو ساعتونو کې چې زخمي هلته پراته وو، نه اوبه، نه خواړه او نه درمل ورکړل شول. څو څو ځله تر پوښتنو لاندې ونیول شول؛ هر نیم ساعت وروسته به نوې ډله راتله، نوم او د پلار نوم به یې پوښت، او ثبت به یې کاوه.
په پای کې یې مجبور کړل چې ژمنهلیک لاسلیک کړي چې نور به اعتراضونه نه پوښي. د ژمنې د لاسلیک پر مهال، یو قوماندان په طنزي او سپکو خبرو ورته وویل: «اوس ولاړ شئ او فلمبرداري وکړئ! بختور یاست چې ژوندي پاتې شوئ. که زه وای…» او په لاس یې د سر پرېکولو اشاره وکړه.
کله چې له هغه ځایه راووتل، رنګونه یې تښتېدلي وو. باور یې نه کېده چې له دومره دُرو ژوندي راوتلي دي. په راتلونکو ورځو کې د تقی او نعمت انځورونه د نړیوالو خبرونو سرلیک شول. دغه انځورونه وروسته د «کور نمبر درې» مستند برخه هم وګرځېدل. نعمت او تقي بختور وو چې روغتون ته ولاړ شي او درملنه ترلاسه کړي؛ په داسې حال کې چې د ډېرو لومړنیو قربانیانو په روایتونو کې نه درملو ته لاسرسی و او نه هم درملنې ته او ان روغتون ته تلل د شلاقې خوړلو کسانو لپاره د شرم او بدنامۍ خبره ګڼل کېده.
نعمت وایي: «کلونه تېر شوي، خو زخمونه مې لا هم تازه دي. پر بدن مې تر ۲۰۲۳ کال پورې فزیکي نښې پاتې وې، خو اصلي زخم زما په ذهن کې دی. زما ژوند د هغه ورځې نه مخکې او وروسته په دوه برخو وېشل شوی دی. هره ویډیو یا اعلامیه چې د طالبانو د دُرو په اړه وي، ما بېرته هماغه تیاره خونې ته بیايي. ژور خپګان مې نیسي. حتا که درملنه وکړم، حتا که ښه پېښې رامنځته شي، زما مغز لا هم د دُرو غږ ته غبرګون ښيي. دا د طالبانو پاتې شونی دی نه یوازې زما پر پوستکي، بلکې پر روح مې، ذهن مې سمېدونکی نه دی».
هغه باور لري چې پر دوی د شکنجې شدت تر ډېره د دې له امله و چې هغوی هزاره وو. د ده په وینا، که داسې نه وای، هماغه ورځ نور خبریالان له بېلابېلو قومونو څخه هم هلته وو او فلمبرداري یې کوله، خو هېڅ زیان ورته ونه رسېد.
نومبر ۲۰۲۲ (د ۱۴۰۱ د لړم منځنۍ) د بدلون لومړنی ټکي
د ۲۰۲۲ په نومبر کې، وروسته له هغه چې د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده له قاضیانو سره په یوه غونډه کې د «شرعي حدودو او قصاص احکامو» د بشپړ تطبیق امر وکړ، د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد دغه فرمان «واجب» وباله او پر اېکسپاڼه یې خپور کړ. د طالبانو سترې محکمې دا امر تایید کړ او په لوګر، لغمان، تخار او پروان ولایتونو کې د عامه دُرو وهلو لړۍ سمدستي پیل شوه.
خو په عمل کې هېڅ عادلانه حقوقي پروسه موجوده نه وه، نه مدافع وکیل، نه د چوپ پاتې کېدو حق او نه هم څلور عادل شاهدان. د یوه کس شهادت هم بس و چې یو تورن کس د دُرو لاندې شي. د طالبانو په اعلامیو او قضایي سیستم کې د «تورن» او «مجرم» ترمنځ هېڅ توپیر نه کېږي. د ۲۰۲۲ کال په وروستیو او ۲۰۲۳ کې، دُرې د ورځني مجازات بڼه خپله کړه د واده له چوکاټه بهر جنسي اړیکو (چې «زنا» بلل کېږي)، د دوو سړیو ترمنځ اړیکو («لواط»)، هغه څه چې «اخلاقي فساد» بلل کېږي، له کوره د ښځې وتل (چې «له کوره تېښته» ورته وایي)، غلا او د الکولو کارول ټولو ته دا سزا ورکول کېده.
د ملګرو ملتونو د مرستندوی ماموریت راپور ښيي چې د ۲۰۲۲ کال د نومبر له ۱۸ څخه د ډسمبر تر پایه پورې، له ۱۰۰ څخه ډېر کسان (چې ۲۴ ښځې او دوه ماشومان هم پکې شامل وو) په تخار، لوګر، لغمان، پروان او کابل ولایتونو کې په دُرو وهل شوي دي. د بېلګې په توګه، د ۲۰۲۲ کال د ډسمبر په ۸مه، ۲۷ کسان د پروان ولایت په لوبغالي کې په عام محضر کې ووهل شول.
دا ډول مجازات په مستقیم ډول د نړیوال مدني او سیاسي حقونو د میثاق د ۷ مادې څخه سرغړونه ده، چې په څرګند ډول وایي: «هېڅوک باید د شکنجې یا ظالمانه، غیرانساني او سپکوونکي چلند یا مجازاتو لاندې ونه نیول شي.» همدارنګه دا کړنې د شکنجې د منع له کنوانسیون سره هم په ټکر کې دي. د دې کنوانسیون د لومړۍ مادې له مخې، د سخت بدني یا رواني درد او کړاو قصدي واردول د سزا ورکولو، اعتراف اخیستلو، وېرولو یا تبعیض لپاره که د دولتي مقام له خوا وي یا د هغه په رضا یا پوهه ترسره شي، شکنجه بلل کېږي.
د ۲۰۲۴ جولای (د ۱۴۰۳ زمري لسمه) د «امر بالمعروف او نهی عن المنکر» قانون
د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده لومړی نمبر فرمان توشیح کړ (چې د طالبانو د عدلیې وزارت په ۱۴۵۲مه رسمي جریده کې خپور شو). دغه قانون د امر بالمعروف مامورینو ته دا صلاحیت ورکړ چې «اخلاقي جرمونه» په هماغه ځای کې تشخیص کړي او د تعزیري مجازاتو پرېکړه او تطبیق وکړي.
د دې فرمان توشیح عام محضر کې د دُرو وهلو د زیاتوالي له اصلي لاملونو څخه یو بلل کېږي. دا فرمان په داسې حال کې پلی کېږي چې «بې له قانونه جرم نشته» اصل تر پښو لاندې کوي او مطلق واک غیرقضایي ځواکونو ته سپاري چې دا په بشپړ ډول د عادلانه محاکمې له حق سره په ټکر کې دی، کوم چې د نړیوال مدني او سیاسي حقونو د میثاق په ۱۴مه ماده کې تضمین شوی دی.
د ۲۰۲۴ کال مارچ او نومبر د سنګسار او عام محضر دُرو د سزاوو زیاتوالی
د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده د سنګسار او عام محضر کې د دُرو د سزاوو د تطبیق اعلانونه زیات کړل او د «حد قذف» (۸۰ ګوزاره) لومړنی رسمي تطبیق یو ځل بیا په لوبغالي کې ترسره شو. د همدې امر په تعقیب، د ۲۰۲۴ کال په نومبر کې د طالبانو سترې محکمې د لومړي ځل لپاره په ښکاره ډول د قذف حد عملي کړ. دا چاره د شلاق وهلو د تېر تاریخ تکرار، بلکې تر هغه هم زیات د منځنیو پېړیو ظالمانه سزاوو ته بېرته ستنېدل دي. هماغه لوبغالي او هماغه د انسان پر بدن د دُرو د لګېدو وېروونکی احساس.
د حکم له تطبیق یوه ورځ مخکې، طالبانو په جوماتونو کې اعلانونه خپاره کړل او له خلکو یې وغوښتل چې له موبایل او کمرې پرته د دُرو د نندارې لپاره حاضر شي. د دې حکم د تطبیق خبر د طالبانو د سترې محکمې له خوا پر اېکسپاڼه په پښتو، فارسي او عربي ژبو خپور شو.
د دې اعلامیې له مخې، د ۱۴۰۳ کال د لیندۍ په ۷مه، یو کس چې عیسی خان نومېده، د «قذف» (یعنې پر بل کس د زنا د دروغجن تور لګول) په جرم په عام محضر کې په دُرو ووهل شو. د محکمې په بیان کې ویل شوي وو چې دغه کس ونه توانېد خپل تور د څلورو شاهدانو په وړاندې ثابت کړي، نو له همدې امله د ۸۰ دُرو محکوم شو.
د طالبانو محکمې ادعا کړې وه چې دا حکم د درې پړاوونو ابتدایي، استیناف او عالي محکمې له ارزونې وروسته صادر شوی دی، خو په دې بیان کې د مدافع وکیل د حق، د چوپ پاتې کېدو د حق، د انساني کرامت او د عادلانه محاکمې نورو اساسي اصولو ته هېڅ اشاره نه وه شوې.
د طالبانو سترې محکمې په خپلې اعلامیې کې د سورة النور د ۴م آیت استناد کړی دی. د دې آیت عربي متن داسې دی:
﴿وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا ۚ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ﴾
(سوره النور، آیه ۴)
پښتو ترجمه: «او هغه کسان چې پاک لمنې ښځې په زنا تورنوي او بیا څلور شاهدان نه راولي، نو هغوی اتیا دُرې ووهئ او هېڅکله یې شاهدي مه منئ او همدوی فاسقان دي».
د قذف د حد دا تطبیق پر یو سړي په داسې حال کې ترسره شو چې په دې قضیه کې د دواړو لورو ادعاوې د نارینهوو ترمنځ وې. د دې دوسیې نور جزییات نشته؛ نه ده روښانه چې ایا دغو سړیو د یو بل د کورنۍ پر کومې ښځې تور لګولی و، که له لورو څخه یوه د خپلې کورنۍ د یوې ښځې د جنسي تېري ادعا کړې وه.
د دې څېړنیز راپور او د دوسیو د بیاکتنې پر مهال څرګنده شوه چې طالبانو په تېرو څلور نیمو کلونو کې د ښځو یا ماشومانو پر وړاندې د جنسي تېري هېڅ قضیه په رسمي ډول نه ده ثبت او تعقیب کړې او د «جنسي تېري» جرم ته رسمیت نه ورکوي. که څوک د جنسي تېري شکایت وکړي، ډېر احتمال شته چې لومړی خپله د «اخلاقي جرم» په تور مجازات شي او که یې ادعا ثابته نه شي، د قذف په تور محکوم شي.
په دې اړه د «رواداري» د بشري حقونو بنسټ مشره شهرزاد اکبر وایي: «دا د حیرانتیا خبره نه ده چې د جنسي تېري یا جنسي ځورونې قربانیانو ته لاسرسی کم وي؛ ځکه، لومړی دا چې ښځې د طالبانو په قضایي نظام کې ځان خوندي نه احساسوي څو شکایت وکړي، ځکه کېدای شي اړ شي له تېري کوونکي سره واده وکړي، یا ممکن جنسي تېری اصلاً جرم ونه ګڼل شي او خپله ښځه د «زنا» په تور مجازات شي. برسېره پر دې، ښځې ښځینه مدافع وکیل ته لاسرسی نه لري. د طالبانو په حقوقي نظام کې ښځې د قاضي یا څارنوال په توګه هېڅ رول نه لري او یوازې په پولیسو کې په محدود ډول د تلاشي او ورته چارو لپاره کارول کېږي. دا نظام په شدت سره نارینهمحور دی او ښځې ځان خوندي نه احساسوي چې دغو ادارو ته پناه یوسي. د خوندي کورونو شتون نشته څو ښځه وکولای شي که مېړه یې وهي او ټکوي یې، شکایت وکړي او یوې خوندي پناهځای ته معرفي شي. سربېره پر دې، د طالبانو قانون چې د مېړه له خوا د ښځې بدني سزا تر هغه ځایه چې د هډوکو ماتېدو لامل نه شي، جواز ورکوي، ډېره د اندېښنې وړ خبره ده».
د ۲۰۲۶ جنوري ۴مه (۱۴۰۴) د محکمو جزایي اصولنامه (۱۱۹ مادې)
د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده د محکمو جزایي اصولنامه له ۱۱۹ مادو سره لاسلیک کړه. په دې اصولنامه کې یو ځل بیا د خلکو ډېر عادي او ورځني چلندونه په مبهم او پراخ ډول جرم وګرځول شول. له یوې خوا د عادي کړنو جرمپژندل او له بلې خوا د دُرو او نورو تعزیري سزاوو پراخ صلاحیت، د دې لامل شو چې د طالبانو بېلابېلو ځواکونو ته د مجازاتو د پلي کولو ساحه نوره هم پراخه شي.
د دې اصولنامې د لومړۍ مادې له مخې: «قانون هغه ټول اصول او مقررات دي چې د هبتالله اخوندزاده له خوا تایید یا توشیح شوي وي».
په همدې سند کې ځینې مهم اصطلاحات داسې تعریف شوي دي:
د حد او تعزیر ترمنځ توپیر (څلورمه ماده) په داسې ډول تعریف شوی چې د جرم او مجازاتو د قانونيوالي اصل او د بېګناهۍ اصل تر پوښتنې لاندې راولي.
همدارنګه، د تعزیر درجې د ټولنیز مقام پر بنسټ (نهمه ماده) داسې تنظیم شوې چې ان عادي اشخاصو ته پراخ واک ورکوي.
د طالبانو د جزایي اصولنامې او اعلامیو یوه له خطرناکو ځانګړتیاوو څخه د هغو مبهمو او بېتعریفه جرمونو شتون دی چې طالبانو او حتا عامو خلکو ته د مجازاتو لپاره پراخ لاس ورکوي. طالبان پرته له کوم واضح او لیکلي معیار څخه، خلک د بېلابېلو عجیبو دلایلو پر اساس په دُرو وهي، لکه د پلار بېاحترامي، د امام مهدي د نیابت ادعا، د امارت د نظام پر ضد کړنې، د شپې له لوري «په ناسم نیت» کور ته ننوتل، دیاثت (د زنا اسانتیا برابرول)، له یوې ښځې سره «فسق او فجور»، د ښځو له کوره تېښته او «غیرقانوني واده».
په عمل کې، طالبان نږدې هر ډول عاطفي اړیکه یا د ښځې او سړي ترمنځ لیدنه د واده له چوکاټه بهر «زنا» یا «نامشروع اړیکه» ګڼي. د دې ډېرو جرمونو لپاره هېڅ روښانه او مشخص قانوني معیار نه شته.
د راپور موندنې
د ۲۰۲۲ کال له نومبر وروسته، کله چې د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده د شرعي حدودو د بشپړ تطبیق امر وکړ، شلاق له یوې خپرې او بېنظمې سزا څخه په یو منظم او ورځني سیستم بدل شو. د دې راپور د راټولو شوو معلوماتو له مخې چې د طالبانو د سترې محکمې، د ملګرو ملتونو د مرستندوی ماموریت (یوناما)، د بشري حقونو د عالي کمیشنر دفتر، د امریکا د بهرنیو چارو وزارت، د بشري حقونو د څار بنسټ، د بښنې نړیوال او د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارد بېنېټ پر بنسټ برابر شوي په تېرو څلور نیمو کلونو کې لږ تر لږه له ۲ زره او ۷۳۷ څخه تر ۲ زره او ۷۵۷ پورې کسان په عام محضر کې په دُرو وهل شوي دي.
مانا دا چې له ۱۰۶ زره او ۷۴۳ څخه تر ۱۰۷ زره او ۵۲۳ پورې دُرې د انسانانو په بدنونو لګیدلي، په دې ترتیب هره ورځ په منځنۍ کچه ۶۴ څخه ډې ګوزارونه شوي.
دا شمېرې یوازې هغه رسمي او اعلان شوې پېښې رانغاړي چې د طالبانو د سترې محکمې له خوا خپرې شوې دي او په ډېرو قضیو د دې ترڅنګ د بند سزا هم ورکړل شوې ده. په لرو پرتو ولایتونو کې ډېرې پېښې بېراپور پاتې شوې دي، نو واقعي شمېر ښايي څو برابره لوړ وي.
شلاقونه تر ډېره د «اخلاقي» جرمونو لپاره (چې زیاتره ښځې پکې ښکېلې وي) او همدارنګه د نشهيي توکو او غلا په تړاو (چې زیاتره نارینه پکې شامل وي) عملي کېږي او نږدې تل په عام محضر کې ترسره کېږي.
د ګوزارونو د شمېر په اړه مهمه یادونه
که څه هم طالبان معمولاً د دُرو شمېر ۳۹ ګوزاره اعلانوي، د دې راپور موندنې، د قربانیانو روایتونه او د خپلواکو سرچینو معلومات ښيي چې په عملي ډول ګوزارونه کله ناکله تر ۱۰۰ پورې هم رسېدلي دي. په ځینو نادرو مواردو کې د حدودو (لکه زنا، قذف او د الکولو قضیې) لپاره تر ۸۰ ګوزارونو پورې هم تطبیق شوي، خو هغه څه چې طالبان یې اعلانوي، عموماً د ۳۰–۳۹ ګوزارونو تر کچې محدود ښودل کېږي. له همدې امله، پورته شمېرنې احتیاطي دي او د حقیقي ګوزارونو شمېر ښايي تر دې ډېر لوړ وي.
اصلي جرمونه (د طالبانو د سترې محکمې د اعلامیو له مخې، د ډېرښت په ترتیب):
جغرافیایي وېش:
په کابل، بلخ، سرپل، غور، پروان، زابل، خوست، تخار، بامیان او همدارنګه هرات، هلمند، جوزجان کې تر ټولو ډېرې پېښې ثبت شوې دي. نږدې ټول ۳۴ ولایتونه لږ تر لږه یوه پېښه لري.
د جنسیت له مخې وېش (په ټوله موده کې):
د معلوماتو تشې او حقوقي ټکرونه
په دې راپور کې وړاندې شوې شمېرې یوازې افغانستان کې د دُرو د منظم تاوتریخوالي یوه نیمګړې انځور وړاندې کوي. د طالبانو ستره محکمه یوازې هغه پېښې اعلانوي چې خپله یې په رسمي ډول ترسره کړې وي. ډېرې ډُرې په لرو پرتو ولایتونو کې، د امر بالمعروف مامورینو له خوا، د زندانونو دننه، محلي محکمو کې او حتا په کورونو کې ترسره کېږي، خو هېڅکله نه ثبت کېږي.
د قربانیانو شدیدې وېرې د غچ اخیستنې او بیا مجازاتو له امله رسنیز سانسور، د معلوماتو د خپرېدو مخنیوی او د خبریالانو د لاسرسي نشتوالی کلیوالو سیمو ته، دا لامل شوي چې واقعي شمېر ښايي څو چنده لوړ وي.
په دې راپور کې موږ ونه توانېدو چې د هغو ښځو غږ هم راواخلو چې په عام محضر کې په ډُرو وهل شوې دي. د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارد بنت هم دغو تشو ته اشاره کړې او خپلې جدي اندېښنې یې څرګندې کړې دي.
ناثبت شوې بېلګې: دُرې د رسمي شمېرو څخه هاخوا
یو له هغو روایتونو څخه چې ثبت شوی نه دی، د تخار په ولایت کې د واده په شپه د دُرې پېښه ده. د ۱۴۰۰ کال د سنبلې په میاشت کې، طالبانو د واده پر مراسمو چاپه ووهله او چیغې یې ووهلې چې د موسیقۍ غږ باید بند شي. زوم موسیقي بنده کړه، خو دې بسنه ونه کړه. طالبانو هماغه شپه، د ناوې او مېلمنو مخې ته، هغه په دُرو ووهه. هغه انځورونه چې وروسته خپاره شول ښيي چې د هغه د بدن شا برخه په بشپړ ډول ټپي او شنه شوې وه. نه یوازې زوم، بلکې د هغه مور هم په همدې شپه د دُرو ګوزارونو سره مخ شوه.
په غور کې هم د وېرې او شلاقونو بله کیسه خپره شوې وه. د ۱۴۰۰ کال د لړم په میاشت کې، یوه نجلۍ او یو هلک «له کوره تېښتې» په تور لومړی په دُرو ووهل شول. له حکم د تطبیق وروسته، په داسې حال کې چې بدنونه یې ټپیان او له درده ډک وو، بې له رضایت څخه یو له بل سره نکاح کړل شول.
د کارپوهانو نظرونه
د ۲۰۲۶ کال د مارچ په ۳مه، د ملګرو ملتونو کارپوهانو په یوه ګډه اعلامیه کې خبرداری ورکړ چې د طالبانو له خوا د بدني سزاوو چټک زیاتوالی چې ډېری وخت په عام محضر کې او د «اخلاقي» په اصطلاح جرمونو لپاره عملي کېږي د نړیوالو بشري حقونو د قوانینو ښکاره سرغړونه ده. هغوی ټینګار وکړ: «بدني سزا د انساني کرامت او جسمي تمامیت سپکاوی دی او د شدت له مخې کېدای شي د شکنجې یا ظالمانه، غیرانساني او تحقیرآمیز چلند په توګه وپېژندل شي. دا عمل باید سمدستي ودرول شي».
همدا راز، د «رواداري» د بشري حقونو بنسټ مشره، شهرزاد اکبر، وضعیت داسې بیانوي: «اوسنی حالت په افغانستان کې له بنسټه د ټولو بشري حقونو له معیارونو سره په ټکر کې دی او بدني سزاوې لکه دُرو وهل د شکنجې په توګه ګڼل کېږي. دا کار د افغانستان له ټولو نړیوالو ژمنو سره په بشپړه توګه مخالف دی. د طالبانو په نظام کې ښځې د کورنۍ د نارینهوو ملکیت ګڼل کېږي. ښځې او ماشومان د ټولنې تر ټولو زیانمنونکي قشرونه دي».
ټولنیزې او رواني تاثیر، دُرې د وېرې د سیاست په توګه
شلاق یوازې فزیکي زیان نه دی؛ بلکې د یو ملت روح هدف ګرځوي. خوان بوجینو، چې یو کلینیکي روانپوه او د TRACES نړیوالې شبکې بنسټاېښودونکی دی، عام محضر کې د دُرو تاثیر داسې بیانوي: «شلاق په مذهبي باورونو کې ریښه لري او یو ډول مذهبيمحوره شکنجه ده. د پټې او علني شکنجې ترمنځ اساسي توپیر ډېر مهم دی. په پټه شکنجه کې قربانیان اکثره چوپ پاتې کېږي، ځکه فکر کوي څوک به پرې باور ونه کړي. خو علني شکنجه یو نمایشي صحنه ده، چارواکي خلک راوبولي چې ننداره وکړي او «عبرت» واخلي. اصلي هدف یوازې د فرد بدن ته زیان رسول نه دي، بلکې دا ده چې نور خلک وویني «وګورئ او ووېرېږئ، که تېروتنه وکړئ، ستاسو برخلیک هم همدا دی».
دا ډول سزا د قرباني شخصي حریم له منځه وړي. هر څه د خلکو مخې ته ترسره کېږي، د وهلو طریقه، ژړا، زارۍ او عاطفي ماته. پایله یې ژوره او دوامداره شرم دی، چې کولی شي د افسردګۍ، اوږدمهاله رواني اختلالاتو، د یادونو له ځایونو د تېښتې او حتی ځانوژنې لامل شي. ډېر قربانیان د ټولنې د سترګو له وېرې د اوسېدو ځای پرېږدي.
فزیکي ټپونه کېدای شي ورغېږي، خو رواني اغېز یې هېڅکله له منځه نه ځي. له بلې خوا، شکنجهکوونکی د مشر د امر او ایډیولوژیکو توجیهاتو (لکه دین، وطن او عدالت) پر بنسټ خپل شخصي وجدان غلی کوي او قرباني په یوه غیرانساني «شي» بدلوي.
عام محضر کې په دُرو وهل په حقیقت کې د ټولنیز کنټرول یوه اغېزمنه وسیله ده، وېره په دولتي سیاست بدلوي او ټولنه په چوپ او وېرېدلي نندارچیانو اړوي.
پایله
څلور نیم کاله کېږي چې په افغانستان کې د دُرو غږ تکرارېږي د بدخشان د فیضاباد د محکمې له انګړه تر د پروان او کابل لوبغالو، د تخار د واده له شپې تر د غور «له کوره تېښتې» پېښو پورې. لږ تر لږه له ۱۰۷ زرو څخه ډېر د شلاق ګوزارونه پر لږ تر لږه ۲ زره او ۷۳۷ انسانانو لګېدلي دي.
ښاغلی «ک» لا هم د دُرو غږ په غوږونو کې اوري. نعمت نقدي وایي، ژوند یې «له دُرو مخکې» او «له دُرو وروسته» ووېشل شو. د تخار زوم او د هغه مور د واده په شپه ټپیان او په وینو ولړل شول. د غور نجلۍ او هلک، د ټپي بدنونو سره، په زور له یو بل سره په نکاح شول.
ریچارد بنت او د ملګرو ملتونو کارپوهانو د ۲۰۲۶ کال د مارچ په ۳مه په څرګنده وویل: «بدني مجازات، په شمول د دُرو، د انساني کرامت او جسمي تمامیت سپکاوی دی او باید سمدستي ودرول شي».
همدارنګه شهرزاد اکبر او خوان بوجینو ټینګار کړی چې دا دُرې یوازې بدن نه، بلکې د ټولنې روح او څو نسلونه په نښه کوي.
جورج اورویل په خپل ناول۱۹۸۴ کې لیکلي: «د شکنجې هدف، خپله شکنجه ده. د قدرت هدف، قدرت دی».
نن په افغانستان کې، دُرې نور عدالت نه دی؛ بلکې هغه شکنجه ده چې په بشپړه پوهه او حتا په افتخار اعلان او تطبیقېږي په عام محضر کې سپکاوی چې د انسان روح ماتوي او د یو ملت په وجود کې تلپاتې وېره ټومبوي.
دا څېړنیز راپور یو روښانه او بېابهامه پیغام لري، د طالبانو دُرې شکنجه ده، نه عدالت. دا یوه منظم سیاست دی چې د وېرې په وسیله پر ټولنه واک ټینګوي او په مستقیم ډول د بشري حقونو نړیواله اعلامیه، د شکنجې د منع کنوانسیون او د ملګرو ملتونو د مدني او سیاسي حقونو میثاق تر پښو لاندې کوي.
تر هغه چې دا وېره پاتې وي، هېڅ بله ازادي ریښتینی مانا نه لري؛ ځکه له وېرې ازادي، د ټولو ازادیو بنسټ دی.
د اسراییل او ایران تر منځ د دولس ورځنۍ جګړې او همدارنګه په دغه وروستۍ جګړه کې امریکا او اسراییل د ایران یو شمېر لوړپوړي نظامي او امنیتي چارواکي په نښه کړي او وژلي یې دي. د راپورونو له مخې د ایران د جمهوري دولت ۵۲ لوړ رتبه چارواکي په روانو جګړو کې وژل شوي دي.
د دې بریدونو کچه داسې وه چې د ایران د نظامي او امنیتي قوماندې مهمې لوړې طبقې یې احاطه کړې دي.
دغه بهیر د سپاه پاسداران د قوماندې پر جوړښت سخت ګوزار کړی او د اسلامي جمهوریت د پوځونو د رهبرۍ اصلي شبکه یې ډېره کمزورې کړې ده؛ تر دې چې د دې شبکې د سخت زیان او حتا د نږدې ړنګېدو خبره هم کېدای شي. په ورته وخت کې، د حاکم نظام د پرېکړو مهمې کړۍ هم له دې بدلونونو اغېزمنې شوې او له جدي ګډوډۍ او کمزورۍ سره مخ شوې دي.
لاندې هغه ۵۲ لوړپوړي نظامي، استخباراتي او امنیتي چارواکي دي چې په وروستیو کلونو کې، ډېری یې د اسراییل په عملیاتو او ځینې یې د امریکا او اسراییل په ګډو عملیاتو کې وژل شوي دي. دا نوملړ د دې بریدونو د نفوذ، دقت او د اسلامي جمهوریت د قدرت پر مرکزي هستې د تمرکز انځور وړاندې کوي. د نومونو ترتیب د دندو له مخې شوی، نه د اهمیت له مخې.
علي خامنهیي
د اسلامي جمهوریت رهبر او د وسلهوالو ځواکونو اعلی قوماندان
خامنهیي د ایران په سیاسي او نظامي جوړښت کې تر ټولو مهمه څېره وه. د وسلهوالو ځواکونو د اعلی قوماندان په توګه یې د امنیتي او نظامي برخو تر ټولو لوړې پرېکړې کولې او په عین حال کې د سیاسي واک په سر کې هم و.
د هغه وژل کېدل د اسلامي جمهوریت پر حاکم جوړښت ډېر دروند ګوزار و او هممهاله یې د پوځونو د قوماندې شبکه له بېساري ګډوډۍ سره مخ کړه.
د ملي امنیت د عالي شورا منشي، علي لاریجاني
لاریجاني د خامنهيي له وژل کېدو وروسته د نظام په لوړه کچه یو مهم شخصیت شو. هغه په نړیواله کچه پېژندل شوی و او په امنیتي او سیاسي جوړښتونو کې یې اوږده تجربه لرله.
هغه مخکې په سپاه پاسداران کې د ګډو ځواکونو د مرستیال په توګه کار کړی و او لس کاله یې د ایران د دولتي رسنیو مشري هم کړې وه.
د دولس ورځنۍ جګړې وروسته، هغه د ملي امنیت شورا منشي وټاکل شو او د ناورینونو د مدیریت یو مهم عنصر ګڼل کېده، خو بالاخره هغه هم د اسراییل په عملیاتو کې ووژل شو.
د دفاع شورا منشي، علي شمخاني
شمخاني د اسلامي جمهوریت په امنیتي او نظامي جوړښت کې یو مهم شخصیت و. د دفاع شورا د دولس ورځنۍ جګړې وروسته د جګړې د مدیریت لپاره جوړه شوه.
هغه د خامنهیي نږدې سلاکار هم و او د ایران-عراق جګړې پر مهال د سپاه مرستیال قوماندان پاتې شوی و. وروسته یې د دفاع وزیر په توګه هم دنده ترسره کړه.
هغه د اسراییل له لوري په یوه غونډه کې ووژل شو، هغه غونډه چې ګومان کېږي د اټومي بم په اړه د پرېکړې لپاره جوړه شوې وه.
د وسلهوالو ځواکونو لوی درستیز مشر، محمد باقري
محمد باقري، د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز مشر، د سپاه پاسداران له پخوانیو قوماندانانو څخه و چې په دې بنسټ کې یې ۴۴ کاله تجربه درلوده. هغه د دولس ورځنۍ جګړې په بهیر کې، د جګړې په لومړیو شېبو کې د اسراییل له خوا په نښه او ووژل شو.
محمد باقري له خامنهیي وروسته د اسلامي جمهوریت تر ټولو لوړپوړی نظامي مقام بلل کېده او د لوی درستیز په توګه یې د سپاه پاسداران، پوځ، پولیسو او د دفاع وزارت ترمنځ د همغږۍ مسؤلیت پر غاړه درلود. هغه د سپاه پاسداران له مهمو او اغېزناکو قوماندانانو څخه شمېرل کېده.
هغه د ایران او عراق د جګړې پر مهال، د خاتمالانبیا په قرارګاه کې چې د هغه وخت تر ټولو مهمه جګړهییزه اډه وه، د عملیاتو د استخباراتو مسؤل و. همدارنګه، د هغه ورور حسن باقري هم د ایران او عراق په جګړه کې یو پېژندل شوی وژل شوی قوماندان و.
محمد باقري په وروستیو کلونو کې ویلي وو: «زه د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز په توګه اعلان کوم چې په سیمه کې هېڅ هېواد د اسلامي جمهوریت پر وړاندې د برید توان نه لري او موږ ځان د امریکا پر وړاندې جګړې ته چمتو کړی دی. که پر اسلامي جمهوریت برید وشي، د امریکا پوځي اډې به په سیمه کې وسوځوو.»
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز مشر، عبدالرحیم موسوي
د ایران د اسلامي جمهوریت د پوځ عمومي قوماندان عبدالرحیم موسوي، د محمد باقري له وژل کېدو وروسته د اسراییل سره د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز په توګه وټاکل شو. دا لومړی ځل و چې د ۱۳۶۸ کال راهیسې د پوځ یو قوماندان دې مقام ته رسېده.
عبدالرحیم موسوي له ۱۳۹۶ څخه تر ۱۴۰۴ کلونو پورې، د اتو کلونو لپاره د ایران د پوځ عمومي قوماندان پاتې شوی و.
هغه د وروستۍ جګړې پر مهال، د دفاع شورا په یوه غونډه کې په نښه شو او د جګړې په لومړیو شېبو کې ووژل شو. عبدالرحیم موسوي د جګړې له پیل مخکې، د محمد باقري په څېر، پر امریکا او اسراییل ډېرې توندې څرګندونې کړې وې، خو د جګړې په لومړیو شیبو کې د وژل کېدو له امله یې دا فرصت ونه موند چې د دغو بېاساسه څرګندونو پایلې وویني.
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د استخباراتو مرستیال، غلام رضا محرابي
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د استخباراتو مرستیال محرابي، د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال هغه وخت ووژل شو چې د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک په جګړهییز قرارګاه کې حاضر و. هغه د همدې ځواک له قوماندان امیرعلي حاجيزاده، سره یو ځای وژل شوی دی.
محرابي د ایران او عراق د جګړې پر مهال د نظامي استخباراتو له پخوانیو قوماندانانو څخه و او د هغه وخت د لوی درستیز مشر محمد باقري له نږدې ملګرو او همکارانو څخه ګڼل کېده.
هغه د سپاه پاسداران د خوزستاني قوماندانانو له ډلې څخه هم و.
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د عملیاتو مرستیال، مهدي رباني
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د عملیاتو مرستیال رباني، د دولس ورځنۍ جګړې په لومړۍ شپه کې، د هغه د کور په نښه کېدو له امله ووژل شو.
هغه د «امام علي» په نوم د امنیتي کنډکونو له بنسټګرو څخه و؛ دا هغه ځواکونه دي چې د اسلامي جمهوریت په جوړښت کې د اعتراضونو د ځپلو له پېژندل شوو واحدونو څخه شمېرل کېږي. دغه کنډکونه د سپاه پاسداران ځانګړي ځواکونه دي چې زیاتره په موټرسایکلونو کې په کوڅو او سړکونو کې ځای پر ځای کېږي او د اعتراضونو په ځپلو کې برخه اخلي.
د ۱۳۸۸ کال له اعتراضونو وروسته، چې د «شنه غورځنګ» په نوم پېژندل کېږي، رباني ته د دغو موټري کنډکونو د جوړولو او تنظیمولو دنده وسپارل شوه. دا واحدونه وروسته د هېواد په کچه د اعتراضونو د کنټرول او ځپلو له مهمو وسیلو څخه وګرځېدل.
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د عملیاتو مرستیال، بهرام حسيني مطلق
حسيني مطلق له هغو قوماندانانو څخه و چې د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال د یو شمېر نورو قوماندانانو له وژل کېدو وروسته لوړو پوستونو ته وټاکل شو او د لوی درستیز د عملیاتو د مرستیال په توګه یې دنده ترسره کوله.
هغه مخکې د تهران د سپاه قوماندان و او د دې ولایت په ښارونو کې (له لوی تهران پرته) د اعتراضونو د ځپلو مسؤلیت ور په غاړه و. همدارنګه، د یوې مودې لپاره یې د کرج د سپاه قومانداني هم کړې وه، چې په وروستیو کلونو کې د حکومت ضد اعتراضونو له مهمو مرکزونو څخه بلل کېږي.
حسيني مطلق د پراخو بشري حقونو د سرغړونو له امله د اروپايي ټولنې له خوا تر بندیزونو لاندې و.
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د لوژستیک او ملاتړ مرستیال، محسن درهباغي
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د لوژستیک او ملاتړ مرستیال درهباغي، د ۱۴۰۴ کال د کب میاشتې په لومړۍ ورځ د امریکا او اسراییل د بریدونو پر مهال ووژل شو.
هغه په لوی درستیز کې د ملاتړ او صنعتي څېړنو د چارو مسؤل و او د وسلهوالو ځواکونو د لوژستیکي او صنعتي اړتیاوو په برابرولو کې یې مهم رول درلود.
درهباغي مخکې د چابهار د هوايي اډې قوماندان، د پوځ د هوايي ځواک د قوماندان مرستیال او همدارنګه د پوځ د ملاتړ مرستیال پاتې شوی و.
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د بسیج مشر، اسدالله بادفر
د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د بسیج مشر بادفر، د امریکا او اسراییل په وروستیو بریدونو کې ووژل شو.
هغه مخکې د لوی درستیز په چوکاټ کې د بسیج د عالي دارالانشا مسؤلیت درلود او د بسیج د جوړښت د همغږۍ په برخه کې یو اغېزناک شخصیت بلل کېده.
بادفر د سپاه پاسداران او بسیج له پخوانیو قوماندانانو څخه و.
د خاتمالانبیا د جګړهییزې قرارګاه قوماندان، غلام علي رشید
د خاتمالانبیا د جګړهییز قرارګاه قوماندان رشید، د اسلامي جمهوریت له مهمو نظامي څېرو څخه و چې ټاکل شوې وه د امریکا او اسراییل سره د جګړې په صورت کې د جګړې د عملیاتو مشري پر غاړه واخلي. د خاتمالانبیا قرارګاه د اسلامي جمهوریت تر ټولو لوړه جګړهییزه اډه بلل کېږي.
رشید د سپاه پاسداران له پخوانیو قوماندانانو څخه و او د ایران او عراق د جګړې پر مهال د پنځو اصلي پرېکړهکوونکو قوماندانانو له ډلې څخه شمېرل کېده. هغه ۴۴ کاله د سپاه غړیتوب درلود او د ۱۳۵۷ کال له انقلاب مخکې هم د هغه وخت د حکومت پر ضد د وسلهوالې مبارزې په تور نیول شوی و. همدارنګه، هغه د سپاه د خوزستاني قوماندانانو د مهمې کړۍ غړی و چې مشري یې محسن رضایي کوله.
هغه د ایران او عراق له جګړې وروسته په دې باور و چې د اسلامي جمهوریت نیابتي ځواکونه، چې د هغه په وینا شپږ اصلي ډلې وې او د قاسم سلیماني له خوا جوړې شوې وې، د ایران شاوخوا د خندقونو په څېر عمل کوي او امریکا او اسراییل دې ته اړ دي چې ایران ته د رسېدو لپاره له دغو خندقونو تېر شي؛ هغه کار چې د هغه په اند ناشونی و. رشید همدارنګه باور درلود چې که د ځمکنۍ جګړې شرایط برابر شي، سپاه او پوځ کولی شي په ګډو عملیاتو کې اسراییل ته ماتې ورکړي.
خو د دولس ورځنۍ جګړې او ورپسې بدلونونو وښودله چې دا دواړه ارزونې ناسمې وې. غلامعلي رشید د جګړې په لومړیو شېبو کې په نښه او ووژل شو او هېڅکله یې دا بدلونونه ونه لیدل.
د خاتمالانبیا د جګړهییزې قرارګاه قوماندان، علي شادماني
د خاتمالانبیا د جګړهییزې قرارګاه قوماندان، علي شادماني، د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال او د غلامعلي رشید له وژل کېدو وروسته دې مقام ته وټاکل شو. هغه تر دې مخکې د همدې قرارګاه مرستیال و او د خامنهیي له خوا د دې قرارګاه د قوماندان په توګه ټاکل شوی و. د هغه د قوماندانۍ موده ډېره لنډه وه او نږدې نیمه اوونۍ یې دوام وکړ.
د شادماني پټنځای په یوه ورځ کې دوه ځله د اسراییل له خوا بمبار شو. هغه په لومړي برید کې ژوندی پاتې شو، خو په دویم برید کې ووژل شو.
شادماني د ایران او عراق د جګړې پر مهال د همدان ولایت کې د سپاه پاسداران له لوړپوړو قومندانانو څخه و او په وروستیو کلونو کې د وسلهوالو ځواکونو په لوی درستیز کې د لوړپوړو قوماندانانو له ډلې شو.
د خاتمالانبیا د قرارګاه د استخباراتو مشر، صالح اسدي
د خاتمالانبیا د قرارګاه د استخباراتو مشر صالح اسدي، د جګړې په لومړۍ ورځ ووژل شو.
هغه د دفاع شورا په یوه غونډه کې په نښه شو؛ داسې غونډه چې ګومان کېږي د اټومي بم د جوړولو په اړه د وروستۍ پرېکړې لپاره جوړه شوې وه.
د هغه د وژل کېدو پر مهال، اسدي د اسلامي جمهوریت د وسلهوالو ځواکونو تر ټولو لوړپوړی نظامي استخباراتي مقام بلل کېده، خو سره له دې، هغه په عامه ډګر کې یو نااشنا شخصیت و.
د سپاه پاسداران عمومي قوماندان حسین سلامي
د سپاه پاسداران عمومي قوماندان حسین سلامي، د ۱۳۹۸ څخه تر ۱۴۰۴ کلونو پورې د شپږو کلونو لپاره په دې دنده کې پاتې شوی و. هغه د امریکا او اسراییل پر وړاندې د خپلو پرلهپسې تندو څرګندونو له امله پېژندل کېده.
سلامي د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال، د جګړې په لومړیو شېبو کې په نښه او ووژل شو.
هغه د ایران او عراق د جګړې پر مهال د سپاه له قوماندانانو څخه و او د اصفهاني قوماندانانو د ډلې غړی و، چې مشري یې رحیم صفوي کوله. په هغه وخت کې، هغه د ۱۴ امام حسین لوا له قومندانانو څخه و.
سلامي له جګړې وروسته د سپاه د هوايي ځواک مشري وکړه او له ۱۳۸۸ څخه تر ۱۳۹۸ پورې یې د لسو کلونو لپاره د سپاه د عمومي قوماندان مرستیال په توګه، د محمدعلي جعفري تر قوماندانۍ لاندې کار کړی و.
د سپاه پاسداران عمومي قوماندان محمد پاکپور
د سپاه پاسداران عمومي قوماندان محمد پاکپور، د حسین سلامي له وژل کېدو وروسته د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال دې مقام ته وټاکل شو. خو هغه هم د اسلامي جمهوریت او د امریکا او اسراییل ترمنځ د وروستۍ جګړې په پیل کې، د جګړې په لومړیو شېبو کې په نښه او ووژل شو.
داسې ښکاري چې پاکپور د دفاع شورا په یوه غونډه کې، چې د علي شمخاني په مشري روانه وه، هدف ګرځېدلی و. د دې غونډې د ګډونوالو ترکیب، په ځانګړي ډول د سپاه د دوو لوړپوړو قوماندانانو شتون چې د اټومي صنعت په برخه کې یې مسؤلیت درلود، دا ګومان پیاوړی کوي چې دا غونډه د اټومي بم د جوړولو په اړه د پرېکړې لپاره وه.
پاکپور د ایران او عراق د جګړې پر مهال د سپاه د ځمکني ځواک له قوماندانانو څخه و او وروسته یې تر یوې لسیزې زیات د همدې ځواک مشري وکړه، تر دې چې د سپاه د عمومي قوماندان په توګه وټاکل شو.
هغه د وروستۍ جګړې له پیل مخکې، د فارس خلیج په څنډو کې د سپاه له نظامي مرکزونو د لیدنې پر مهال ځان د یوه میداني او عملي قوماندان په توګه څرګند کړی و. خو د نورو ډېرو لوړپوړو قوماندانانو په څېر، هغه هم د جګړې په لومړیو شېبو کې ووژل شو او هېڅکله یې د دې جګړې پیل ونه لید.
د سپاه پاسداران د عمومي قوماندان د دفتر مشر مسعود شانهيي
د سپاه پاسداران د عمومي قوماندان د دفتر مشر مسعود شانهيي، د دې بنسټ د قوماندې کړۍ ته نږدې له مهمو څېرو څخه و چې له حسین سلامي سره یو ځای ووژل شو.
هغه د عمومي قوماندان د دفتر د مشر په توګه د سپاه د عمومي قوماندان او د دې بنسټ د نورو لوړپوړو قوماندانانو ترمنځ د اړیکو د همغږۍ او مدیریت مسؤلیت درلود. همدارنګه، دې مقام د سپاه د عمومي قوماندان او د اسلامي جمهوریت د نورو لوړپوړو چارواکو ترمنځ د اړیکو په تنظیم کې مهم رول لوباوه.
د اسلامي جمهوریت د توغندیز پروګرام طراح حسن تهرانيمقدم
تهرانيمقدم په اسلامي جمهوریت کې د توغندیز پروګرام د طراح په توګه پېژندل کېده. هغه د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک له لوړپوړو قوماندانانو څخه و او د توغندیزو وړتیاوو د پراختیا په برخه کې یې له خامنهیي سره نږدې اړیکې لرلې.
تهرانيمقدم د اسلامي جمهوریت د توغندیز پروګرام په جوړېدو او پراختیا کې مهم او بنسټیز رول لوبولی و او د دې برخې له مهمو څېرو څخه ګڼل کېده.
هغه په ۱۳۹۰ کال کې د تهران شاوخوا د بیدګنه په پوځي اډه کې د یوې سترې چاودنې پر مهال ووژل شو. اسلامي جمهوریت دغه پېښه یو تصادفي انفجار وباله، خو داسې ګمان هم کېږي چې ښايي هغه د اسراییل د استخباراتي عملیاتو په پایله کې وژل شوی وي.
د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک قوماندان امیرعلي حاجيزاده
حاجيزاده د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال، د وژل کېدو تر وخته د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک قوماندان و. هغه د تهرانيمقدم وروسته، د اسلامي جمهوریت د توغندیز او بېپیلوټه الوتکو (ډرون) د وړتیاوو د پراختیا له مهمو معمارانو څخه ګڼل کېږي.
حاجيزاده له ۱۳۸۸ کال څخه تر ۱۴۰۴ کال د غبرګولي میاشتې پورې، د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک مشري پر غاړه لرله. دغه ځواک پنځه اصلي برخې لري: توغندیزه، بېپیلوټه، هوايي، دفاعي او فضايي برخې، چې له دې منځه توغندیزه او بیا بېپیلوټه برخه ډېر اهمیت لري.
هغه باور درلود چې د اسراییل دفاعي سیستمونه د اسلامي جمهوریت د پراخو توغندیزو بریدونو پر وړاندې، چې د هغه په وینا کېدای شي له ۵۰۰ تر ۱۰۰۰ توغندیو پورې وي، د مقاومت توان نه لري او دا دفاعي شبکه به ړنګه شي. خو د دولس ورځنۍ جګړې او ورپسې بدلونونو وښودله چې دا ارزونه ناسمه وه.
حاجيزاده همدارنګه د بېلابېلو توغندیو او بېپیلوټه الوتکو د نندارتونونو د جوړولو او خامنهیي ته د وړاندې کولو له امله پېژندل کېده. هغه د دولس ورځنۍ جګړې په لومړیو شېبو کې په نښه او ووژل شو.
د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک د توغندیزې برخې قوماندان محمود باقري
د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک د توغندیزې برخې قوماندان محمود باقري، د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال له امیرعلي حاجيزاده سره یو ځای ووژل شو.
د اسلامي جمهوریت په جوړښت کې، معمولاً د سپاه د توغندیزې برخې د قوماندان نوم په رسمي ډول نه اعلانېږي او دا یو له هغو پوستونو څخه دی چې ډېر کم په رسنیو کې څرګندېږي. محمود باقري د شپاړسو کلونو لپاره د اسلامي جمهوریت د توغندیزې برخې مشري کوله او په دې موده کې یې نوم هېڅکله په ښکاره ډول په رسنیو کې نه و یاد شوی.
هغه د اسلامي جمهوریت د توغندیزو وړتیاوو په پراختیا کې له مهمو څېرو څخه و او د سپاه پاسداران د تولید شوو توغندیو د ویجاړتیا ځواک او چټکتیا په لوړولو کې یې مهم رول درلود.
د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک د دفاع قوماندان داوود شیخیان
شیخیان د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک له لوړپوړو قومندانانو څخه و چې د دې ځواک د دفاعي برخې مسؤلیت یې پر غاړه درلود او د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال ووژل شو.
هغه مخکې ادعا کړې وه چې اسلامي جمهوریت د روسیې د «اس-۴۰۰» دفاعي سیستم ته اړتیا نه لري، ځکه د هېواد کورني دفاعي سیستمونه تر هغه غوره فعالیت لري.
خو د دولس ورځنۍ جګړې، وروستۍ جګړې او همدارنګه د امریکا او اسراییل د عملیاتو پر مهال د اسلامي جمهوریت د دفاعي سیستمونو کړنې وښودله چې دا ارزونه ناسمه وه.
د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک له لوړپوړو قوماندانانو څخه اسماعیل دهقان
دهقان د سپاه پاسداران د هوافضا ځواک له لوړپوړو قوماندانانو څخه و چې د امریکا او اسراییل د وروستیو عملیاتو په لومړیو ورځو کې ووژل شو.
د اسلامي جمهوریت حکومتي رسنیو اعلان کړی چې هغه په اراک کې له خپلې کورنۍ سره یو ځای په نښه او ووژل شو.
د هغه رسمي دنده هېڅکله په ښکاره ډول نه وه اعلان شوې، خو ګومان کېږي چې هغه د دې ځواک له حساسو او ستراتیژیکو برخو سره تړاو درلود.
د سپاه پاسداران د سمندري ځواک قوماندان علی رضا تنگسیري
د سپاه پاسداران د سمندري ځواک قوماندان علیرضا تنگسیري، د فارس خلیج کې د سختو سمندري نښتو له پیل مخکې ووژل شو. د هغه وژل کېدل د امریکا او اسراییل سره په جګړه کې د سپاه د قوماندې پر جوړښت یو مهم او دروند ګوزار بلل کېږي.
هغه پنځه کاله د بندرعباس د سمندري لومړۍ حوزې قوماندان و او اته کاله یې د علي فدوي تر قوماندانۍ لاندې د سمندري ځواک د مرستیال په توګه دنده ترسره کړه. له ۱۳۹۷ کال څخه تر وژل کېدو پورې یې اووه کاله د دې ځواک مشري کوله او په ټولیز ډول د شاوخوا شلو کلونو لپاره په لوړو قوماندانيو کې پاتې شوی و، چې د سپاه د سمندري ځواک یو مهم سمبول ګڼل کېده.
د تنگسیري له وژل کېدو سره، اسراییل د جګړې په بهیر کې د سپاه د درې واړو ځواکونو (ځمکني، هوايي او سمندري) قوماندانان په نښه کړل. له هغه مخکې، د هوافضا ځواک قوماندان حاجيزاده او د ځمکني ځواک پخوانی قوماندان پاکپور هم وژل شوي وو.
د سپاه پاسداران د قدس ځواک قوماندان قاسم سلیماني
د سپاه پاسداران د قدس ځواک قوماندان قاسم سلیماني، د دې بنسټ تر ټولو مهم قوماندان و چې تر اوسه د امریکا او اسراییل له خوا په نښه شوی دی. هغه د ۲۰۲۰ کال په جنورۍ کې د بغداد نړیوال هوايي ډګر کې، د عراق د حشدالشعبي قوماندان ابو مهدي المهندس، سره یو ځای، د امریکا د بېپیلوټه الوتکې (ډرون) په برید کې ووژل شو.
قاسم سلیماني د ایران او عراق د جګړې پر مهال د سپاه پاسداران د ۴۱ ثارالله لوا قوماندان و، چې د کرمان او سیستان او بلوچستان ولایتونو ځواکونه یې په کې شامل وو. هغه همدا راز له ۱۳۷۶ کال څخه تر ۱۳۹۸ کال د ژمي پورې، د وژل کېدو تر وخته، د قدس ځواک مشري پر غاړه درلوده.
قاسم سلیماني د خامنهیي له تر ټولو نږدې او باور وړ قوماندانانو څخه شمېرل کېده او د اسلامي جمهوریت په سیمهییزو سیاستونو کې یې مرکزي رول درلود. هغه د منځني ختیځ په کچه د ایران د نیابتي ځواکونو د شبکې مشري کوله او ځان یې د دې شبکې معمار باله.
ځینې شنونکي باور لري چې د بارک اوباما د حکومت نرم سیاستونه د قاسم سلیماني د سیمهییز نفوذ په پراخېدو کې اغېزمن و. خو کله چې ډونالډ ټرمپ د هغه د نښه کولو پرېکړه وکړه، سلیماني ووژل شو او وروسته د ټرمپ د ولسمشرۍ په دویم پړاو کې، د بنیامین نتنېاهو په همکارۍ، د هغه د میراث یوه مهمه برخه، یعنې د اسلامي جمهوریت د نیابتي ځواکونو شبکه، په پراخه کچه په نښه او کمزورې شوه.
اسلامي جمهوریت هېڅکله ونه توانېد چې د قاسم سلیماني د وژل کېدو له امله رامنځته شوی خلا په بشپړ ډول جبران کړي.
په سوریه کې د سپاه پاسداران لوړپوړی قوماندان محمدرضا زاهدي
زاهدي، چې په سوریه کې د سپاه پاسداران له لوړپوړو قوماندانانو څخه و، د ۱۴۰۳ کال د وري په میاشت کې د اسراییل د اف-۳۵ جنګي الوتکې په برید کې په دمشق کې ووژل شو.
هغه په سوریه کې د اسلامي جمهوریت د ځواکونو د لوړپوړي قوماندان په توګه دنده ترسره کوله او د هغه له مهمو مسؤلیتونو څخه یو دا و چې په دې هېواد کې د سپاه ځواکونو فعالیتونه همغږي کړي او د بشار الاسد د حکومت ملاتړ او دفاع تنظیم کړي. زاهدي په سوریه کې د قاسم سلیماني تر قوماندې لاندې فعالیت کاوه او د اسلامي جمهوریت د نیابتي ځواکونو په شبکه کې له مهمو قوماندانانو څخه ګڼل کېده.
د زاهدي وژل کېدل د ۱۴۰۳ کال په وري میاشت کې د اسلامي جمهوریت له خوا د اسراییل پر وړاندې د توغندیزو غچاخیستونکو بریدونو لامل شول.
په سوریه او لبنان کې د سپاه پاسداران لوړپوړی قوماندان عباس نیلفروشان
نیلفروشان په دمشق کې د زاهدي له وژل کېدو وروسته د سپاه پاسداران د لوړپوړي قوماندان په توګه په سوریه او لبنان کې وټاکل شو او په دې دوو هېوادونو کې یې د سپاه د سیمهییزو فعالیتونو د همغږۍ مسؤلیت پر غاړه واخیست.
هغه له دې مخکې د سپاه پاسداران د عملیاتو مرستیال و. نیلفروشان له حسن نصرالله سره د اسراییل پر وړاندې په مبارزه کې نږدې همکاري درلوده او د سپاه پاسداران او حزبالله ترمنځ د اړیکو په مدیریت کې یو مهم شخصیت ګڼل کېده.
د حزبالله او اسراییل ترمنځ د جګړې پر مهال، چې له ۲۰۲۳ څخه پیل او تر ۲۰۲۴ پورې روانه وه، د نصرالله پټنځای افشا شو او د اسراییل له خوا د پیاوړو بمونو په وسیله په نښه شو، چې په پایله کې نیلفروشان له نصرالله سره یو ځای د ۲۰۲۴ کال په سپټمبر کې ووژل شو.
نیلفروشان د سپاه د اصفهاني قوماندانانو له ډلې څخه و.
د سپاه پاسداران د قدس ځواک مرستیال محمدهادي حاجرحيمي
حاجرحيمي د سپاه پاسداران له لوړپوړو قوماندانانو څخه و چې په سوریه کې یې فعالیت درلود او د ۱۴۰۳ کال د وري په میاشت کې د اسراییل په برید کې، د سپاه د قوماندانانو په یوه غونډه کې ووژل شو.
هغه مخکې د قدس ځواک د همغږۍ مرستیال و او د دې ځواک په عملیاتي جوړښت کې یو اغېزناک شخصیت بلل کېده.
حاجرحيمي تر ۱۴۰۰ کال پورې د قدس ځواک د «امام علي» په نوم د ځانګړې قطعې قوماندان هم پاتې شوی و. هغه د قدس ځواک د روزنیزې برخې له مهمو قوماندانانو څخه و او په ایران کې یې د نیابتي ډلو د ځواکونو د روزنې لپاره د روزنیزو مرکزونو د تنظیم او اداره کولو مسؤلیت پر غاړه درلود.
د سپاه پاسداران د قدس په ځواک کې د فلسطین د دوسیې مسؤل سعید ایزدي
ایزدي، چې په «حاج رمضان» مشهور و، د سپاه پاسداران د قدس ځواک کې د فلسطیني ډلو د دوسیې مسؤل و.
هغه د سپاه پاسداران او د حماس، اسلامي جهاد او نورو فلسطیني ډلو ترمنځ د اړیکو او همغږۍ مسؤل و او د ایران د سیمهییزو سیاستونو په چوکاټ کې یې د دې شبکې په مدیریت کې مهم رول درلود.
ایزدي د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال، د قم ښار کې په خپل کور کې په نښه او ووژل شو.
هغه تر وژل کېدو مخکې په عامه افکارو او رسنیو کې ډېر پېژندل شوی نه و. همدارنګه، د اسماعیل هنیه د ترور پر مهال په تهران کې داسې راپورونه خپاره شوي وو چې ګواکې هغه وژل شوی، خو هغه مهال دا خبر رد شوی و.
په سوریه او لبنان کې د سپاه د لوژستیک او تدارکاتو مسؤل رضي موسوي
رضي موسوي د سپاه پاسداران له مهمو قوماندانانو څخه و چې په سوریه او لبنان کې یې فعالیت کاوه او د ۱۴۰۲ کال په جدې میاشت کې د اسراییل له خوا په نښه او ووژل شو.
هغه په دې دوو هېوادونو کې د سپاه د ځواکونو او د اسلامي جمهوریت د نیابتي شبکو د لوژستیک او تدارکاتو مسؤل و او د دې ځواکونو د عملیاتي ملاتړ په برخه کې یې مهم رول درلود.
رضي موسوي همدارنګه تورن و چې د وسلو د قاچاقي شبکو له لارې، د اردن له مسیر څخه، د اسلامي جمهوریت ته نږدې فلسطیني ډلو ته په لویدیځه غاړه کې وسلې برابرولې.
هغه په سوریه کې د قاسم سلیماني له نږدې همکارانو څخه و.
د سپاه پاسداران د قدس په ځواک کې د لبنان د بیارغونې مسؤل حسن شاطري
شاطري د قدس ځواک د انجینری مرستیال او د ۲۰۰۶ کال له جګړې وروسته د لبنان د بیارغونې مسؤل و او له هغو قوماندانانو څخه شمېرل کېده چې له هېواده بهر د تخنیکي او ملاتړ په برخو کې فعال و.
هغه د قاسم سلیماني په امر، د بیروت په جنوبي سیمو کې د حزبالله تر کنټرول لاندې سیمو د بیارغونې مسؤلیت درلود او په لبنان کې یې د اسلامي جمهوریت د نفوذ په ټینګښت کې مهم رول ولوباوه.
شاطري په ۱۳۹۱ کال د سلواغې میاشت کې، د دمشق او بیروت ترمنځ په لاره کې د اسراییل په هوايي برید کې ووژل شو.
د سپاه پاسداران د قدس ځواک د ۸۴۰ قطعې قوماندان اصغر باقري
د سپاه پاسداران د قدس ځواک د ۸۴۰ قطعې قوماندان اصغر باقري، د اسراییل له خوا په نښه او ووژل شو.
اسراییل اعلان کړی چې هغه په نړۍ کې د اسراییلي او امریکایي اهدافو پر وړاندې په ګڼو بریدونو کې ښکېل و. ویل کېږي چې هغه په ځانګړې توګه په بېلابېلو هېوادونو کې د یهودانو او اسراییلیانو پر وړاندې د بریدونو مسؤل و.
په سوریه کې د جولان جبهې مسؤل محمدعلي اللهدادي
اللهدادي، د سپاه پاسداران له لوړپوړو قوماندانانو څخه او په سوریه کې د جولان جبهې مسؤل و چې په ۱۳۹۳ کال کې د اسراییل په یوه هوايي برید کې ووژل شو.
په همدې برید کې جهاد مغنیه، چې د لبنان د حزبالله له قوماندانانو او د عماد مغنیه زوی و، هم ووژل شو.
اللهدادي په سوریه کې د قاسم سلیماني تر قوماندې لاندې فعالیت کاوه.
هغه مخکې د ایران او عراق د جګړې پر مهال د ۴۱ ثارالله لوا کې د قاسم سلیماني تر قوماندې لاندې فعالیت کړی و او وروسته د یزد ولایت د سپاه قوماندان وټاکل شو.
په لبنان کې د سپاه پاسداران لوړپوړی قوماندان داوود عليزاده
عليزاده د نیلفروشان او زاهدي له وژل کېدو وروسته په لبنان کې د سپاه پاسداران د لوړپوړي مسؤل په توګه وټاکل شو او په دې هېواد کې یې د دې ځواک د فعالیتونو په رهبرۍ کې مهم رول درلود.
هغه د سپاه پاسداران او د لبنان د حزبالله د نوي عمومي منشي، نعیم قاسم، ترمنځ د اړیکو اصلي مسؤول و.
عليزاده د ۲۰۲۶ کال د مارچ میاشت کې په بیروت کې د هغه پر هوټل د اسراییل د برید پر مهال، له دوو نورو سپاهي قوماندانانو سره یو ځای ووژل شو.
په لبنان کې د سپاه پاسداران د توغندیز واحد قوماندان ابوذر محمدي
محمدي د سپاه پاسداران له لوړپوړو قوماندانانو څخه و چې په لبنان کې یې د دې ځواک د توغندیز واحد مشري کوله او د ۲۰۲۶ کال د اسراییل او حزبالله ترمنځ د نوې جګړې پر مهال ووژل شو.
هغه د کب په ۱۹مه نېټه په نښه شو او د اسراییل له خوا د سپاه پاسداران او حزبالله ترمنځ د نظامي همغږۍ له مهمو څېرو څخه ګڼل کېده.
محمدي د حزبالله او د اسلامي جمهوریت د لوړپوړو چارواکو ترمنځ د اړیکو په ټینګولو کې مهم رول درلود او د دې اړیکو په مدیریت کې اغېزناک شخصیت و.
هغه همدارنګه د ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴ کلونو جګړې وروسته د حزبالله د توغندیزو وړتیاوو د بیا رغونې له اصلي مسؤلینو څخه و.
په سوریه کې د ایران د ځواکونو قوماندان حسین همداني
همداني، د سپاه پاسداران له لوړپوړو قوماندانانو څخه او په سوریه کې د اسلامي جمهوریت د ځواکونو قوماندان و چې د دې هېواد په ماموریت کې ووژل شو.
هغه په سوریه کې د قاسم سلیماني تر امر لاندې فعالیت کاوه او د بشار الاسد د حکومت د دفاع لپاره یې د سپاه د ځواکونو په همغږۍ کې مهم رول درلود.
همداني د ۱۳۸۸ کال د اعتراضونو پر مهال، چې د «شنه غورځنګ» په نوم پېژندل کېږي، د تهران د سپاه د قوماندان په توګه د اعتراض کوونکو په ځپلو کې مهم رول لوبولی و. هغه خپله اعتراف کړی و چې د معترضینو پر وړاندې یې څو زره کسان، چې «اراذل او اوباش» بلل کېدل، تنظیم کړي وو.
همداني له څلوېښتو کلونو ډېر د سپاه پاسداران سابقه درلوده او د دې بنسټ له باتجربه قوماندانانو څخه شمېرل کېده.
د بسیج سازمان مشر غلام رضا سلیماني
د بسیج سازمان مشر غلامرضا سلیماني، د سپاه پاسداران تر ټولو مهم نیمهنظامي ځواک قوماندان و. د بسیج سازمان په اسلامي جمهوریت کې له شلو څخه زیاتې څانګې او فرعي برخې لري، چې له مهمو یې د محصلینو بسیج بلل کېږي.
سلیماني له دې مخکې چې د بسیج مشر شي، د سپاه پاسداران په جوړښت کې بېلابېلې دندې ترسره کړې وې. هغه د ۱۴۰۱ کال د «ښځه، ژوند، ازادي» خوځښت پر مهال د اعتراضونو په ځپلو کې مهم رول درلود او همدارنګه د ۱۴۰۴ کال د مرغومي میاشتې د اعتراضونو په ځپلو او وژنو کې ښکېل و. د همدې رول له امله، په ځانګړي ډول د ۱۳۹۸ کال د لړم د پېښو پر مهال، د امریکا له خوا د بشري حقونو د بندیزونو لاندې راغلی و.
هغه ۴۴ کاله د سپاه پاسداران غړیتوب درلود او د ایران او عراق د جګړې پر مهال د جګړهییزو قطعو له قوماندانانو څخه و. له جګړې وروسته، د ۴۱ ثارالله او ۱۴ امام حسین لواګانو قوماندان وټاکل شو او وروسته یې د اصفهان ولایت د سپاه قومانداني هم پر غاړه درلوده.
غلامرضا سلیماني د وروستۍ جګړې په درېیمه اوونۍ کې، له یو شمېر د بسیج قوماندانانو سره یو ځای په نښه او ووژل شو.
د بسیج سازمان د مشر مرستیال قاسم قریشي
د بسیج سازمان د مشر مرستیال قاسم قریشي، د سپاه پاسداران له لوړپوړو قوماندانانو څخه و چې په ټول هېواد کې یې د بسیج د ځواکونو د همغږۍ په برخه کې مهم رول درلود، په ځانګړي ډول د کورنیو اعتراضونو پر مهال.
هغه د بسیج په بېلابېلو قوماندانیو کې د کار سابقه لرله او د سپاه په منځ کې د یوه سیاسي څېرې په توګه پېژندل کېده.
د هغه له مسؤلیتونو څخه یو دا هم و چې د پارلماني ټاکنو د نوماندانو د ارزونې او تأیید یا رد په بهیر کې برخه واخلي.
قریشي د اعتراضونو په ځپلو کې فعال رول درلود، په ځانګړي ډول د «ښځه، ژوند، ازادي» خوځښت او همدارنګه د ۱۴۰۴ کال د مرغومي د اعتراضونو پر مهال.
هغه د وروستۍ جګړې په درېیمه اوونۍ کې، له غلامرضا سلیماني سره یو ځای، په داسې حال کې چې د اسراییل له بریدونو د تېښتې لپاره له ښارونو بهر په یوه خېمه کې ځای پر ځای شوي وو، په نښه او ووژل شو.
د اطلاعاتو وزیر اسماعیل خطیب
خطیب، د اطلاعاتو وزیر او د استخباراتي ټولنې د همغږۍ د شورا مشر، د اسلامي جمهوریت په امنیتي جوړښت کې له مهمو څېرو څخه و. د اسلامي جمهوریت د استخباراتي ادارو دقیق شمېر هېڅکله په رسمي ډول نه دی اعلان شوی، خو اټکل کېږي چې شاوخوا ۱۷ استخباراتي بنسټونه لري، چې تر ټولو مهم یې د اطلاعاتو وزارت، د سپاه د استخباراتو اداره او د فراجا د استخباراتو سازمان دي.
خطیب د سپاه پاسداران له پخوانیو قوماندانانو څخه و چې د استخباراتو او امنیت په برخه کې یې فعالیت کاوه. هغه د ابراهیم رییسي او مسعود پزشکیان په حکومتونو کې د اطلاعاتو وزیر و. معمولاً د اطلاعاتو وزیر د اسلامي جمهوریت د رهبر په مستقیم نظر ټاکل کېږي.
په تهران کې د حماس د مشر اسماعیل هنیه ترور او همدارنګه د سپاه پاسداران د ګڼو لوړپوړو قوماندانانو وژل کېدل، د ځینو شنونکو له نظره د اطلاعاتو وزارت او د خطیب تر مشرتابه لاندې د شبکې لپاره لویه ناکامي بلل شوې ده.
هغه مخکې ادعا کړې وه چې په ایران کې د اسراییل د جاسوسۍ شبکه له منځه وړل شوې ده، خو د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال هغه په نښه او ووژل شو.
د اطلاعاتو وزارت مرستیال اکبر غفاري
غفاري، د اطلاعاتو وزارت مرستیال او د دې بنسټ دویم مهم چارواکی و چې د امریکا او اسراییل په ګډو بریدونو کې ووژل شو.
هغه د خطیب له وژل کېدو څو ورځې مخکې په نښه شوی و او له هغو کسانو څخه و چې د دغو بریدونو په لومړیو پړاوونو کې له منځه یوړل شول.
غفاري مخکې د ختیځ اذربایجان د ولایت د والي سیاسي او امنیتي مرستیال و.
د اطلاعاتو وزارت د اسراییل د چارو مرستیال یحیی حسیني پنجکي
یحیی حسیني پنجکي، چې په یحیی حمیدي هم مشهور و، د اطلاعاتو وزارت د اسراییل د چارو مرستیال و او د جګړې په لومړۍ ورځ، د کب په ۹مه، د اسراییل په برید کې ووژل شو.
هغه د اسراییل پورې اړوند عملیاتو د رهبري مسؤل و او د اسراییلو سره تړلو اهدافو پر ضد د عملیاتو په طرحه او اجرا کې یې مهم رول درلود، چې پکې په لوېدیځو هېوادونو کې د یهودانو پر ضد فعالیتونه او د اسلامي جمهوریت د مخالفینو پر ضد اقدامات شامل وو.
د اطلاعاتو وزارت د بهرني جاسوسۍ د څانګې مشر جواد پورحسین
پورحسین، د اطلاعاتو وزارت د بهرني جاسوسۍ د څانګې مشر، د دې وزارت له لوړپوړو مدیرانو څخه و چې د امریکا او اسراییل د جګړې په لومړۍ ورځ ووژل شو.
هغه له هغو څلورو لوړپوړو مدیرانو څخه و چې په یوه وخت کې په نښه شول. د هغه د مخکنۍ سابقې او فعالیتونو په اړه ډېر معلومات په عامه توګه نه دي خپاره شوي.
د فراجا د استخباراتو د سازمان مشر غلام رضا رضایيـان
د فراجا د استخباراتو د سازمان مشر غلامرضا رضایيـان، د امریکا او اسراییل د وروستیو عملیاتو په پیل کې په نښه او ووژل شو.
د فراجا د استخباراتو سازمان د اسلامي جمهوریت له درېیو مهمو استخباراتي بنسټونو څخه ګڼل کېږي، چې د اطلاعاتو وزارت او د سپاه د استخباراتو له سازمان سره یو ځای تر ټولو مهم رول لري. دا سازمان په ۱۴۰۰ کال کې د ۱۳۹۸ کال د پراخو اعتراضونو وروسته جوړ شو.
د فراجا د استخباراتو د سازمان مرستیال علی رضا لطفي
د فراجا د استخباراتو د سازمان مرستیال علیرضا لطفي، چې د دې ادارې په جوړښت کې دویم مهم کس بلل کېده، د اسراییل او اسلامي جمهوریت ترمنځ د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال ووژل شو.
هغه مخکې د لوی تهران د جنایي پولیسو مشر و او د پولیسو په منځ کې د یوه جنجالي او بدنام شخصیت په توګه پېژندل کېده. لطفی همدارنګه د یوې مودې لپاره د اطلاعاتي پولیسو د مرستیال په توګه هم دنده ترسره کړې وه.
لطفی په وروستیو کلونو کې د اعتراضونو په ځپلو کې مهم رول لوبولی و.
د سپاه پاسداران د استخباراتو سازمان مشر محمد کاظمي
کاظمي د ۱۴۰۱ کال کې د سپاه د پرلهپسې استخباراتي ناکامیو وروسته او د حسین طایب له ګوښه کېدو وروسته، د سپاه د استخباراتو د سازمان مشر وټاکل شو. هغه مخکې د ۱۳۸۸ څخه تر ۱۴۰۱ پورې د ۱۳ کلونو لپاره د سپاه د استخباراتي ساتنې سازمان مشري کړې وه.
خو د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال، هغه د یوه استخباراتي دوکې له لارې په نښه او ووژل شو.
د سپاه پاسداران د استخباراتو سازمان مشر مجید خادمي
خادمي د دولس ورځنۍ جګړې وروسته او د محمد کاظمي له وژل کېدو وروسته د سپاه د استخباراتو د سازمان مشر وټاکل شو. هغه په ورته وخت کې د سپاه د استخباراتي ساتنې سازمان مشري هم پر غاړه درلوده.
د مجید خادمي وژل کېدل د اسراییل له خوا د اسلامي جمهوریت د درېیو اصلي استخباراتي بنسټونو د مشرانو د په نښه کولو لړۍ بشپړه کړه. اسراییل د شاوخوا ۴۰ ورځو په موده کې د سپاه د استخباراتو مشر، د اطلاعاتو وزیر اسماعیل خطیب او د فراجا د استخباراتو مشر غلامرضا رضایيـان په نښه او ووژل.
د سپاه پاسداران د استخباراتو د سازمان مرستیال حسن محقق
د سپاه پاسداران د استخباراتو د سازمان مرستیال حسن محقق، د دې ادارې له مهمو څېرو څخه و. هغه د دولس ورځنۍ جګړې پر مهال، له خپل مشر کاظمي سره یو ځای، د اسراییل د استخباراتي دوکې ښکار شو او د سپاه اړوند په یوه خوندي کور کې په نښه او ووژل شو.
محقق د سپاه له پخوانیو قوماندانانو څخه و او د مجتبی خامنهیي (د علي خامنهیي زوی) سره یې نږدې اړیکې لرلې. د ایران او عراق د جګړې پر مهال، مجتبی خامنهیي په هغه واحد کې فعالیت کاوه چې محقق یې قوماندان و.
د دفاع وزیر عزیز نصیرزاده
د دفاع وزیر نصیرزاده، د وروستۍ جګړې په بهیر کې د جګړې په لومړیو شېبو کې، د دفاع شورا په یوه غونډه کې په نښه او ووژل شو.
هغه د دفاع وزیر په توګه د اسلامي جمهوریت د نظامي صنعتونو مشري پر غاړه لرله، خو په جګړهییزو پرېکړو کې یې مستقیم رول نه درلود. ستراتیژیکې نظامي پرېکړې معمولاً د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز او د سپاه پاسداران د قومندانانو له خوا نیول کېږي.
د سپند سازمان بنسټګر او پخوانی مشر محسن فخريزاده
فخريزاده، د اسلامي جمهوریت د اټومي پروګرام تر ټولو مهم مدیر، د «سپند» سازمان بنسټګر او پخوانی مشر و؛ هغه اداره چې د ځانګړو وسلو، په ځانګړي ډول د اټومي وسلو د پروژو د تعقیب مسؤلیت لري.
فخريزاده د اسراییل د استخباراتي ادارو له خوا له تر ټولو تعقیب کېدونکو کسانو څخه و. بالاخره په ۱۳۹۹ کال کې د تهران په شاوخوا کې، د یوه هدفمند عملیات په ترڅ کې چې له مخکې طرحه شوې اتومات وسلې په کې کارول شوې وې، په نښه او ووژل شو.
هغه تر اوسه د اسلامي جمهوریت له هغو کسانو څخه و چې د اټومي پروګرام سره تړاو لري او تر ټولو مهم مقام ګڼل کېږي چې وژل شوی دی.
د سپند سازمان مشر حسین جبلعاملیان
جبلعاملیان، د دفاع وزارت د سپند سازمان مشر، د وژل کېدو پر مهال د دې ادارې مسؤلیت پر غاړه درلود؛ دا هغه اداره ده چې د اسلامي جمهوریت د اټومي وسلو اړوند پروژو مسؤله بلل کېږي.
هغه د دفاع شورا په یوه غونډه کې، د دې سازمان له پخواني مشر رضا مظفرينیا، سره یو ځای ووژل شو. په دې غونډه کې د دواړو چارواکو یو ځای شتون دا ګومان پیاوړی کوي چې دا ناسته د اټومي وسلې د جوړولو په اړه د پرېکړې لپاره وه.
جبلعاملیان او مظفرينیا دواړه د سپاه پاسداران له لوړپوړو جنرالانو څخه ګڼل کېدل.
د سپند سازمان پخوانی مشر رضا مظفرينیا
د سپند سازمان پخوانی مشر رضا مظفرينیا، د جګړې په لومړۍ ورځ د دفاع شورا په غونډه کې ووژل شو.
د سپند سازمان د اسلامي جمهوریت لپاره د اټومي سرګلولې (کلاهک) د جوړولو له پروژو سره تړلې اداره بلل کېږي.
د مظفرينیا نوم په پیل کې د دولس ورځنۍ جګړې د وژل شویو قوماندانانو په لېست کې شامل شوی و، خو وروسته څرګنده شوه چې دا راپور ناسم و او هغه په هغه وخت کې نه و وژل شوی.
هغه مخکې د دفاع وزارت مرستیال او همدارنګه د مالک اشتر صنعتي پوهنتون مشر و، چې د دفاع وزارت پورې تړلی دی.
د اسلامي جمهوریت د رهبر د پوځي دفتر مشر محمد شیرازي
د خامنهیي د پوځي دفتر مشر محمد شیرازي د جګړې په لومړۍ ورځ د بمبارۍ پر مهال له هغه سره یو ځای ووژل شو.
هغه د اسلامي جمهوریت د رهبر او د وسلهوالو ځواکونو د قوماندانانو ترمنځ د اړیکې د پل په توګه کار کاوه. د دې دفتر دنده دا وه چې د رهبر امرونه نظامي جوړښتونو ته ورسوي او همدارنګه د قوماندانانو د کړنو راپورونه هغه ته وړاندې کړي.
شیرازي په حقیقت کې د سیاسي واک د سر او د نظامي قوماندې ترمنځ د اړیکې له مهمو کړیو څخه شمېرل کېده.
د اسلامي جمهوریت د رهبر د پوځي دفتر مرستیال اکبر ابراهیمزاده
د اسلامي جمهوریت د رهبر علي خامنهیي د پوځي دفتر مرستیال اکبر ابراهیمزاده، له هغو کسانو څخه و چې د رهبر او وسلهوالو ځواکونو ترمنځ د اړیکو په جوړښت کې مهم رول درلود.
هغه د شیرازي مرستیال و او د رهبر په پوځي دفتر کې یې دنده ترسره کوله. هغه د خامنهیي د استوګنځای د بمبارۍ پر مهال له هغه سره یو ځای ووژل شو.
ابراهیمزاده مخکې د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د بسیج د چارو مرستیال هم پاتې شوی و.
د اسلامي جمهوریت د رهبر د پوځي دفتر مشر ابوالقاسم باباییان
باباییان د شیرازي او د هغه د مرستیال له وژل کېدو وروسته د رهبر د پوځي دفتر د نوي مشر په توګه وټاکل شو.
خو د هغه دندې موده ډېره لنډه وه، شاوخوا یوه اوونۍ او وروسته د اسراییل په بمباریو کې ووژل شو.
باباییان مخکې د وسلهوالو ځواکونو د لوی درستیز د ځانګړي مفتش په توګه کار کړی و.
د فبروري له۲۷مې نه د مارچ تر ۱۵مې طالبانو په خیبر پښتونخوا او د پاکستان په مختلفو سیمو کې د ډرون الوتکو د ۱۵ بریدونو خبر ورکړی، چې تر ټولو غبرګون پاروونکی هغه یې په فیض اباد کې پر «حمزه کمپ» برید یادیږي.
د طالبانو ددفاع وزارت د اعلامیو له مخې، دغه بریدونه په راولپنډۍ، د اسلام اباد په فیض اباد ښار، ایبټ اباد، د خیبر پښتونخوا په کوهاټ، نوښار، صوابۍ، جمرود، مهمند ولسوالۍ،د شمالي وزیرستان په میرانشاه او سپین وام او د بلوچستان په کوټه کې د پاکستان پر پوځي مرکزونو او تاسیساتو شوي دي.
د طالبانو ډرون بریدونه وروسته له هغه ډېر او پراخ شول، چې د دې ډلې ددفاع وزیر مولوي یعقوب مجاهد د مارچ پر اتمه په یوه مرکه کې خبرداری ورکړ، چې «که کابل ناامنه کېږي اسلام اباد به ناامنه وي او که کابل ويشتل کېږي، اسلام باد به ويشتل کېږي».
پاکستان د یو شمېر بې پیلوټه بریدونو ادعاوې تایید کړې او ویې ویل، چې ځینې بې پیلوټه الوتکې یې را غورځولې دي.
په غبرګون کې، د پاکستان جنګي الوتکو په کابل، کندهار، پکتیا او خوست ولایتونو کې د طالبانو پر نظامي مرکزونو مکرر بریدونه وکړل، چې تر ټولو مرګونی هغه یې د کابل د روږدو د درملنې پر مرکز « امید» برید و.
ډرون د طالبانو نوې که پخوانۍ وسله؟
د افغانستان انټرنشل پلټنې ښيي، چې طالبانو له ۲۰۲۰ کال راهیسې د ډرون څرخکو کارولو ته مخه کړې ده.
له ۲۰۲۰ کال وړاندې د طالبانو الاماره سټوډیو له ډرون څرخکو نه د پوځي عملیاتو او تبلیغاتي ویډیوګانو لپاره د صحنو په فلم اخېستلو کې کار اخېست، خو کله چې د عراق په موصل او نورو سیمو کې داعش ډلې ډرون کمرې په وسلو سمبال کړې او په ځینو سیمو کې یې بمونه وغورځول، طالبانو هم دغه تکنالوژي د جګړې په ډګر کې وکاروله.
دې ډلې لومړی په پکتیا، کندز، بلخ، فاریاب، تخار او د لوګر ولایت په بره کي برک او څرخ ولسوالیو کې د افغان ځواکونو پرپوستو د سوداګریزو (DJI Matrice 210) ډرون الوتکو بریدونه وکړل او وروسته یې ډرون څرخکې د هدفي وژنو لپاره وکارولې.
د ۲۰۲۰ کال د نومبر پر اوومه د طالبانو یوې ډرون څرخکې د لوګر ولایت په بره کي برک ولسوالۍ کې د افغان امنیتي ځواکونو پر یوې پوستې لاسي بمونه وغورځول او دوه پولیس یې ټپیان کړل. له دې یوه اونۍ وړاندې یې په څرخ ولسوالۍ کې هم له ډرون څرخکې د پولیسو پر پوستې بم غورځولی و، چې دوه پولیس پکې ټپیان شوي وو.
د ۲۰۲۰ کال د نومبر پر ۲۴مه د افغانستان د هغه وخت د ملي امنیت رییس ضیا سراج ولسي جرګې ته په خبرو کې وویل، چې طالبان د کوچنیو ډرونونو په کارولو سره، چې په ازاد بازار کې موندل کیږي،پر افغان ځواکونو بریدونه کوي. هغه وویل، چې د ملي امنیت ریاست غواړي د خطرناکو کوچنیو ډرونونو واردات ودرول شي.
د ۲۰۲۱ کال د جنوري پر ۱۵مه په کندز کې د طالبانو دوو ډرون څرخکو د ۲۱۷ پامیر قول اردو پر هوايي ډګر برید وکړ، چې له امله یې د افغان ځواکونو یوې چورلکې ته زیان ورسېد. له دې وړاندې یې د ولایت پرمقام برید کړی و او د والي اتو ساتونکو ته یې مرګ ژوبله اړولې وه.
د همدغه کال د مارچ پر اتمه د کندز ښار په کوته ګرد سیمه کې د طالبانو یوه سپینه سوداګریزه ډرون څرخکه را وغورځېده، چې د هاوان دوه مرمۍ پکې ځای پرځای شوې وې. دې څرخکې څلور وزرونه درلودل اوپر هر وزر یې دوه تېرېپلې لګیدلې وې.
د ۲۰۲۱ کال په مې کې وسله والو طالبانو په تخار کې د افغانستان د پارلمان پخوانی غړی او د محلي پاڅون کوونکو قوماندان پیرم قُل وواژه. د تخار د والي ویاند عبدالله قرلق رسنیو ته وویل، چې نوموړی د یوه ریموټ کنټرول ماین په چاودنه کې وژل شوی، خو وروسته د طالبانو سرچینو افشا کړه، چې پیرم قُل د ډرون څرخکې په برید کې وژل شوی و. دغه راز طالبانو په جولای میاشت کې د بلخ د پخواني والي عطامحمد نور پر کور ډرون برید وکړ، چې څلور تنه یې ټپیان کړل.
ددغو بریدونو هدف د طالبانو د مخالفو قوماندانانو وېرول ګڼل کېدل، چې د محلي پاڅون کوونکو ډلې یې رهبري کولې، خو دا د طالبانو په لیکو کې د وسلې په توګه د ډرون څرخکو د استعمال پیل ګڼل کیږي.
طالبانو له پاکستان سره په جګړه کې څه ډول ډرون الوتکې وکارولې؟
د طالبانو ۳۱۳ کنډک د دې ډلې د ځانمرګو بریدګرو تر ټولو مشهور کنډک و، چې حقاني شبکې یې مشري پرغاړه درلوده او د افغان حکومت او ناټو او امریکايي ځواکونو لپاره خورا خونړی ثابت شوی و. خو اوس داسې ښکاري چې دې ډلې د انساني ځانمرګو پرځای، ځانمرګو یا کامیکازي ډرونونو ته مخه کړې ده. کامیکاز چې یوه جاپاني کلیمه ده چې د ځان وژنې په پار کارول کیږي.
له ۲۰۲۱ کال وروسته طالبانو د نورو امریکايي وسلو ترڅنګ، یو شمېر سکن اېګل (ScanEagle) امریکايي ډرونونو ته لاسرسی وموند. دغه څارونکی ډرون ۵،۱ فوټه اوږدوالی او ۵،۶ فوټه وزرونه لري. وزن یې ۴۸،۵ پونډه دی او کولی شي تر ۷،۵ پونډه پورې توکي ولېږدوي. دغه بېپیلوټه الوتکې له ۲۴ ساعتونو زیاتې الوتلی شي، تر ۱۹،۵۰۰ فوټه پورې ارتفاع او په ساعت کې ۱۴۸ کیلومټره مزل کولای شي.
د طالبانو یوې سرچینې د ۲۰۲۵ کال په جولای کې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې دوی ته له امریکایانو ګڼې څارونکې الوتکې پاتې شوې دي، چې شاوخوا یو متر اوږدوالی او په لکۍ کې یو څرخ لري. دا روښانه نه ده، چې دغه الوتکې یوازې څارونکی فعالیت لري او که برید هم کولای شي، خو کشفي ډرون الوتکې په ځینو حالتونو کې د بریدګرو ډرونونو په بڼه هم کارېدلی شي او دا ډېری د ډرون په ډول او تخنیکي وړتیا پورې اړه لري. ډېری کشفي ډرونونه د څارنې، انځور اخیستلو او معلوماتو راټولولو لپاره جوړ شوي وي، خو که د هغوی په سیستم کې بدلون راشي یا پرې اضافي وسایل نصب شي، نو ځینې وخت د برید لپاره هم کارېدلی شي.
د افغانستان د پخواني پوځ جنرال سمیع سادات وايي، چې د طالبانو د ډرونونو جوړښت چینایی دی او د جمهوریت په وخت کې چین یو شمېر دغه ډرونونه ملي امنیت ته د کشف لپاره ور کړي وو، چې اوس طالبان چاودېدونکي توکي پکې ځای پرځای کوي.
طالبان، چې د توغندیو او بمبار الوتکو په برخه کې له ستونزو سره مخ دي او په هوايي ځواک کې یوازې څو ډوله چورلکې لري، له دښمن ځواک سره په جګړه کې له ډرون الوتکو پرته بل انتخاب نه لري، له همدې امله یې پر دې ټکنالوژۍ پانګونې ته مخه کړې ده.
د پاکستان پر ښاري سیمو د طالبانو ډېری کارېدلي ډرونونه ځانمرګې بې پیلوټه الوتکې دي، چې شاوخوا دوه متره تنه او له تنې اوږده وزرونه لري. دغه ډرونونه له دود نړیوالو بې پیلوټه الوتکو سره متفاوتې دي او تر اوسه هیڅ داسې نښه نه لیدل کیږي، چې طالبانو په خپلو بریدونو کې له سکن اېګل نه د بم د لېږد په برخه کې کار اخېستی وي.
یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې طالبان خپلې ډرون الوتکې په کندهار، ننګرهار، پکتیا او پکتیکا کې پر ډیورنډ کرښه له پرتو سیمو توغوي، چې کوټې، پېښور، اسلام اباد اووزیرستان ته یې فاصله را کموي.
له ننګرهار نه تر کوهاټ پورې مستقیمه هوايي فاصله شاوخوا ۱۳۰ کیلومټره او تر اسلام اباد پورې تر دې یوڅه ډېره ده. د پاکستان هوايي ځواکونو په کندهار، ننګرهار، پکتیا، پکتیکا او کابل کې ډېری د طالبانو هغه پوځي مرکزونه په نښه کړي، چې د درندو وسلو د کارونې او ډرون الوتکو د ساتنې او الوزولو شک پرې کیږي.
د ډرون الوتکو لندن مېشتي کارپوه او د «سوارم ټروپرز: کوچني ډرونونه به څنګه پر نړۍ واک چلوي» کتاب لیکوال ډېوېډ هېمبلېنګ د طالبانو د ډرونونو په تړاو د افغانستان انټرنشنل څیړنیزې ډلې ته وویل، « داسې ښکاري چې دا بېپیلوټه الوتکې په محلي توګه جوړې شوې دي او ډېر احتمال لري چې له چینایي یا نورو وارداتي پرزو څخه کار پکې اخیستل شوی وي».
هېمبلینګ د ټکنالوژۍ، په ځانګړي ډول د پوځي ټکنالوژۍ او بېپیلوټه الوتکو (ډرونونو) شنونکی دی او په دې اړه لیکنې کوي. هغه د طالبانو د یو ډول ډرون په تړاو، چې دلته یې انځور اېښودل شوی او د فبروري پر ۲۷مه د خیبر پښتونخوا په نوښار او صوابۍ او د پاکستان په پلازمېنه اسلام اباد کې پرېوتي، وویل، چې دا د ایران له «شاهد-۱۰۱» ډرون سره ورته والی لري خو تر هغه کوچنی دی».
شاهد ۱۰۱ ډول ډرون۱۵۰۰ کیلومتره واټن وهلی شي او ویل کېږي چې د لویدیځ د چټک خوځند توغندويي سیسټم (M142 HIMARS) او ګڼ توغندي ویشتګره سیسټم (M270 MLRS)په نښه کولو وړتیا لري. خو په اسلام اباد او صوابۍ کې بریدونه ښيي چې د طالبانو ډرون تر شاهد ۱۰۱ لنډه فاصله طی کوي او تخریبي ځواک یې هم کم دی.
د ډېوېډ هېمبلېنګ په باور، په راتلونکي کې «طالبان ښايي ورته یوڅه جوړ کړای شي».
د نوموړي د معلوماتو له مخې، د طالبانو د اوسني ډرونونو وزرونه له ترکیبي توکو (احتمالا کاربن فایبر) جوړ دي، انجن یې د عادي پسټوني بېپیلوټه الوتکو په څېر ښکاري او دا ډول جوړښت د نړۍ په کچه په کوچنیو ډرونونو کې ډېر عام دی.
کاربن فایبر په لږ وزن کې زیات میخانیکي مقاومت برابروي. دا ځانګړتیا د ډرونونو لپاره مهمه ده، ځکه سپک جوړښت د انرژۍ لګښت کموي او د الوتنې موده زیاتوي، په داسې حال کې چې ډېر کلکوالی د وزرونو د خرابېدو یا تاوېدو مخه نیسي. سربېره پر دې، ترکیبي مواد د ارتعاشاتو (vibrations) په کمولو کې هم رول لري، چې دا د الوتنې د ثبات او د سنسرونو د دقیق کار لپاره مهم دی.
پسټوني بېپیلوټه الوتکې د برېښنايي موټور پر ځای د موټرو او وړو الوتکو په څېر د تېلو په وسیله چلېدونکي پسټوني انجن لري. په دې ډول ډرونونو کې انجن د پسټونونو (Pistons) د حرکت له لارې ځواک تولیدوي او پروپیلر یا څرخ تاووي. دا ډول الوتکې اوږد واټن وهلی شي، په هوا کې د ډېر وخت لپاره پاتې کېدای شي او درانه وزنونه لېږدولی شي، خو په بدل کې یې غږ زیات وي او ساتنه یې یوڅه پېچلې ده.
هیمبلېنګ د طالبانو د کارېدلي ځانمرګي ډرون د جسامت په اړه وویل، « په اټکلي ډول، د وزرونو اوږدوالی یې شاوخوا ۲،۵ تر ۳ مترو پورې او اوږدوالی یې ۱،۵ تر دوو مترو پورې دی. دا ډول ډرونونه کولی شي شاوخوا ۳۰۰ کیلومتره یا تر دې زیات واټن ووهي، چې دا په ډیزاین، سونګ، هوا او بار پورې تړاو لري».
د «سوارم ټروپرز» د لیکوال په باور،بار (پېلوډ) یې ښايي شاوخوا ۵ کیلوګرامه وي. د دې ډرون چاودېدونکې خولۍ شاوخوا ۴۰ متره ساحه اغیزمنولی او ودانیو او وسایطو ته زیان رسولی شي. ټول وزن یې ښايي ۱۰ تر ۱۵ کیلوګرامه وي.
هغه ددې ډرون د کره ځانګړونو په اړه څه ونه ویل، خو زیاته یې کړه، چې د ډیزاین ځانګړتیاوې یې پېژندویه دي: «د چینايي ډرون ډېر ډولونه په بازار کې شته، خو کېدای شي دا د نورو ډیزاینونو (په ځانګړي ډول چینایي او ترکي ډرونونو، یا شاهد ۱۰۱) پر بنسټ جوړ شوی یا بدلون ورکړل شوی وي».
د مارچ پر ۱۴مه شپه، چې پاکستاني الوتکو په کابل کې د روږدو د درملنې کوم مرکز په نښه کړی و، دا د پخواني فینکس کمپ په ساحه کې و. د پاکستان د پوځ ویاند ادعا وکړه، چې دوی دلته د ډرون الوتکو او مهماتو زیرمې په نښه کړې دي. د فینکس کمپ په اړه یو شمېر رپوټونه ورکړل شوي، چې ترڅنګ یې په بهیر مرکز کې طالبانو ډرون الوتکې جوړولې، خو د برید په ساحه کې تر دې دمه د ډرون الوتکې هیڅ ډول نښه یا پرزه نه ده موندل شوې.
ډېرو خلکو ته، چې د طالبانو پر ډرون ټکنالوژۍ له پوهېدو سره لېوالتیا لري، دا پوښتنه ذهن ته ورلویږي، چې طالبان دغه ډرون الوتکې په کوردننه جوړوي او که پرزې یې له نورو ځایونو یا ازاد بازار نه ترلاسه کوي؟
هیمبلېنګ په دې اړه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په محلي کچه د ټولو پرزو، په ځانګړي ډول د الکترونیکي برخو لکه د الوتنې کنټرول سیستم یا انجن جوړول ستونزمن کار دی. په دې برخه کې د روسیې په څېر هېواد هم د خپلو ډرونونو ډېری پرزې واردوي، خو دا پرزې په اسانه ډول انلاین ترلاسه کېدای شي.
د طالبانو د ملي پراختیا په شرکت کې یوې سرچینې له نومښودنې پرته افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د دې ډلې د ډرون څرخکو یو ۱۳ کسیز کارپوه ټیم، چې د کابل پلتخنیک او کابل پوهنتون د انجنیري محصلان هم پکې شامل دي، له ۲۰۲۱ کال راهیسې د ډرون څرخکو د بڼې په بدلولو کار کوي او اوس ددې جوګه شوی، چې په کوردننه د پرزو په واردولو سره د ځانمرګو ډرون الوتکو ځینې ډولونه جوړ کړي.
پر دغه ۱۳ کسیز ټیم سربېره د افغانستان د ملي امنیت د یو شمېر پخوانیو کارکوونکو په اړه هم ویل کیږي، چې د ډرون په جوړولو کې له طالبانو سره همکاري کوي.
د پوځ پخواني جنرال سمیع سادات افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې دغه تخنیکي کارکوونکي پخوا د اختراع په مرکز کې بوخت وو، چې شمېر یې شاوخوا ۱۷ تنو ته رسېده. د هغه په وینا، «طالبانو اوس د هغوی یو شمېر کسان بېرته په کار ګومارلي دي».
د سرچینې په وینا، د ډرون الوتکو لپاره، دوی تر ډېره هغه وسایل کاروي چې په ازاد بازار کې د تجارتي استعمال لپاره موندل کېږي. په دغو پرزو کې ډېری برېښنايي کنټرولي سیستمونه، د انرژۍ سرچینې، فلایټ کنټرول بورډ، د الوتنې د ثبات وسایل لکه جایروسکوپ، د خطي حرکت او سرعت کچې لپاره اکسیلروومیټر، جي پي اېس او نور تخنیکي اجزا شامل دي.
سمیع سادات چې د ډرون الوتکو د یوه ټیم له غړو سره د ۲۰۲۱ کال تر پایه په اړیکه کې و، افغانستان انټرنشنل ته وویل، « طالبان درې کاله کیږي، چې چین ته پلاوي استوي چې کشفي او نور ډرونونه ور کړي، خو چینایان پلمه ورته کوي. له روسیې نه یې هم غوښتي، خو هغوی هم نه دي ور کړي». د نوموړي له نظره، د طالبانو د ډرون الوتکو پروګرام ډېر ابتدايي دی ځکه د تخنیکي پوهې ترڅنګ د ټکنالوژي واردولو ته اړتیا لري او دا کار سملاسي طالبانو ته اسانه نه دی.
د شنونکو په باور، د طالبانو د ډرون د باډۍ یوځای کول او عمومي ډیزاین ښايي د ځایي انجنیرانو کار وي او دا کار یو وړ ټیم او د پوهنتون فارغان کولی شي. هیمبلېنګ په دې اړه وویل، « دقیق ویل سخت دي، خو دا ډول موندنې ښيي چې طالبان اوس کولی شي اغیزناک اوږد واټنه ډرونونه جوړ یا راټول او برابر کړي. د نورو ورته ډلو (لکه حوثیانو په څېر به)، هغوی ورو ورو لا پیاوړي شي او ښايي په راتلونکو کلونو کې لوی، اوږد واټنه او ډېر بار وړونکي ډرونونه هم جوړ کړي.
ټي ټي پي د ډرون ټکنالوژۍ په لټه کې
د ۲۰۲۵ کال په جولای کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې ټي ټي پي او د حافظ ګل بهادر ډله، چې په پاکستان کې په وسله والو جګړو کې ښکیلې دي، د سوداګریزو ډرون څرخکو د پېرلو په لټه کې دي.
دریو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د ټي ټي پي اړوند ځینې سیمهییز همکاران په کابل او یو شمېر نورو ښارونو کې په هغو شرکتونو پسې ګرځېدل، چې چینايي تجارتي ډرونونه، یا کواډکوپترونه، واردوي یا یې انلاین پېرلی شي.
ددغو ډلو دویم ګام دا و، چې د تخنیکي کسانو په مرسته دا ساده ډرونونه داسې تعدیل کړي، چې بم یا مرمۍ وغورځولی شي.
یوې سرچینې، چې له دغو کسانو سره یې لیدلي وو، وویل، « دوی غواړي داسې ډرونونه عیار کړي، چې په لومړي ګام کې څار وکړای شي او په دویم ګام کې لږ تر لږه تر ۱۰ کیلومترو یا تر دې لرې هدف ته بمونه ورسولی شي. د دې لپاره باید د ډرون تخنیکي برخې، لکه بېټرۍ او کمرې بدلې شي».
دا هڅې د ټي ټي پي په تشکیلاتو کې د هوايي ځواک څانګو له پرانېستلو سره هممهاله پیل شوې، چې د ډرون څرخکو ( کواډکوپټرو) ټېکنالوژۍ پر ترلاسه کولو تمرکز لري.
د ۲۰۲۵ کال د جولای پر ۱۹مه د بنو ولسوالۍ د میریان امنیتي حوزې په حدودو کې پولیسو د هاوان هغه مرمۍ رسنیزې کړې، چې ټي ټي پي غوښتل پر امنیتي حوزه یې وکاروي.وروسته د پاکستان حکومت د خیبر پښتونخوا پولیسو ته د ډرون ضد وسلې ورکړې، خو له دې سره سره د ټي ټي پي او ګل بهادر د جنګیالیو په لیکو کې د ډرون د کارولو پېښې لاهم ډېرې دي.
د ټي ټي پي سوداګریز کواډکاپټرونه پرمختللی سیسټم نه لري، یوازې د ورځې برید کولای شي او زر کشف کېدای او له منځه وړل کېدای شي.خو افغانستان انټرنشنل ته سرچینو ویلي، چې جنګیالي هڅه کوي پرمختللي ډرونونه ومومي او د حرارتي کمرو او انجن د بدلولو له لارې د شپې له خوا اهداف او د دښمن حرکات وڅارلای شي.
د شنونکو په باور، د امریکايي پرمختللو وسلو ترڅنګ ډرون ټکنالوژۍ ته د ټي ټي پي او نورو پاکستاني وسله والو ډلو لاسرسي پاکستاني چارواکي دې ته اړ اېستل، چې افغان طالبان تر پوځي فشار لاندې راولي. دا چې د ټي ټي او افغان طالبانو ترمنځ د ډرون الوتکو په برخه کې کومه همکاري شته او که نه، د پوځي او امنیتي چارو شنونکي سمیع سادات افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې « لږترلږه د ډرون الوتکو په برخه کې دغسې همکاري نشته، خو د طالبانو په مرسته سوداګریز ډرونونه پېري، چې بیا خپله چاودېدونکي توکي پکې ځای پرځای کوي».
د مارچ پر اتلسمه د پاکستان حکومتي سرچینو اعلان وکړ، چې دوی پر افغانستان خپل بریدونه د مارچ تر ۲۴مې نېټې د لنډ وخت لپاره ځنډوي، خو خبرداری یې ورکړ، چې که پاکستان ته کومه ډرون الوتکه ورشي، یا هلته کومه ترهګریزه پېښه وشي، بریدونه به بېرته پیل کړي.
د پاکستان د حکومت په رسمي اعلامیه کې د ډرون دغه یادونه ښيي، چې اسلام اباد د طالبانو له ډرون الوتکو اندېښمن دی او په دې لټه کې دی، چې د دغو الوتکو د جوړولو مرکزونه په نښه کړي.
خو ایا د ډرون الوتکو د ودانیو په نښه کول د پاکستان لپاره ګټه درلودای شي؟
هیمبلېنګ ددې پوښتنې په ځواب کې وویل، « د لویو تاسیساتو په نښه کول به د ډرون جوړولو هڅې شاته وغورځوي، خو دا کارونه ښايي په کوچنیو، خپرو ورکشاپونو او ګاراجونو کې ترسره شي او بشپړ مخنیوی یې ډېر ستونزمن دی».