د افغانانو لپاره د ایران سیاحتي ویزه له یوه کال څخه ډېر وخت راهیسې بنده شوې، خو د افغانستان انټرنشنل موندنې ښيي چې دغه ویزه په تور بازار کې له ۸۰ زرو څخه تر ۱۵۰ زرو افغانیو پورې پلورل کېږي. د ایران د کار ویزه هم په همدې بازار کې د ۴۵ زرو تر ۶۰ زرو افغانیو پورې ترلاسه کېدای شي.
د افغانستان انټرنشنل د موندنو له مخې، په افغانستان کې د ایران د سیاحتي ویزې بیه په تور بازار کې د هغې د صادرېدو مودې له مخې توپیر لري او له ۸۰ زرو څخه تر ۱۵۰ زرو افغانیو پورې رسېږي.
همدارنګه، د کار ویزه چې په افغانستان کې د ایران دویمه ډېره غوښتل کېدونکې ویزه ده، په تور بازار کې د ۴۵ زرو څخه تر ۶۰ زرو افغانیو پورې ترلاسه کېدای شي.
د افغانانو اېستل او د سیاحتي ویزو بندېدل
د افغانستان د وګړو لپاره د ایران د ویزو د صادرېدو د درولو اصلي لامل لا هم روښانه نه دی.
د ایران اسلامي جمهوریت په دې اړه کوم رسمي وضاحت نه دی ورکړی، خو دغه بهیر تېر کال په پسرلي کې له ایران څخه د افغانانو د پراخو ایستلو له پیل سره هممهاله پيل شو.
د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۱،۸ میلیونه افغانان له ایران څخه افغانستان ته راستانه شوي یا اېستل شوي دي.
داسې اټکل کېږي چې د سیاحتي ویزو د نه صادرولو پرېکړه د ایران د حکومت د هغې تګلارې یوه برخه وي چې غواړي له ایران څخه د اېستل شویو افغانانو د بېرته ستنېدو مخه ونیسي.
د ایران ویزې په تور بازار کې څنګه پلورل کېږي؟
ایران په کابل کې سفارت او په هرات، جلالاباد، کندهار او مزارشریف ښارونو کې کونسلګرۍ لري.
د ایران کونسلګرۍ په افغانستان کې د حوزوي سیستم له مخې فعالیت کوي. د بېلګې په توګه، د نیمروز، فراه، بادغیس او هرات ولایتونو اوسېدونکي کولی شي د کونسلۍ چارو لپاره په هرات کې د ایران کونسلګرۍ ته مراجعه وکړي.
د افغانستان انټرنشنل موندنې ښيي چې ویزې په تور بازار کې د کمېشنکارانو او ځینو سیاحتي شرکتونو له لارې ترلاسه کېږي، خو لا هم روښانه نه ده چې د دغو شرکتونو او په کابل کې د ایران سفارت یا په مزارشریف، کندهار، جلالاباد او هرات کې د ایران د کونسلګریو ترمنځ څه ډول اړیکه موجوده ده.
هغه اسناد چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي، ښيي چې یوازې په هرات کې یوه سیاحتي شرکت د یوې اونۍ په موده کې ۱۶ سیاحتي ویزې ترلاسه کړې دي، چې د هرې ویزې په بدل کې یې ۹۰ زره افغانۍ ورکړې دي.
د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې، شرکتونه د ایران سیاحتي ویزه د یوې تر دوو اونیو په موده کې د شاوخوا ۸۰ زرو څخه تر ۱۰۰ زرو افغانیو پورې برابروي. که غوښتونکی وغواړي ویزه یې په دوو یا درېیو ورځو کې چمتو شي، نو بیه یې له ۱۲۰ زرو څخه تر ۱۵۰ زرو افغانیو پورې رسېږي.
خو که د غوښتونکي پاسپورټ د همغې کونسلګرۍ د حوزې اړوند نه وي، لګښت لا زیاتېږي.
د بېلګې په توګه، که یو کس چې پاسپورټ یې په هلمند یا بلخ کې صادر شوی وي، له هرات څخه د ویزې غوښتنه وکړي، د عادي ویزې بیه یې تر ۱۳۰ زرو افغانیو پورې رسېدای شي. خو د همدغه کس لپاره د عاجلې ویزې بیه ان تر ۱۸۰ زرو افغانیو پورې لوړېدای شي.
دا په داسې حال کې ده چې د افغانستان د وګړو لپاره د ایران د سیاحتي ویزې رسمي فیس ۸۰ یورو دی او که غوښتونکی عاجلې ویزې ته اړتیا ولري، دغه لګښت ۱۲۰ یورو ته رسېږي.
د ایران اسلامي جمهوریت په افغانستان کې د خپل بهرنیو چارو وزارت په استازولیو کې یوازې یورو مني.
په هرات کې ځینو باخبرو سرچینو ویلي چې لږ تر لږه یو ایرانی وګړی په هرات کې د ایران د کونسلګرۍ، کمېشنکارانو او سیاحتي شرکتونو ترمنځ د رابط په توګه کار کوي.
په هرات کې د ایران سرکونسلګري د ایران له هغو بهرنیو استازولیو څخه ده چې تر ټولو ډېر مراجعین او فعالیت لري او ویل کېږي چې د نړۍ په کچه د ایران تر ټولو بوخته کونسلګري ده.
د هغو افغانانو خطرناک بېرته ستنېدل چې د تور بازار د ویزې د اخیستو وس نه لري
د طالبانو له لوري د جمهوري نظام تر سقوط او د خلکو د اقتصادي توان تر کمېدو وروسته، ډېر افغانان نور دا وس نه لري چې د ایران د ویزې لپاره په تور بازار کې لوړې بیې ورکړي.
د افغانستان انټرنشنل د معلوماتو له مخې، هره ورځ څو کورنۍ چې تېر کال له ایران څخه اېستل شوې وې، د ویزې د لوړو لګښتونو د نه ورکړې له امله بېرته په ناقانونه لارو ایران ته ننوځي.
د هرات، فراه او نیمروز سرحدي سیمې هغه لارې دي چې انساني قاچاقبران یې د کورنیو او ماشومانو په ګډون د خلکو د لېږد لپاره کاروي. ویل کېږي چې د افغانستان له لوېدیځو ولایتونو څخه ایران ته د هر کس د قاچاقي لېږد لګښت تر ۴۰ زرو افغانیو پورې رسېږي.
افغانستان انټرنشنل له دوو کورنیو سره چې تېره اونۍ له بلخ او هرات څخه تهران او کرج ته ستنې شوې دي، خبرې کړې دي. هغوی وایي چې د تېر کال په زمري میاشت کې له ایران څخه اېستل شوي وو، خو د روان کال په جوزا میاشت کې بېرته دغه هېواد ته ورستانه شول.
د دغو دوو کورنیو، چې یوه یې شپږ کسیزه او بله څلور کسیزه ده، غړي وایي چې ایران ته د قاچاقي ستنېدو لپاره یې د ماشومانو په ګډون د هر کس په بدل کې ۴۰ زره افغانۍ انساني قاچاقبرانو ته ورکړې دي.
د دواړو کورنیو غړو وویل، هغه سختۍ او کړاوونه چې د سفر پر مهال یې ګاللي، داسې وو چې که یوه ورځ بیا له ورته حالت سره مخ شي، هېڅکله به له قاچاقي لارو ایران ته ستانه، نه شي.
په وروستیو میاشتو کې، ایران ته د افغانانو د ناقانونه تګ له زیاتېدو سره هممهاله، د قاچاقي لارو په اوږدو کې د مرګژوبلې پېښې هم زیاتې شوې دي. یوازې په تېره یوه میاشت کې، د ایران د پوځي ځواکونو له لوري د کرمان او یزد پر لاره د افغان کډوالو پر لېږدوونکو موټرو د ډزو په پایله کې یو افغان وژل شوی او شاوخوا ۳۰ تنه نیول شوي دي.
د کرمان ولایت په جیرفت سیمه کې د افغانانو د لېږدوونکي موټر د چپه کېدو له امله درې کسان وژل شوي او ۱۰ نور ټپیان شوي دي. همدارنګه، د ریګان - بم پر لویه لاره دوه افغانان مړه او اووه نور ټپیان شوي دي. د سمنان په ولایت کې هم د افغانانو د لېږدوونکي موټر او یوې لارۍ د ټکر له امله شپږ کسان مړه شوي او درې نور ټپیان شوي دي.
د ایران د کارګرۍ ویزه د شرکتونو لپاره په نوي بازار بدله شوې
د سیاحتي ویزو له بندېدو وروسته، ایران د افغانستان د وګړو لپاره د کارګرۍ ویزو د صادرولو بهیر پیل کړ. دغه بهیر د ۱۴۰۴ کال د میزان له میاشتې راهیسې روان دی او د ایران د کار وزارت چارواکو ویلي چې په لومړي کال کې به د اړتیا پر بنسټ تر ۲۰۰ زره پورې د نهو میاشتو کاري ویزې صادرې شي.
د دې پروګرام رسمي موخه د قانوني کاري ځواک ثبت او څارنه او د ناقانونه کډوالۍ مخنیوی بلل شوی دی.
د کارګرۍ ویزې رسمي بهیر داسې تشریح شوی چې غوښتونکی په لومړي پړاو کې په افغانستان کې د ایران سفارت یا کونسلګرۍ ته نه ورځي. پر ځای یې، ایرانی کارورکوونکی باید په ایران کې غوښتنلیک وړاندې کړي. له اجازې ترلاسه کولو وروسته، اړونده فورمه یا جواز سفارت او غوښتونکي ته لېږل کېږي. وروسته غوښتونکی له هماغې فورمې سره په افغانستان کې د ایران استازولۍ ته مراجعه کوي.
د ایران یو مهم شرط دا دی چې کارورکوونکی یوازې هغه وخت بهرنی کارګر استخدامولی شي چې د هماغې دندې لپاره ایرانی کارګر موجود نه وي.
ایراني چارواکو ویلي چې ایران ته د کارګر تر داخلېدو وروسته، نوموړی باید د خپل پاسپورټ او کارګرۍ ویزې په لرلو سره د کډوالو د کفالت، کارموندنې او استوګنې د خدماتو دفترونو ته مراجعه وکړي او د نهو میاشتو کاري کارت ترلاسه کړي. د دې مودې تر پای ته رسېدو وروسته، کارګر باید ایران پرېږدي او درې میاشتې وروسته، د هماغه یا نوي کارورکوونکي د غوښتنې په صورت کې، دا بهیر بیا تکرارېدای شي.
د ایران د کار ویزې رسمي لګښت ۲۱۰ یورو ښودل شوی، خو د افغانستان انټرنشنل معلومات ښيي چې په تور بازار کې د دغې ویزې بیه د ۴۵ زرو او ۶۰ زرو افغانیو ترمنځ ده.
افغانستان انټرنشنل موندلې چې په افغانستان کې سیاحتي شرکتونه او کمېشنکاران د ایراني شرکتونو په مرسته کولی شي د ۱۰ تر ۱۵ کاري ورځو په موده کې د کار ویزه ترلاسه کړي. ویل کېږي چې د دې بهیر لګښت د غوښتونکو لپاره د ۴۵ زرو او ۶۰ زرو افغانیو ترمنځ دی.
یو شمېر سیاحتي شرکتونو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې له دې پیسو څخه یوازې له دوو تر درېیو زرو افغانیو پورې د دوی برخه کېږي او د پیسو لویه برخه د صرافۍ د حوالې یا بانکي کارت له لارې ایراني شرکتونو ته لېږدول کېږي.
د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې، په دې وروستیو کې ځینو ایراني شرکتونو د لګښتونو د زیاتوالي په پلمه پرېکړه کړې چې د دغې ویزې بیه په تور بازار کې تر ۸۰ زرو افغانیو پورې لوړه کړي.
د سرچینو په وینا، هر ایراني شرکت د نهو میاشتو لپاره له ۱۰۰ تر ۱۵۰ افغان کارګرانو پورې ثبتوي. هغو کمېشنکارانو چې له افغانستان انټرنشنل سره یې خبرې کړي، ویلي چې دغه بهیر د ځینو ایراني شرکتونو لپاره په یوه جلا سوداګرۍ بدل شوی دی.
د دوی په خبره، د دغو شرکتونو اصلي ګټه په ایران کې د کارګرانو له کار څخه نه، بلکې د کار ویزو د ترلاسه کولو له بهیر څخه ترلاسه کېږي. دغه شرکتونه کارګران په خپل نوم ثبتوي، خو په عمل کې یې نورو شرکتونو او کاري ځایونو ته لېږي.
د مرکه شویو کسانو په وینا، که یو ایراني شرکت هر نهه میاشتې وروسته د ۱۵۰ کارګرانو لپاره ویزې واخلي او له هر کارګر څخه په اوسط ډول ۵۵ زره افغانۍ ترلاسه کړي، نو په دې موده کې به ۸ میلیونه او ۲۵۰ زره افغانۍ، چې د ایران د پیسو په حساب شاوخوا ۲۰ میلیارده تومان کېږي، عاید ترلاسه کړي.
افغانستان له لسیزو جګړو، بېوزلۍ، بېکارۍ او اقتصادي سقوط وروسته لا هم په سیمه کې د کډوالۍ له سترو مرکزونو څخه ګڼل کېږي. د سفر د رسمي لارو بندېدو او د ویزو د لګښتونو لوړېدو ګڼې کورنۍ د تور بازار او خطرناکو قاچاقي لارو ترمنځ ښکیلې کړې دي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.