د طالبانو استخباراتو په لغمان کې د سیمه‌ییزو پولیسو یو پخوانی قومندان بیاځلې نیولی دی

د بې‌پولې خبریالانو سازمان ویلي چې دغه رسنۍ د طالبانو د عدلیې وزارت سره د ځمکې پر سر حقوقي جنجال درلود، خو وسله‌والو د تمدن ټلوېزیون فعالیت بند کړی دی.

دغه سازمان د طالبانو یاد اقدام غیرعادلانه بللی او د تمدن تلوېزیون د نشراتو د بېرته پیلېدو غوښتنه یې کړې ده.

د سرچینو په وینا، د تمدن ټلوېزیون مسوولانو او کارکوونکو ته د نشراتو د بندولو په اړه هېڅ ډول مخکینی رسمي خبرداری نه وو ورکړل شوي. خو تمدن تلویزیون د چهارشنبې په ورځ په خپره شوې اعلامیه کې هغه تورونه رد کړل چې رسنیز فعالیت پټ او محرمانه ماهیت لري.

په اعلامیه کې راغلي: «د یوې رسنۍ خبرې، کړنې، نشراتي پالیسۍ او خپرېدونکي محتوا هره شېبه د خلکو، څارونکو بنسټونو او حکومتي ادارو تر څار لاندې وي».

تمدن زیاته کړې چې په داسې حال کې د ګوندي فعالیت تور پرې لګول کېږي چې تر دې وړاندې په هېواد کې د ټولو سیاسي ګوندونو جوازونه لغوه شوي دي.

په کابل کې د رسنیو د ملاتړ یو شمېر بنسټونو هم د دغه ګام په اړه اندېښنه ښودلې او دا یې په هېواد کې پر خپلواکو رسنیو د فشارونو د زیاتوالي یوه بله بېلګه بللې ده.

دغه اداره وايي، چې یاد بسکېټونه د اندونیزیا په ملاتړ برابر شوي او د شاوخوا ۱۵زره کیلومتره اوږد سفر وروسته افغانستان ته رسېدلي دي. د معلوماتو له مخې؛ یاده مرسته به په ټول افغانستان کې شاوخوا ۱۷۲زره زده‌کوونکو ته د ښوونیزې پروسې د ملاتړ په موخه ووېشل شي.

دغه اداره ټینګار کوي، چې د مرستې د لېږد لاره د بندو پولو او امنیتي او لوژستېکي ستونزو له امله څو ځلې بدله شوې؛ نو له همدې امله دغه مرسته له یو څه ځنډ وروسته رسېدلې ده.

تر دې وړاندې د خوړو نړۍوال پروګرام د افغانستان څانګې مشر جان ایلیف ویلي و، چې د نړۍوالو مرستو کمښت د مېلیونونه اړمنو افغانانو ژوند له جدي ستونزو سره مخ کړی دی. د نوموړي په وینا؛ د دغه مرستو کمښت تر ټولو دروند اغېز او بار پر افغان مېرمنو او ماشومانو پرېوتی.

یادې ادارې ویلي، چې د ازموینې پایلې به د وړتیا، روڼتیا او عدالت پر بنسټ اعلان شي؛ خو یادې ادارې په دغه ازموینه کې د ښځو د محرومیت په اړه هیڅ ډول وضاحت نه‌دی ورکړی.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو له تېرو درېیو کلونو راهیسې ښځې او نجونې له طبي زده‌کړو محرومې کړې دي. یادې پرېکړې په کور دننه او نړۍواله کچه پراخ غبرګونونو له ځان سره لرلي دي.

د ملګرو ملتونو د راپورونو او د یونېسف د ارزونو له مخې؛ تر شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو د طالبانو د بندیز له امله هر کال د افغانستان اقتصاد شاوخوا ۸۴ مېلیون ډالره زیان ویني.

همدارنګه د بشري حقونو د نړۍوالو بنسټونو او د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنټ په وینا؛ که دغه وضعیت همداسې دوام ومومي؛ نو تر ۲۰۳۰کال پورې به په افغانستان کې د ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو شمېر ۲۵زرو ته راکم شي.
د هغوی په باور؛ دا به د مېندو او ماشومانو روغتیايي وضعیت نور هم کړکېچن او د مړینې کچه لوړه کړي. بلخوا د روغتیايي چارو کارپوهان او نیوکه کوونکي وایي، د نجونو پر زده‌کړو بندیزونه او له پوهنتونونو او دولسمو ټولګیو څخه د هغوی د فراغت مخنیوی به په نږدې راتلونکي کې د ښځینه ډاکټرانو او متخصصو د کمښت له امله یو جدي انساني او روغتیايي ناورین رامنځته کړي.

د طالبانو د امر له مخې؛ په ټولو پوځي او ملکي ادارو کې د ځیرکو ټېلیفونونو کارول بند شوي دي. طالبان خبرداری ورکوي، که څوک ځیرک ټېلیفون وکاروي، نو ترې ضبط او په عام محضر کې به له‌منځه یوړل شي او سرغړونکي به له قانوني سزا سره مخ شي.

د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد تراوسه د یادې پرېکړې د پایلو په اړه څه نه‌دي ویلي؛ خو د پنجشېر لپاره د طالبانو والي په یوه اعلامیه کې ویلي، چې دغه بندیز د یاد ولایت په ټولو ادارو کې بې‌استثنا عملي شوی دی.

یو دولتي کارکوونکي رویټرز ته ویلي: «د یادې پرېکړې اغېز تر دې حده رسېدلی، چې ډېری اداري پروسې عملا درېدلې؛ ځکه تر دې مخکې د رسمي اړیکو او همغږۍ لویه برخه د موبایل له لارې ترسره کېده».

یو بل دولتي کارکوونکي هم افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د بدیل امکاناتو نشتوالی ستونزې نورې هم زیاتې کړې دي. د هغه په وینا؛ «په افغانستان کې منظم او اغېزمن پوستي سیستم نه‌شته او د کابل او ولایتونو ترمنځ ډېری اړیکې د موبایل له لارې ترسره کېدې».

په کابل کې د پوهنې وزارت یوه کارکوونکي ویلي: «هغه څه چې طالبان یې کوي له عقل سره سمون نه‌لري». د هغه په وینا، «په اوسني عصر کې د ځیرکو موبایلونو بندیز نه عملي دی او نه منطقي».

په ورته وخت کې د بازار فعالان په کابل او نورو ښارونو کې د ځیرکو موبایلونونو د پلور په تقاضا کې د سخت کمښت خبر ورکوي. ځینې کارپوهان خبرداری ورکوي، چې دغه محدودیت نه یوازې دولتي ادارې؛ بلکې ښوونیز مرکزونه او پوهنتونونه هم له جدي ستونزو سره مخ کولی شي.
افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي راپورونه ښيي، چې طالبانو په پوهنتونونو او ښوونځیو کې هم د ځیرکو ټېلیفونونو کارول بند کړي دي.

د معلوماتو لاسرسي ته د محدودېدو اندېښنې

د بشري حقونو فعالان دغه پرېکړه له یوه اداري اقدام څخه لوړه او پراخه ګڼي. د دوی په وینا؛ په داسې شرایطو کې چې کورنۍ رسنۍ له پراخو محدودیتونو سره مخ دي، ځیرک موبایلونه د خلکو لپاره د انلاین زده‌کړو، د خبرونو ترلاسه کولو، شخصي اړیکو او د بشري حقونو د سرغړونو د ثبتولو تر ټولو مهمه وسیله ګرځېدلې ده.

د بشري حقونو فعالې نظیفه جلالي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبان د دغه اقدام له لارې د معلوماتو لاسرسي ته د محدودولو هڅه کوي. د هغې په وینا؛ دغه اندېښنه شته چې یاد بندیز به ټول هېواد ته وغځېږي؛ ځکه اوس‌مهال یوازې دولتي ادارې په‌کې شاملې دي.

فعالان باور لري، چې د ځیرکو موبایلونو بندیز به د خلکو د معلوماتو او اړیکو چېنلونو ته لاسرسی لا پسې محدود کړي.

له کابل نه سرچینې وایي، چې د ښار په بېلابېلو سیمو کې مخابراتي شبکې غیرفعالې شوې او په ځینو مواردو کې انټرنېټي خدمتونه په بشپړ ډول پرې شوي او یا هم سخت محدود شوي وو. د کابل اوسېدونکو په وینا؛ د ورځې له لومړیو ساعتونو راهیسې د مخابراتي شبکو اړیکې پرې شوې او په ځینو سیمو کې د انټرنېټي خدمتونو د درېدو له امله د خلکو ورځني کارونه اغېزمن شوي دي.

د دوی په وینا؛ د اړیکو پرې کېدو له امله یې له کورنیو سره تماسونه نه‌شي نیولای او د کاروبارونو، دفترونو او انلاین خدمتونو فعالیتونه هم درېدلي دي. د ښار د ځینو برخو اوسېدونکي وایي، چې یوازې په ځینو یا محدودو سیمو کې د شبکې کمزوری سیګنال شته؛ خو د ښار په عمومي کچه خدمات پرې دي.

یوشمېر کاروونکي وایي، چې د وای‌فای شبکې هم یو څه سوکه کار کوي. لاتراوسه د مخابراتي شرکتونو یا طالبانو له لوري د دغه پراخ بندښت په اړه کوم رسمي وضاحت نه‌دی ورکړل شوی.

په تېرو کلونو کې هم د عاشورا او نورو لویو مذهبي مراسمو پرمهال په کابل او ځینو نورو لویو ښارونو کې د امنیتي تدابیرو په چوکاټ کې د مخابراتي خدمتونو لنډمهاله محدودیتونه رامنځته شوي دي؛ خو سږکال د بندښت پراخوالی تر پخوا زیات محسوس شوی دی.

طالبانو تر اوسه په دې اړه څه نه‌دي ویلي او نه یې هم روښانه کړې، چې دغه مخابراتي شبکې به تر کله بندې وي.