د ملګرو ملتونو یوه چارواکي افغانستان انټرنشنل ته تایید کړه چې د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش امنیت شورا ته په یوه لیک کې بنګله دېشۍ ډیپلوماته رباب فاطمه د افغانستان لپاره د خپلې نوې ځانګړې استازې په توګه معرفي کړې ده.
د یادې سرچینې په وینا، د ملګرو ملتونو امنیت شورا تر اوسه پهدې اړه خپل رسمي ځواب نه دی وړاندې کړی، خو تمه کېږي چې د شورا غړي به په راتلونکو ۲۴ ساعتونو کې خپل نظر څرګند کړي.
د امنیت شورا د پرېکړې په صورت کې به مېرمن فاطمه په افغانستان کې د یوناما مشري پر غاړه واخلي او د روزا اوتونبایوا ځای ناستې به شي.
د اوتونبایوا دنده د تېر کال په وږې میاشت کې پای ته رسېدلې وه. هغې تېر کال د امنیت شورا په ناسته کې د افغانستان پر بشري بحران، د ښځو پر حقونو او د افغانانو پر بیړنینو اړتیاوو ټینګار کړی و او له نړیوالې ټولنې یې د مرستو د زیاتولو او له طالبانو یې د سیاستونو د بدلولو غوښتنه کړې وه.
د راپورونو لهمخې، د یوناما نوې استازې رباب فاطمه په ډیپلوماټیکو چارو کې اوږده سابقه لري. هغې تر دې وړاندې د یونیسف د اجراییه پلاوي د مشرې، د ملګرو ملتونو د ښځو د برخې د اجراییه پلاوي د مشرې او د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام د مرستیالې په توګه دندې ترسره کړې دي.
د افغانستان لپاره د یوناما نوې مشره داسې مهال ګومارل کېږي چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د غبرګولي په ۲۵مه نېټه، د چین له لوري د وړاندې شوي پرېکړه لیک پر بنسټ، په افغانستان کې د یوناما ماموریت په ۱۵ موافقو رایو سره د یوه بل کال لپاره تمدید کړ.
له یوې خوا اقتصادي بحران، داخلي نارضایتي او نړۍوال فشارونه؛ له بلې خوا یو پیاوړی امنیتي جوړښت، پوځي ځواک، نیابتي ډلې او سیمهییز نفوذ. ایا د ایران اسلامي جمهوریت د کمزورۍ وروستۍ مرحلې ته رسېدلی، که لا هم د اوږدې مقابلې توان لري؟ دا هغه پوښتنې دي چې تازه یو ځل بیا راپورته شوي.
هغه اوربند چې د نړۍ ګڼو هېوادونو د امریکا او ایران ترمنځ د یوې نوې ډیپلوماټیکې لارې د پیل په توګه باله، ډېر ژر په ماتېدو بدل شو. د څو میاشتو سختو نښتو وروسته، واشنګټن او تهران د ۲۰۲۶ کال په جون کې د ۶۰ ورځني اوربند هوکړې ته ورسېدل. د دې تړون هدف د جګړې درول، د هرمز تنګي د تګ راتګ خوندي کول او د اټومي پروګرام او بندیزونو په اړه د خبرو بیا پیل و.
خو دا هیله اوږده نه شوه. اوربند مات شو، پوځي عملیات بېرته پیل شول، ګواښونه زیات شول او د منځني ختیځ د یوې پراخې جګړې اندېښنې بیا راپورته شوې.
ولې اوربند مات شو؟
د امریکا او ایران ترمنځ د اختلاف اصلي محور لا هم د تهران اټومي پروګرام دی. واشنګټن غواړي ایران د یورانیمو غني کول محدود کړي او د اټومي فعالیتونو په اړه د نړۍوالو څارونکو لاسرسی زیات کړي. خو تهران ټینګار کوي چې اټومي پروګرام یې د خپل ملي حق برخه ده.
د مذاکراتو پر مهال داسې نښې وې چې ایران به د یورانیمو د غني کولو د کچې محدودولو او د خپلو زېرمو د مدیریت په اړه بحث ته چمتو شي. په بدل کې امریکا هم د بندیزونو د کمولو او ځینو امتیازاتو ورکولو ژمنې مطرح کړې وې.
خو په ایران کې دننه د دې موضوع په اړه یووالی نه شته. د سپاه پاسداران او ځینو سخت دریځو نظامي کړیو دریځ دا دی چې د اټومي پروګرام په اړه هر ډول محدودیت د ایران د ستراتیژیک ځواک کمول دي. له بلې خوا، د حکومت ځینې سیاسي څېرې هڅه کوي د فشارونو د کمولو لپاره له نړۍ سره د خبرو لاره خلاصه وساتي.
د اټومي پروګرام ترڅنګ، د ایران بالستیک توغندیز پروګرام هم د اختلاف بل مهم ټکی دی.
امریکا غواړي د ایران توغندیز توان هم د خبرو برخه وګرځوي، خو تهران په ښکاره ډول وايي چې د دفاعي توغندیو موضوع هېڅکله د مذاکراتو برخه نه شي کېدای.
همدا ژور اختلاف او بېباوري د دواړو هېوادونو ترمنځ د هر ډول هوکړې تر ټولو لوی خنډ بلل کېږي.
امریکا وايي تهران خپلې ژمنې نه عملي کوي؛ ایران بیا باور لري چې واشنګټن له هوکړو وځي او فشارونه زیاتوي. دا متقابله بېباوري هغه لامل دی چې هر تړون له ماتېدو سره مخ کولی شي.
ایا ایران د سقوط پر لور روان دی؟
په سیمه او نړۍ کې یوه اساسي پوښتنه دا ده: ایا اوسني فشارونه د ایران د نظام د سقوط نښې دي؟
ایران له څو کلونو راهیسې له سختو اقتصادي ستونزو، نړۍوالو بندیزونو، د اسعارو د کمښت، انفلاسیون او د خلکو له نارضایتۍ سره مخ دی. پر دې سربېره، له امریکا سره روانه پوځي شخړه کولی شي د تهران اقتصادي او امنیتي فشارونه نور هم زیات کړي.
خو له بلې خوا، ایران لا هم یو پیاوړی امنیتي او پوځي جوړښت لري. سپاه پاسداران د هېواد په دننه کې پراخ نفوذ لري، سیمهییز متحدین لري او حکومت لا هم د مخالفینو د کنټرول توان لري.
له همدې امله، د ایران د نظام فوري سقوط ډېر احتمال نه لري؛ خو اوږدمهاله فشارونه، اقتصادي کمزوري او دوامداره جګړه کولی شي د نظام پر ثبات جدي اغېز وکړي.
د نړۍوال ملاتړ بدلېدونکی وضعیت
د دې شخړې یو نوی اړخ دا دی چې د امریکا د پوځي اقداماتو په اړه د ځینو متحدینو دریځ د پخوا په پرتله بدل ښکاري.
د ناټو د سرمنشي او د جرمني د لومړي وزیر په ګډون ځینو لویدیځو مشرانو د امریکا د دریځ ملاتړ کړی، چې دا وضعیت د تهران لپاره نړۍوال فشار زیاتولی شي.
ایران چې تل یې هڅه کړې ځان د امریکا د فشارونو پر وړاندې د مقاومت د محور په توګه معرفي کړي، اوس له داسې وضعیت سره مخ دی چې د نړۍوال ملاتړ د کمېدو اندېښنه یې زیاته کړې ده.
که د امریکا او ایران ترمنځ جګړه اوږده شي، اغېزې به یوازې پر دواړو هېوادونو محدودې نه وي.
د هرمز تنګي ناامني کولی شي د نړۍ د تېلو بازارونه اغېزمن کړي، د انرژۍ بیې لوړې کړي او نړۍوال اقتصاد له نوي فشار سره مخ کړي.
همداراز، د جګړې پراخېدل کولی شي د منځني ختیځ نور هېوادونه هم ورګډ کړي او د یوې لویې سیمهییزې یا نړۍوالې شخړې خطر زیات کړي.
د ایران راتلونکی؛ بقا که کمزوري؟
تاریخ ښيي چې ځینې نظامونه د بهرني فشار او جګړو له لارې لا پیاوړي شوي، خو ځینې نور بیا د همدې جګړو له امله کمزوري او نسکور شوي دي.
ایران اوس د همدې دوو لارو ترمنځ ولاړ دی. که حکومت وکولای شي اقتصادي فشارونه مدیریت کړي او جګړه محدوده وساتي، ښايي خپل ثبات وساتي. خو که جګړه پراخه شي، داخلي ستونزې زیاتې شي او نړۍوال فشارونه دوام وکړي، د نظام د کمزورۍ خطر به لوړ شي.
اوس اصلي پوښتنه دا نه ده چې ایران به سبا سقوط وکړي که نه؛ بلکې دا ده چې تهران به تر کومه ځایه د جګړې، بندیزونو او داخلي فشارونو بار وزغملی شي.
ځکه دا یوازې د ایران او امریکا ترمنځ شخړه نه ده؛ دا هغه اور دی چې که پراخ شي، ټوله سیمه او د نړۍ اقتصاد به ورسره اغېزمن شي. راتلونکې څو اوونۍ ښايي د دې بحران د راتلونکي مسیر په ټاکلو کې مهم رول ولري.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف د بلوچستان د امنیتي وضعیت د ارزونې په غونډه کې ویلي چې په بلوچستان کې د وروستیو بریدونو تر شا د هند لاس دی او زیاته کړې یې ده چې هند د دغو بریدونو لپاره د افغانستان خاوره کاروي.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف په کوېټه کې د یوې لوړپوړې امنیتي ناستې پرمهال له پولې ها خوا ترهګرۍ په اړه اندیښنې شریکې کړي دي.
نوموړي ویلي، چې د بلوچستان د وروستیو بریدونو تر شا د هند لاس دی او په وینا یې، د پاکستان خلاف د بریدونو د تنظیم لپاره د افغانستان خاوره کارول کېږي.
شریف زیاته کړه:«دښمن د پاکستان د ډیپلوماټیکو لاسته راوړنو د زغملو وړتیا نه لري. موږ باید د فتنه الخوارج شومې موخې شنډې کړو. دا جګړه به په پاکستان کې د وروستي ترهګر تر له منځه وړلو پورې دوام وکړي».
که څه هم تردې مهاله افغان طالبانو او هند د شهباز شریف د یادو تازه ادعاوو په تړاو کوم غبرګون نه دی ښودلی، خو تردې وړاندې طالبانو او هند تل د پاکستاني چارواکو دغه ډول اعاوې رد کړې دي.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف او د دغه هېواد د پوځ مشر فیلډ مارشال عاصم منیر وروسته له هغه د بلوچستان مرکز کوټې ته سفر کړی، چې د تېرو څلورو ورځو په موده کې په دغه ایالت کې څلور لوی خونړي بریدونه شوي دي. پاکستاني چارواکو ویلي، چې په دغو بریدونو کې د څه باندې ۴۰ پاکستاني سرتېرو په ګډون تر ۵۰ ډېر وسلهوال هم وژل شوي دي.
د ایران د سپاه پاسداران د «ولي عصر» قول اردو د عامه اړیکو او تبلیغاتو مرستیالۍ په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې د خوزستان ولایت پر ځینو سیمو د پنجشنبې د سهار د هوايي بریدونو له امله د سپاه دوه غړي او د بسیج یو غړی وژل شوي دي.
په خبرپاڼه کې وژل شوي کسان حسین عموري، سعید توکليزاده او محسن نجاتي معرفي شوي دي.
د سپاه پاسداران د خوزستان څانګې ادعا کړې چې دغه هوايي بریدونه د امریکا او اسراییل له لوري شوي دي.
تر اوسه امریکا او اسراییل د دې ادعا په اړه څه نه دي ویلي.
د اسراییل پوځ او د امنیت ادارې «شینبت» اعلان کړی چې د حماس ډلې یو قوماندان وحید ابو سلام د غزې د خانیونس په سیمه کې وژل شوی دی.
د اسراییلي چارواکو په وینا، وحید ابو سلام د حماس له هغو غړو څخه و چې د ۲۰۲۳ کال د اکټوبر د اوومې نېټې په بریدونو کې یې د اسراییلي وګړو په تښتولو او د یرغمل شویو کسانو په ساتلو کې رول درلود.
اسراییلي پوځ ویلي چې د ابو سلام د وژلو عملیات د استخباراتي معلوماتو پر بنسټ ترسره شوي، خو د عملیاتو د دقیق وخت او څرنګوالي په اړه یې نور جزییات نه دي ورکړي.
حماس تر اوسه د اسراییل د دې ادعا په اړه رسمي څرګندونه نه ده کړې.