د افغانستان پخواني ولسمشر محمد اشرف غني ویلي، له ایران سره د هلمند د اوبو شوی تړون د بدلون وړ نه دی او افغانستان حق لري چې له خپلو اوبو د ملي ګټو لپاره استفاده وکړي.نوموړي ټینګار کړی چې د اوبو پر سر د شخړو د هواري یوازینۍ لار د نړیوالو قوانینو پر بنسټ همکاري او سیمهییز تفاهم دی.
اشرف غني په خپل تازه پوډکاسټ کې، چې د هلمند سیند، د سیستان تاریخي وېش او د انګریزانو د منځګړیتوب پایلو ته ځانګړی شوی، وویل د سیستان د ژوند، کرنې او تمدن بنسټ د هلمند سیند دی او د دې سیند ارزښت په سیمه کې له دجلې او فرات پرته له بل هېڅ سیند سره د پرتلې وړ نه دی.
پخواني ولسمشر د هلمند د اوبو د تړون په اړه وویل: «دا یوازینۍ معاهده ده چې زموږ د اوبو حقوق یې په اساسي ډول ټاکلي دي او هر افغان باید پوه شي چې دا معاهده د بدلون وړ نه ده.»
غني ټینګار وکړ چې د ایران د حقابې تر ورکړې وروسته، افغانستان د نړیوالو قوانینو له مخې حق لري د خپلو اوبو د مهار، بندونو او پراختیایي پروژو چارې پر مخ یوسي. د هغه په وینا، د کمال خان، بخشاباد او نورو بندونو د جوړولو موخه هم د هېواد کرنیز او اقتصادي پرمختګ و.
هغه د ایران د اعتراضونو په اړه وویل چې د هلمند د اوبو اندازه په نړیوال تړون کې په څرګند ډول ټاکل شوې او د وچکالۍ پړه پر افغانستان نه شي اچول کېدای. د هغه په خبره، د اقلیمي بدلونونو له امله د وچکالۍ دوره لنډه شوې او دا طبیعي وضعیت د دواړو هېوادونو لپاره ګډه ننګونه ده.
غني د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي همکاریو پر پراختیا هم ټینګار وکړ او ویې ویل: «ایران که اوبه غواړي، که کرنیز محصولات؟ افغانستان کولای شي هغه محصولات چې ایران یې له لرې هېوادونو واردوي، د ګډې پانګونې له لارې په افغانستان کې تولید کړي.»
پخواني ولسمشر د تاریخي اسنادو د مطالعې پر اهمیت هم خبرې وکړې او ویې ویل، د دې بحث موخه دا ده چې افغانان د خپلې خاورې او اوبو له حقوقو خبر شي او د تېر تاریخ په رڼا کې راتلونکې پالیسۍ تنظیم کړي. هغه زیاته کړه، «له سیمهییزې همکارۍ پرته افغانستان پرمختګ نه شي کولای، خو دا همکاري باید د ملي ګټو او متقابل احترام پر بنسټ وي.»
غني د خپلو خبرو په پای کې پر نوي نسل غږ وکړ چې د اوبو، نړیوالو حقوقو، ډیپلوماسۍ او تاریخ په برخو کې تخصص ترلاسه کړي او ویې ویل: «موږ پوهې ته اړتیا لرو. زموږ ځوانان باید داسې وروزل شي چې د هېواد له ملي ګټو په لنډمهاله، منځمهاله او اوږدمهاله کچه دفاع وکړای شي.»
افغانستان د تېرو لسیزو په اوږدو کې د جګړې، سیاسي بدلونونو او نړیوالو مداخلو مرکز پاتې شوی دی.
خو د ملګرو ملتونو له نظره، د افغانستان حل یوازې له امنیتي او سیاسي خبرو نه شي راتللی، بلکې بشري حقونه، ښځې، نجونې، تعلیم او ټولنیز مشارکت هم د دې معادلې مهم عناصر دي.
د دریو ښځینه استازو پرلهپسې ټاکنه ښايي دا پیغام ولري چې نړیواله ټولنه غواړي د افغانستان د راتلونکې په اړه په خبرو کې د قدرت د کړیو ترڅنګ د ټولنې د هغو برخو غږ هم شامل کړي چې تر ټولو ډېرې اغېزمنې شوې دي.
رباب فاطمه له پراخې نړیوالې تجربې او پیاوړي دیپلوماتیک شالید سره دغه ماموریت ته راځي، خو د افغانستان اوسنی واقعیت به د هغې لپاره له خپلو پخوانیو دندو څخه تر ټولو پېچلو ازموینو یوه هغه وي. د جګړې له میراث، سیاسي بېباورۍ، بشري اړتیاوو او د ښځو حقونو له موضوعاتو سره هممهاله تعامل به د هغې د ماموریت تر ټولو لویه ننګونه وي.
اصلي پوښتنه دا ده چې ایا نړیواله ډیپلوماسي به د افغانانو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو لپاره له سیاسي دریځونو عملي پایلو ته ورسېږي او که دا ټاکنه به یوازې د نړیوالې ټولنې د اندېښنو او دریځونو یوه سمبولیکه نښه پاتې شي؟
د ملګرو ملتونو لپاره تر ټولو لویه ننګونه دا ده چې له یوې خوا له طالب چارواکو سره د تعامل لارې خلاصې وساتي او له بلې خوا د بشري حقونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو په اړه خپل اصولي دریځ وساتي. د رباب فاطمې پخوانۍ تجربې ښيي چې نوموړې د مذاکراتو، نړیوالو ایتلافونو او د بشري موضوعاتو په مدیریت کې پراخه تجربه لري.
احتمال دی، چې د هغې د ماموریت په لومړیو پړاوونو کې تمرکز به د افغانانو لپاره د بشري مرستو د دوام ډاډمنول وي. دغه راز د نړیوالې ټولنې او افغانستان ترمنځ د اړیکو د چینلونو ساتل، په نړیواله اجنډا کې د ښځو او نجونو د حقونو موضوع ژوندۍ ساتل او د داسې سیاسي ټولشموله حل لارو لټول به هم د نوموړې د کار اصلي برخه وي، چې د افغانستان د ثبات لپاره زمینه برابره کړي.
دا چې د افغانستان په اړه د نړۍ تر ټولو مهم سیاسي ماموریت درې ځله پرلهپسې ښځو ته سپارل کېږي، د شنونکو له نظره، ناڅاپي انتخاب نه دی.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
