د جمهوري ریاست د عالي شوراګانو پخوانی رییس
د دې پوښتنې ځواب یوازې د حکومتونو او رهبرانو په بدلون او یا د بهرنیو قدرتونو په لنډمهالو لاسوهنو کې نه شي موندل کېدای، بلکې د دې تکرار علت باید په تاریخي لحاظ د ټولنې یو لړ سیاسي، ټولنیزو او ادراکي چلندونو او الگوگانو د بیاځلې تولید په دوامداره «څرخ» کې ولټول شي.
د سیاسي چلند له نظره، هره ټولنه د وخت په تېرېدو سره د قدرت، تصمیمنیونې، سیاسي سیالۍ، باور او بېباورۍ، ائتلافجوړونې او د شخړو د حل ځانګړې الګوګانې رامنځته کوي. دغه الګوګانې د تاریخي تجربو او سیاسي فرهنګ له لارې له یوه نسل څخه بل نسل ته لېږدول کېږي؛ نو په دې بنسټ د افرادو او حتا د حکومتونو بدلون لازماً د سیاسي چلند د بدلون په مانا نهشي کېدای. همدا دلیل دی چې په افغانستان کې له تېرو سلو، بیا مشخصاً د ۱۳۵۲ کال راهیسې مخکینۍ سیاسي الګوګانې له نویو بڼو او لوبغاړو/نسل سره بیا-بیا تولید شوې دي.
د نیوروپولیټیکس له اړخه، د اوږدمهاله جګړو، ناامنۍ، تاوتریخوالي او بېثباتۍ تجربې هم کولای شي د افرادو او سیاسي قشر پر ادراک، د ګواښ پر احساس، باور، تصمیمنیونه او سیاسي غبرګون اغېز وکړي. کله چې څو نسلونه په داسې چاپېریال کې لوی شي چې ناامني او د پاېښت لپاره بېقاعدې سیالي پکې حاکمه وي؛ نو هغه «سیاسي چلندونه» چې پر بېباورۍ، د ګواښ پر احساس، ډلهییزو وفاداریو او د اوږدمهاله همکارۍ پر ځای لنډمهاله امنیت ته پر لومړیتوب ولاړ وي، لا نور پیاوړي کېدای شي. له همدې امله، حتا کله چې سیاسي جوړښتونه بدلون ومومي، د سیاسي چلند هغه مخکنۍ الګوګانې چې په تېرو کې یې د بحرانونو په رامنځته کېدو کې رول درلود، کولای شي لا هم دوام وکړي.
بل مهم عامل، د سیاسي ګوندونو او دموکراتیکو بنسټونو د ودې او بنسټیز کېدو نشتوالی، او د سیاسي اقتدار د سولهییز لېږد او مدیریت د میکانیزمونو کمزورتیا ده. په یوه باثباته سیاسي نظام کې سیاسي ګوندونه او سازمانونه باید د قدرت پر سر سیالي د مشخصو قواعدو، سیاسي نسلروزنې، سیاسي مشارکت، ټاکنو، ائتلافجوړونې او د قدرت د سولهییز لېږد له لارې مدیریت کړي. خو کله چې اکثریتشموله، دوامدار او پر روښانه سیاسي برنامو ولاړ سیاسي ګوندونه رامنځته نه شي، او د قدرت د لېږد تنظیموونکي بنسټونه له کافي خپلواکۍ او مشروعیت څخه برخمن نه وي، نو سیاسي سیالي د دې پر ځای چې د بنسټونو او قانوني قواعدو په چوکاټ کې مدیریت شي، په شخصي، ډلهییزې، قومي او حتا پوځي سیالۍ بدلېږي.
په داسې شرایطو کې، سیاسي اقتدار تر ډېره پر اشخاصو او د قدرت پر شبکو متکي کېږي؛ نه پر بنسټونو او اصولو. پایله یې د سیاسي مشروعیت کمزوري کېدل، د قدرت د لېږد پر مهال پرلهپسې بحرانونه او بېرته هماغو بحرانزېږوونکو پخوانیو الګوګانو ته د ټولنې ستنېدل دي. له همدې امله، د سیاسي ګوندونو او دموکراتیکو بنسټونو نه بنسټیز کېدل د افغانستان د سیاسي تاریخ د تکرار په زنځیر کې یوه مهمه کړۍ بلل کېدای شي.
د داخلي عواملو ترڅنګ، د بهرنیو قدرتونو لاسوهنې هم د دې څرخ په رامنځته کېدو کې اغېزناک او ټاکونکی رول لري.
افغانستان د خپل جیوپولیټیک موقعیت له امله، په تېره یوه پېړۍ کې، په بېلابېلو پړاوونو کې د سیمهییزو او نړیوالو قدرتونو د سیالیو تر اغېز لاندې راغلی دی. بهرني لوبغاړي د خپلو جیوپولیټیکي او جیوستراتیژیکو ګټو پر بنسټ د افغانستان په سیاسي جوړښت او دولتجوړونه کې په داسې بڼه مهنډسي کوي چې همزمان په ټولو ښکېلو متخاصمو لوبغاړو یا ډلو باندې اغېز ولري.
د همدې تاکتیک لهلارې یې د دې زمینه مساعده کړې چې د افغانستان سیاسي نظم په مدیریت شوې ګډوډۍ کې ولټوي او داسې موازنه رامنځته کړي چې د سیاسي معادلې هره احتمالي پایلې یې تر خپل اغېز لاندې خوندي وي. دغه وضعیت وکولای شول چې د هېواد په سیاسي قشر کې د سیاسي وابستګۍ، بېباورۍ او داخلي سیاليو کچه لوړه او دوامداره وساتي او د راتلونکي بحرانونو لپاره ، چې مدیریتي ځواک او کنترول یې یوازې له باندنیو سره وي، زمینه برابره کړي.
نو د سیاسي چلندونو د بیا تولید دا څرخ د افغانستان د سیاسي تاریخ د تکرار باعث ګرځي. څرخ په دې مانا چې تاریخي تجربې د هېواد د سیاسي چلند فرهنګ ته شکل ورکوي.
د سیاسي چلند فرهنګ بېرته کمزوري بنسټونه او د سیاسي قدرت ماتېدونکي جوړښتونه بیا تولیدوي. د سیاسي ګوندونو او دموکراتیکو بنسټونو کمزورتیا د قدرت سولهییز لېږد ستونزمنوي. مات سیاسي - دولتي جوړښتونه بیا د بهرنیو لاسوهنو لپاره زمینه برابروي؛ او بهرنۍ مداخلې بېرته د همدې څرخ څخه په ګټې اخیستنې سره، بېثباتي لا نوره زیاتوي. د بهرنیو د مداخلو په پایله کې نوې بېثباتۍ بیا هماغه د بېباورۍ، ګواښ او د قدرت د بېاصولو سیالۍ فرهنګ راتلونکو نسلونو ته انتقالوي، او په نتیجه کې دغه څرخ په دغه بڼه ژوندی ساتل کېږي.
په همدې اساس، د افغانستان سیاسي تاریخ یوازې په دې نه تکرارېږي چې «رهبران د تېر وخت تېروتنې بیا تکراروي»، بلکې ځکه تکرارېږي چې هغه سیاسي چلندونه، میکانیزمونه او جوړښتونه چې دغه تېروتنې او بحرانونه بیا - بیا تولیدوي؛ په بنسټیز ډول نه دي بدل شوي. تر هغه چې سیاسي فرهنګ، ټولنیزه بېباوري، د سیاسي ګوندونو او دموکراتیکو بنسټونو کمزورتیا، د قدرت د لېږد د میکانیزمونو نیمګړتیاوې او په لویه کې د «سیاسي چلند دغه فرهنګي څرخ» په بنسټیز ډول اصلاح نه شي؛ یوازې د حکومتونو تغییر د تاریخ د مسیر د بدلون لامل نه شي کېدای.
نو، د دې څرخ اصلاح، او د سیاسي فرهنګ بیاپېژندنه یوه اوږدمهاله پروسه ده چې یوازې د منظمو او برنامهمحوره سیاسي سازمانونو لهلارې چې د «سیاسي نسلروزنې» فرهنګ نهادنه کولای شي، ممکنېږي؛ نه په اصطلاح د سیاسي سېلیبرټیزم او یا غیرسازماني او نیابتي شبکو لهلارې!
په پایله کې، د افغانستان د سیاسي تاریخ د درک لپاره اساسي پوښتنه یوازې دا نه ده چې «څه پېښ شول؟»؛ بلکې باید وپوښتل شي: کوم سیاسي چلندونه او میکانیزمونه د دې لامل کېږي چې افغانستان بیا بیا یوې ورته سیاسي نقطې ته وګرځي؟ د همدې پوښتنې ځواب د افغانستان د سیاسي تاریخ د تکرار د پدیدې د درک لپاره اساسي نسخه ده.
یادونه: په افغانستان انټرنشنل-پښتو ویبپاڼه کې د لیکوالو خپرېدونکې لیکنې د هغوی شخصي دریځونه دي، د ادارۍ د پالیسۍ ښکارندويي نه کوي.
وروستیو پنځو کلونو ثابته کړه چې طالبان څوک دي، څه غواړي او په کومه ژبه ښه پوهېږي. پنځه کاله مو د سولې، ملي پخلاینې، تفاهم او باثباته نظام غږ وکړ، خو ځواب یې لا ډېر استبداد، انحصار او د افغانانو د اساسي حقونو سلبول وو.
موږ کلونه ویل چې طالبان نه دي بدل شوي، خو یو شمېر سیاستوالو، مشرانو او کشرانو، او نړیوالو د «پروژوي» رسنیو په وسیله، کلونه دا خبره بدرګه کړه چې طالب بدل شوی او اصلي ستونزه جمهوریت، ولسمشر غني او د هغه ټیم دی. موږ ویل چې طالبان سوله نه غواړي، خو هغوی زموږ د مشروع نظام او باعزته سولې د غوښتنې په معنا پوه نه شول.
پنځه کاله کېږي جمهوریت نه شته، ولسمشر غني هم په واک کې نشته، خو هغه ټول هېوادونه، سیاستوال او پروژوي رسنۍ خو شته، او ټول خو له طالب سره یو لاس وئ؛ نو اوس سوله، ثبات، ټولشموله حکومت او د افغانانو ښه ژوند چېرته دی؟
حقیقت دا دی چې سیاستوال او نړیوال لا هم پر دې بوخت دي چې خپله پړه پر نورو واچوي، او ځینې پروژوي رسنۍ نن د طالبانو د غږ او پروپاګند په وسیلو بدلې شوې دي.د سیاسي مبارزې او یوه پراخ ملي انسجام د رامنځته کولو پر ځای، هر یو پر خپلو شبکو او کوچنیو کړیو تکیه کوي. د سیاسي او پوځي مبارزې پر ځای پر مدني فعالیت بوخت دي.
که طالب پرون په دوحه کې دفتر درلود او په عین وخت کې یې په افغانستان کې جګړه او فشار روان ساتلی و، نو ولې د افغانستان سیاسي مخالفین باید بېتشکیلاته، بېوسیلې او د نورو په انتظار پاتې شي؟
موږ یوې قوي او واحدې سیاسي مرجع، فعال سیاسي دفتر، شفاف مالي صندوق، منظم تشکیلات، پیاوړي رسنیز حضور، نړیوالې دیپلوماسۍ او پراخ ملي بسیج ته اړتیا لرو. افغانان، که د هېواد دننه دي او که بهر، باید خپل فکر، وخت، اړیکې، نفوذ او امکانات د خپل وطن د راتلونکي لپاره سره یو کړي.
له نړیوال ملاتړ څخه هم باید د افغانستان د ملي ګټو پر اساس استفاده وشي؛ ملګري غواړو، باداران نه.
سیاسي مبارزه یوازې په شعار نه کېږي؛ تشکیلات، دفتر، متخصص کسان، څېړنه، رسنۍ، دیپلوماسي، حقوقي کار او دوامداره مالي سرچینې غواړي. موږ باید یو شفاف، حسابورکوونکی او قانوني سیستم ولرو چې افغانان خپله پکې ونډه واخلي او د خپل سیاسي راتلونکي د جوړولو مسؤلیت په خپلو لاسونو کې ولري.
که هر افغان د خپلې وسې مطابق لږه ونډه هم واخلي، له پیسو نیولې تر تخصص، وخت، اړیکو او نفوذ پورې، یو خپلواک او دوامدار ملي حرکت جوړېدلی شي. د افغانستان راتلونکی یوازې د نورو په مرستو نه جوړېږي؛ افغانان باید خپله هم د خپل ملي حرکت ملا وتړي.
هدف دا نه دی چې له نړیوال ملاتړ څخه ځان بېبرخې کړو؛ هدف دا دی چې دومره منظم، پیاوړي او خپلواک واوسو چې له نړۍ سره د احتیاج له دریځه نه، بلکې د ملي ګټو او متقابلې همکارۍ له دریځه خبرې وکړو.
دا خبر باید روښانه وي چې زموږ مخالفت له اشخاصو سره نه دی؛ زموږ مبارزه له طالباني فکر سره ده؛ له هغه فکر سره چې زور، انحصار، تبعیض، جهل او مطلق اطاعت د حکومتولۍ وسیله ګڼي. د هر هغه طالب لپاره چې له دې فکره لاس اخلي او د ټولو افغانانو پر حقونو، ملي ارادې او یوه ښه افغانستان باور لري، د سیاست او تفاهم دروازه تل خلاصه ده.
خو پنځو کلونو دا خبره په بشپړه توګه روښانه کړه چې یوازې غوښتنې، اعلامیې او بېوسه نصیحت استبداد نه ختموي. سیاسي قوت باید جوړ شي، افغانان باید منظم شي او ملي اراده باید په واقعي ځواک بدله شي.
د طالباني نظام د زوال نښې ښکاره دي؛ زموږ مسوولیت دا دی چې د افغانستان د ژغورنې لپاره نور وخت ضایع نه کړو. د جمهوریت له سقوط او د تېرو څو لسیزو له تېروتنو باید زده کړه وکړو، نه دا چې راتلونکی مو هم د ملامتۍ په وېشلو او انتقام اخیستلو کې له لاسه ورکړو.
موږ باید بیا له صفره پیل ونه کړو. افغانستان لا هم کدرونه، تجربه، ملي حافظه او یو لوی نسل لري چې د یوه آزاد، عصري او پرمختللي افغانستان تجربه یې کړې ده. خو هره ورځ چې طالبان پر افغانستان حاکم وي، موږ نور کدرونه له لاسه ورکوو، مهاجرت ډېرېږي، بنسټونه کمزوري کېږي، افراطیت ریښې غځوي او یو بل نسل د طالباني فکر تر سیوري لاندې لویېږي. د تېرو پنځو کلونو فاجعه ټولو ته روښانه ده.
له طالباني ظلم، استبداد او فکر سره مخالفت یوازې یو سیاسي انتخاب نه دی؛ دا زموږ ملي، اخلاقي او ديني مسؤلیت دی. نور باید د سقوط پر کیسو او د ملامت او سلامت پر بحثونو تم نه شو؛ د بېرته راپاڅېدو، ملي انسجام او یوه ستر ملي حرکت کیسه باید پیل کړو. د ملامتۍ وخت تېر دی؛ د منظمېدو، ځواک جوړولو او عمل وخت دی.
هر افغان باید له ځانه وپوښتي: زه د افغانستان د راتلونکي لپاره څه کوم او څه ونډه اخلم؟
پنځه کاله کافي وو. افغانستان نور پنځه کاله د ضایع کولو لپاره نه لري.
یادونه: په افغانستان انټرنشنل کې د لیکوالو خپرېدونکې لیکنې د هغوی د شخصي نظریاتو ښکارندويي کوي، د افغانستان انټرنشنل-پښتو د پالیسۍ څرګندونه نه کوی.
افغانستان د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ ۵م کال تېروي. هغه چوپتیا چې نن د «امنیت» په نوم تبلیغېږي، د دوامداره ثبات نښه نه، بلکې د استبداد او سیاسي بندون پایله ده. هېواد داسې پړاو کې داخل شوی چې اقتصادي رکود، ټولنیز فشار، سیاسي انحصار او د جیوپولیټیکي سیالیو خطرونه یو له بل سره نښتي.
د تېرو پنځو کلونو تجربې وښودله چې د زور له لارې واک نیول او ساتل د مشروع دولت بدیل نهشي کېدای. کله چې قانون، سیاسي ګډون او ولسي رضایت کمزوري شي، ظاهري ارامي په تدریج سره د ژور بحران بڼه غوره کوي. له همدې امله د اوسنیو ستونزو او د راتلونکو احتمالي بېثباتیو لومړنی مسوولیت د طالبانو او د هغو لوریو پر غاړه دی، چې د دې انحصاري وضعیت په دوام کې یې مرسته کړې ده.
طالبان؛ د دودیز افغانستان استازي که ایډیالوژیک جوړښت؟
طالبان ځان د دودیز، کلیوالي او مذهبي افغانستان استازي معرفي کوي، خو د دوی د حکومتولۍ تجربه له دې ادعا سره بشپړه همغږي نهلري. په دودیزو افغاني ټولنو کې مشوره، قومي جرګې، سیمهییزې هوکړې او د ټولنیزو اړیکو توازن مهم ځای لري، په داسې حال کې چې د طالبانو د واکمنۍ اصلي ځانګړنه د پرېکړو تمرکز، د واک انحصار او د مخالفت نهزغمل دي.
له همدې امله د طالبانو ستونزه یوازې سختدریځي نهده؛ اصلي ستونزه دا ده، چې دوی د دولت او ټولنې اړیکه د امر او اطاعت په منطق تعریفوي، نه د مشارکت او حساب ورکونې په منطق.
د اصلاح کېدو بېباوره شوي تبلیغات
په تېرو پنځو کلونو کې د طالبانو ځینو سیمهییزو او نړیوالو ملاتړو او له هغوی سره تړلو لوریو د «ټولګډوني حکومت»، «د طالبانو اصلاح»، «عمومي عفوې» او «د اساسي حقونو تضمین» په نوم ډېرې ژمنې وکړې، خو عملي تجربې وښودله چې دا اصطلاحات تر ډېره د سیاسي تبلیغاتو او د واک د انتقال د نرمولو وسیلې وې، نه د واقعي بدلون ژمنې.
د حقوقي نظم نشتوالی
د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته اساسي قانون او ګڼ نور نافذ قوانین لغوه شول، شفاهي فرمانونه د قانون ځای ناستي شول او د واک د محدودولو هېڅ روښانه میکانیزم رامنځته نهشو.
د سیاسي حل ردول
طالبانو سیاسي ګوندونه، ګڼ مدني بنسټونه او د بېلابېلو قومي او فکري جریانونو فعالیتونه لغوه کړل او په عملي ډول یې د حاکم او رعیت اړیکه د دولت د بنسټیز تصور پر ځای ودروله. دوی په څرګنده هر ډول سیاسي جوړجاړی او مشارکتي فورمول رد کړ.
د اعتراضونو ځپل
مدني اعتراضونه، د ښځو حرکتونه او منتقد غږونه د فشار، نیولو او محدودیتونو له لارې وځپل شول.
د دغو تجربو مجموعه دا پیغام ورکوي، چې طالبان سیاسي تفاهم د واک د شریکولو وسیله نه، بلکې د وخت د مدیریت وسیله ګڼي.
کله چې سیاسي لارې وتړل شي
په هره ټولنه کې سیاسي مخالفت هغه مهال سولهییز پاتې کېږي چې د بیان، مشارکت او قانوني شکایت لارې موجودې وي. کله چې دا لارې وتړل شي، نارضایتي سختې بڼې غوره کوي.
د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې د محلي مقاومتونو او امنیتي تحرکاتو راپورته کېدل، سره له دې چې استخباراتي او جیوپولیټیکي عوامل هم لرلای شي، باید یوازې د بهرنیو پروژو په سترګه ونهکتل شي. سیاسي بندون، اقتصادي فشار، د بېبرخېتوب احساس او ځینې سیمهییز حساسیتونه هم مهم عوامل دي. دا تحلیل د جګړې ملاتړ نهدی، بلکې د هغې د رامنځته کېدو د شرایطو تشریح ده.
له نا هیلۍ تر شيندلي پوځي مقاومته
تر اوسه په افغانستان کې کوم واحد او سراسري مقاومت نهدی رامنځته شوی، خو د شيندلو وسلهوالو تحرکاتو دوام څو مهمې پایلې لرلای شي:
د ناامنۍ جغرافیې پراخېدل
د محلي وسلهوالو شبکو پیاوړتیا
د واکمنې ډلې او ټولنې ترمنځ د بېاعتمادۍ ژورتیا
او د اوږدمهاله فرسایشي جګړې احتمال زیاتېدل.
که سیاسي حل همداسې تړلی پاتې شي، دا شيندلي تحرکات کولای شي په تدریج سره د پراخې بېثباتۍ زمینه برابره کړي.
افغانستان د جیوپولیټیکي سیالیو پر څنډه
د طالبانو انحصاري سیاست یوازې کورنی بحران نهزېږوي؛ دا د بهرنیو لاسوهنو او نیابتي لوبو خطر هم زیاتوي. د نړۍ تجربه ښيي چې کله یو هېواد له مشروعیتي بحران، امنیتي خلاوو او سیاسي انزوا سره مخ شي، سیمهییز او نړیوال قدرتونه هڅه کوي خپل امنیتي او ستراتیژیک اهداف پهکې تعقیب کړي.
د افغانستان د وروستیو لسیزو تجربه ښيي، چې نیابتي جګړې تل د افغانانو پر اوږو بار شوې دي. که اوسنی وضعیت دوام وکړي، هېواد یو ځل بیا د استخباراتي سیالیو او غیرمستقیمو شخړو ډګر کېدای شي.
اقتصادي او انساني لګښت
سیاسي بحران یوازې د قدرت موضوع نهده؛ دا د خلکو د ورځني ژوند موضوع هم ده. د فقر پراخوالی، بېکاري، د بشري مرستو پر اقتصاد تکیه او د متخصصو کدرونو وتل د ټولنې د کمزوري کېدو نښې دي.
همداراز د ښځو پر زدهکړو او کار محدودیتونه، د ځوان نسل د راتلونکي په اړه بېباوري او د مدني فضا تنګېدل د ټولنیزې پانګې د کمزوري کېدو سبب ګرځي. هغه ټولنه چې خپل بشري ظرفیت له لاسه ورکړي، اقتصادي او سیاسي بیا رغونه یې لا سخته کېږي.
د بحران درې اړخیزه مسوولیت
۱. د طالبانو مسوولیت
طالبان د واک اصلي څښتنان دي، نو د سیاسي بندون، قانوني خلا، د حقونو د محدودولو او د اوسني بحران لومړنی مسوولیت د دوی پر غاړه دی.
۲. د نړیوالو او سیمهییزو لوبغاړو مسوولیت
ځینو هېوادونو د لنډمهالو امنیتي او جیوپولیټیکي محاسبو له امله د طالبانو پر استبدادي چلند او د دې چلند پر خطرناکو پایلو سترګې پټې کړي او په بېلابېلو بڼو یې ورسره تعامل کړی. دا سیاست د دوامدار ثبات ضمانت نهشي کېدای.
۳. د غیرطالباني ځواکونو مسوولیت
غیرطالباني سیاستوال، مدني فعالان، ټکنوکراتان او افغان ډیاسپورا که د بحران اصلي جوړوونکي نهدي، خو د یوه واحد، منظم او باور وړ بدیل په رامنځته کولو کې د دوی کمزوري طالبانو ته د انحصار فرصت ورکړ.
د بدیل اړتیا؛ له شعار تر عملي نقشې
د طالبانو د «بېبدیلۍ» روایت ماتول یوازې د انتقاد له لارې ممکن نهدي. اړتیا ده، چې یو روښانه، عملي او ملي بدیل وړاندې شي.
د واحد چتر رامنځته کول
سیاسي جریانونه، مدني ټولنه، ښځې، ځوانان، متخصصان او ډیاسپورا باید د اساسي اصولو پر محور ګډ کار وکړي.
د عملي پروګرام وړاندې کول
اقتصاد، قانون، امنیت، تعلیم، بهرنۍ اړیکې او د واک د انتقال په اړه باید روښانه نقشه وړاندې شي.
د همغږې دیپلوماسۍ جوړول
نړیوالو ته باید وښودل شي، چې د افغانستان تشه یوازې د طالباني استبداد له لارې نهډکېږي، بلکې د قانون، مشارکت او ملي اجماع پر بنسټ بل سیاسي مسیر هم شته.
ملي ډیالوګ؛ یوازینۍ دوامداره لاره
د افغانستان د بحران پای نه په مطلق زور کې دی او نه په بېپایه جګړه کې. دوامداره حل یوازې د ملي ډیالوګ له لارې ممکن دی. دا ډیالوګ باید:
د طالبانو په ګډون د ټولو افغانانو د مشارکت پر اصل ولاړ وي
د اساسي قانون او حساب ورکونې میکانیزمونه رامنځته کړي
د ښځو، ځوانانو او ټولو نورو قشرونو بشپړ ګډون تضمین کړي
او د واک د سولهییز انتقال اصول ومني.
تر هغه چې دا بنسټیز اصول ونهمنل شي، هر ډول لنډمهالی ثبات به ماتېدونکی پاتې وي.
پایله: د سبا مسوولیت
د طالبانو پنځه کلنې واکمنۍ وښودله چې افغانستان یوازې د زور، وېرو او سیاسي انحصار له لارې نهشي اداره کېدای. د دوی د اصلاح هیلې تر ډېره بېپایلې ثابتې شوې او د سیاسي حل د لارو تړل د شيندلي پوځي مقاومت او اوږدمهاله بېثباتۍ خطر زیاتوي.
که طالبان له انحصار، بېقانونۍ او د مخالفو غږونو له ځپلو لاس وانهخلي، د راتلونکو کورنیو شخړو، اقتصادي پاشلتیاوو، انساني ناورینونو او جیوپولیټیکي سیالیو اصلي مسوولیت به د همدوی پر غاړه وي.
خو افغانستان لا هم د بدیل امکان لري. د ملي ډیالوګ، سیاسي انسجام، عملي بدیل او اصولي نړیوال فشار له لارې د قانونمند، مشارکتي او مشروع نظام د رامنځته کېدو لاره پرانېستل کېدای شي. د افغانستان د ژغورنې لار نه مطلق استبداد دی او نه بېپایه جګړه؛ لاره یې قانون، ملي اجماع، سیاسي مشارکت او د ملي ارادې درناوی دی.
د اګست پر اوومه په سعودي عرب کې د مکې په ښار کې د ترکیې، پاکستان او سعودي عربستان تر منځ د دغو هېوادونو مشرانو د ګډې دفاع یو تړون لاسلیک کړ، نو ځکه دا د مکې تړون بلل کېږي. په تېره یوه اونۍ کې پرې په رسنیو کې پراخې تبصرې او تحلیلونه وشول او دا لړۍ لا هم روانه ده.
د سیاسي او ستراتیژیکو شنونکو او کتونکو له خوا یادې شوې لوظنامې ته دغسې زیاته پاملرنه ګڼ علتونه لري.
وړومبی علت خو یې دا دی چې په لوېدیځه اسیا کې د امریکا او ایران تر منځ روانې جګړې په وجه د نړیوالو پام او هڅې هم په دغه سیمه متمرکز دي او ډېر شنونکي د یادې شوې لوظنامې د لاسلیک کېدلو پرمختګ ته د دغه جنګ د پایلو سره تړاو ورکوي. خو کوم چا چې په زیات دقت او تسلسل سره د منځني ختیځ او د جنوبي اسیا حوادث تعقیب کړي دي، هغوی د دغې لوظنامې تر شا د یوه اوږد شالید او د یوې اوږدې پروسې خبره کوي. هغوی لوستونکو ته د پاکستان او د سعودي عرب تر منځ د تېر کال (۲۰۲۵) د سپتمبر په اوولسمه نېټه د لاسلیک شوې د ګډې دفاع د دوه اړخیزې لوظنامې ته هم ګوته نیسي، چې د هغوی په اند د اوسنۍ لوظنامې د منځته د راتلو په لور وړومبی ګام و.
د نړۍ سیاسي تاریخ لوستونکو ته په یاد دی چې د اوسني منځني ختیځ سیاسي نقشه په شلمه پېړۍ کې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې د ترکانو د عثماني امپراتورۍ د ړنګېدلو نه وروسته جوړه شوې وه، چې په دې پروسه کې د بریتانیا امپراتورۍ مهم نقش لوبولی و. وروسته په دغه سیمه کې د نفت او د ګاز پراخې زیرمې کشف شوې، چې د دغو طبیعي زیرمو په وجه د منځني ختیځ ستراتیژیک اهمیت لا پسې سوا شو.
د دویمې نړیوالې جګړې نه وروسته دغه سیمه د امریکا د سیاسي او ستراتیژیک نفوذ برخه وګرځېده. تر ډېر وخت پورې د نړۍ د نفتو اړتیاوې په سلو کې څلوېښت برخې له منځني ختیځ اکمالېدلې، خو په یوویشتمه پېړۍ کې اوضاعو تغییر کړی دی. اوس امریکا پخپله د نفتو پراخې زیرمې لري، د امریکا د سترې وچې په نورو هېوادونو لکه وینزویلا او برازیل کې هم د نفتو په کافي اندازه زیرمې شتون لري. اوس د منځني ختیځ د نفتو زیرمې د نړۍ د نفتو د اړتیاوو په سلو کې شل برخې اکمالوي، نو ځکه دغه زیرمې هغه پخوانی اهمیت نه لري.
په نړۍ کې د سیاسي، اقتصادي او ستراتیژیکو قواوو انډول هم ورځ په ورځ بدلېږي.
نړۍ د دوه قطبي توب او یوه قطبي توب نه ګڼ قطبي توب خوا ته په حرکت کې ده. چین د نوي اقتصادي ابرقدرت په توګه تبارز کوي، هند، برازیل، کاناډا او ځینې نور هېوادونه د نړۍ د وسطي ځواکونو په توګه رابرسېره شوي دي. نو د منځني ختیځ له مالي اړخه مالدارو هېوادونو کې دا فکر زېږېدلی دی چې د دوی د مصوونیت عنعنوي نړیوالو فاکتورونو په ځای د سیمې د هېوادونو نه جوړ د مصوونیت میکانیزم ته اړتیا لري، چې دوی د زبرځواکونو تر منځ د موجودو سیالیو او انقطابونو نه هم لرې او بهر ساتلی شي.
د مکې لوظنامه د سعودي عرب پراخې مالي منابع، د پاکستان غټ پوځ او ذروي وسله، او د ترکیې پوځ او ټیکنالوجي رایوځای کوي. د دې نه وړاندې هم سعودي عرب د خپل مصوونیت لپاره د پاکستان پوځ ته وخت په وخت مراجعه کړې ده.
ترکیې د تاریخ په اوږدو کې له عربو سره سیاسي او نورې اړیکې لرلې دي، خو شنونکي دا پوښتنه راپورته کوي چې په اصطلاح د ګډې دفاع په لوظنامې لاسلیک کوونکي دغه درې هېوادونه تر کومې اندازې د یوه ګډ دښمن د وجود په باره کې هم نظره دي؟
که څه هم یو شمېر عرب هېوادونه د فلسطین د مسئلې په وجه د اسرائیل سره اړیکې نه لري، خو چې خبره د جګړې راشي نه دغه هېوادونه د ایران اسلامي جمهوریت د ځان د پاره ستر تهدید بولي.
د پاکستان زړه او پخه دښمني د هند سره ده، ترکیې په تاریخي توګه باندې زیاتره پوځي شخړې د یونان سره لرلې دي، نو ځکه دا پوښتنه پوره منطقي حیثیت لری چې ایا سعودي عرب او ترکیه به د پاکستان په خاطر د هند په ضد وجنګېږي؟ او یا به ترکیه او پاکستان د سعودي عرب لپاره پاکستان سره جګړه وکړي؟
د دغو دواړو پوښتنو په ځواب کې باید وویل شي چې د دغو هېوادونو لپاره د یوه او د بل د معلومو دښمنانو په ضد جنګېدل که ناممکن نه دي، خو ډېر ګران هرو مرو دي. ولې باید د دغې لوظنامې د نوم دې اړخ ته هم پاملرنه وشي چې که څه هم دا د ګډې دفاع لوظنامه بلل شوې ده، خو په واقعیت کې دا لوظنامه د بریدګرو په ضد د ګډې جګړې کولو په ځای د برید نه د هغوی د منصرف کولو (deterrence) لپاره لاسلیک شوې ده، ځکه چې که د دغو درې هېوادونو پوځونه د بریدګر په ضد ګډې جګړې لپاره میدان ته نه هم راوځي، خو د دوی جنګي منابع به د دفاع کوونکي هېواد په اختیار کې ولویږي. دوی توقع لري چې تش دغه واقعیت هم بریدګر له برید نه منصرف کولی شي.
چې خبره د دغې لوظنامې د سیمهییزو پایلو ته راشي، نو جوته خبره ده چې د ایران او هند غوندې هېوادونه به د دغې لوظنامې په باره کې یوه اندازه تشویشونه لري. د عربو او ایران تر منځ شخړې یو اوږد تاریخي شالید لري، چې متاسفانه دغه تعصبات او کرکې تر ننه شته او د لوېدیځې اسیا کې د اوسنۍ جګړې په جریان کې د هغې تازه بېلګې هم لیدل شوې دي.
بلې خوا ته هند او پاکستان هم تل د یوه او بل سره د «یا به ته وې او یا به زه وم» د کیفیت والا دښمني پاللې ده. د مکې لوظنامه که څه هم افغانستان لپاره نېغ په نېغه کومه اغېزه نه لري، خو په سیمه او په نړۍ کې د غټو تحولاتو په شرایطو کې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان د مطلقې او خطرناکې انزوا نه سترګې نه شي پټېدای. د سیمې د نوې او مهمې سیاسي، اقتصادي، پوځي او ستراتیژیکې صف بندۍ د منځته د راتلو په جریان کې هېڅوک د افغانستان غوندې مهمې جغرافیا او تاریخ لرونکي د اسیا د قلب هېواد افغانستان پاڼې نه اړوي، ځکه چې د طالبانو امارت افغانستان د نړیوالې سیالۍ نه ایستلی دی، کومه چې د هېواد د راتلونکي لپاره هېڅ ښه نه ده.
د افغانستان په وروستي سیاست کې ښايي هېڅ تور د «پاکستان لاسپوڅي»تر اصطلاح ډېر نه وي کارول شوی. له مجاهدینو نیولې تر اوسنیو طالبانو او د طالبانو تر مخالفانو پورې، نږدې هر جریان چې د کابل د واکمن مخالف شوی، په یوه یا بله دوره کې د پاکستان د پروژې، لاسپوڅي او جاسوس په نوم یاد شوی دی.
د افغانستان د وروستي تاریخ د روایتونو مطالعه ښيي چې د «پاکستان لاسپوڅي» اصطلاح تر ډېره د یوه سیاسي تور په توګه کارېدلې، نه د یوه ثابت او تلپاتې تعریف په توګه. ځکه ډېری هغه ډلې چې پرون پرې دا تور لګېده، کله چې واک ته رسېدلې دي، هماغه تور یې پر خپلو مخالفانو لګولی دی.
مجاهدین؛ د جهاد اتلان که د پاکستان پروژه؟
د شوروي اتحاد پر ضد د مجاهدینو د جګړې پر مهال (۱۹۷۹-۱۹۹۲) پاکستان د افغان مقاومت اصلي تمویل او تنظیموونکی هېواد و. د امریکا، سعودي عربستان او نورو متحدینو مرستې تر ډېره د پاکستان د استخباراتي ادارې (ISI) له لارې مجاهدینو ته رسېدې.
له همدې امله د افغانستان د خلقي او پرچمي حکومتونو پلویانو او د شوروي اتحاد ملاتړو مجاهدین د پاکستان لاسپوڅي بلل. د دوی په باور، د مجاهدینو سیاسي او پوځي بقا د پاکستان له ملاتړ سره تړلې وه.
خو مجاهدینو او پلویانو یې ویل چې پاکستان یوازې د جګړې د اړتیا له مخې د دوی کوربه او ملاتړ کوونکی و او د دې معنا یې نه لرله چې دوی د پاکستان ملي اجنډا تعقیبوله.
نن هم د هغه وخت په اړه بحث دوام لري؛ خو یوه خبره څرګنده ده: د مجاهدینو پر ضد د «پاکستان لاسپوڅي» روایت لومړی ځل هماغه مهال عام شو.
طالبان؛ له ظهور سره سم د لاسپوڅۍ تور
کله چې طالبان په ۱۹۹۴ کال کې راڅرګند شول او په چټکۍ سره یې د افغانستان ډېری سیمې ونیولې، د پاکستان د ملاتړ بحث یو ځل بیا راپورته شو.
د شمال ټلوالې مشرانو، د پخواني جهادي حکومت چارواکو او ګڼو نړۍوالو څېړونکو استدلال کاوه چې اسلام اباد طالبانو ته سیاسي، لوژستیکي او استخباراتي اسانتیاوې برابرولې. د طالبانو ډېری مشران د پاکستان په دیني مدرسو کې روزل شوي وو او د دوی سیاسي اړیکې هم تر ډېره له پاکستان سره تړلې ګڼل کېدې.
د همدې لپاره د ۱۹۹۶ او ۲۰۰۱ کلونو ترمنځ د طالبانو مخالفانو تقریباً طالبان د پاکستان د ستراتیژیکې ژورې نظریې یوه برخه بلله.
طالبانو بیا دا تور رداوه او ویل یې چې دوی د افغانستان د امنیت، اسلامي نظام او ملي یووالي لپاره جګړه کوي.
حامد کرزی؛ له شکونو تر تقابل پورې
د ۲۰۰۱ کال له سقوط وروسته حامد کرزی د افغانستان د انتقالي ادارې مشر شو. نن ښايي ډېرو ته دا حیرانوونکې ښکاره شي، خو په لومړیو کلونو کې د کرزي پر وړاندې هم د پاکستان د نفوذ تورونه موجود وو.
کرزي د جهاد پر مهال په پاکستان کې وخت تېر کړی و، له پاکستاني چارواکو سره یې اړیکې درلودې او د طالبانو له لومړني ظهور سره یې هم په پیل کې محدود تماسونه لرل. همدې مسایلو د هغه ځینو سیاسي مخالفانو ته د شک زمینه برابره کړې وه.
په لوی تصویر کې روایت دا و، چې په افغانستان کې حامد کرزی د پاکستان په خوښه ولسمشر شوی دی او هغه د پاکستان لاسپوڅی دی.
خو له ۲۰۰۴ کال وروسته وضعیت بدل شو. د افغانستان او پاکستان اړیکې ورځ تر بلې ترینګلې شوې. له هند سره د کرزي د حکومت اړیکې نېږدې او له پاکستان سره خرابې شوې. کرزي په ښکاره ډول پاکستان د طالبانو په ملاتړ تورناوه او ان د خپلې ولسمشرۍ په وروستیو کلونو کې یې له اسلام اباد سره سخت سیاسي اختلافات لرل.
هماغه کسان چې پخوا یې کرزی د پاکستان نږدې متحد باله، وروسته بیا هغه د پاکستان له منتقدینو څخه وشمېرل شو.
جمهوریت؛ طالبان د پاکستان د جګړې وسیله بلل کېدل
د ۲۰۰۴ او ۲۰۲۱ کلونو ترمنځ د جمهوري نظام تر ټولو غالب رسمي روایت دا و چې طالبان د پاکستان له خاورې فعالیت کوي او د پاکستان د امنیتي بنسټونو ملاتړ ورسره شته.
د جمهوري دولت لومړی درجه چارواکو طالبان د پاکستان نیابتي ډله بلله او ویل یې چې د پاکستان په مرسته دوی په افغانستان کې جګړه کوي.
د کابل حکومت چارواکو په مکرر ډول ویل چې جګړه یوازې داخلي نه ده، بلکې د پاکستان له لوري تمویلېږي او مدیریت کېږي.
د همدې روایت له مخې، طالبان د ملي مخالفت ډلې نه، بلکې د پاکستان د استخباراتي پالیسۍ یوه برخه معرفي کېدل.
له بلې خوا، طالبانو استدلال کاوه چې جګړه د بهرنیو ځواکونو پر ضد «جهاد» دی او دوی مستقل افغان تحریک دی.
په دې موده کې د «پاکستان لاسپوڅي» اصطلاح تر ټولو زیات د طالبانو لپاره کارېده.
۲۰۲۱ وروسته؛ د تور هدف بدل شو
کله چې طالبان بیا واک ته ورسېدل، ډېرو تمه لرله چې د پاکستان د نفوذ بحث به پای ته ورسېږي، خو برعکس، زاړه روایتونو یوازې لوری بدل کړ.
په وروستیو کلونو کې طالب چارواکو، د طالبانو پلویانو او ځینو نږدې رسنیو د طالبانو سیاسي او وسله وال مخالفین د بهرنیو هېوادونو او په ځانګړي ډول د پاکستان له استخباراتي شبکو سره تړلي بللي دي.
دا مساله په بدخشان کې د وروستیو کړکېچونو وروسته لا رابرسېره او په چټکۍ سره خپره شوه چې له امله یې ایجاد شوی روایت بدل شو.
له بلې خوا، د طالبانو مخالفان لا هم استدلال کوي چې د طالبانو تاریخي او ستراتیژیکې اړیکې له پاکستان سره نه شي انکار کېدای.
په دې توګه، یو ځل بیا هماغه تور چې شل کاله د طالبانو پر ضد کارېده، اوس د طالبانو د مخالفینو پر ضد کارول کېږي.
که د تېرو څلویښتو کلونو تاریخ ته وګورو، یوه عجیبه معادله تر سترګو کېږي:
نو پوښتنه دا ده چې ایا په رښتیا افغانستان له سیاسي اړخه دومره کمزوری هېواد دی چې هره دوره یې یوه نوې ډله د بهرنیو ځواکونو په لاس واوړي؟
که دا چې د «پاکستان لاسپوڅي» اصطلاح تر ډېره د مشروعیت د جګړې یوه سیاسي وسیله ده؟
که یې رالنډه کړو، د افغانستان وروستی تاریخ ښيي چې د «پاکستان لاسپوڅي» تور له ډېرو ډلو سره تړل شوی، خو هېڅکله په یوه مشخص جریان نه دی محدود پاتې شوی. له همدې امله ښايي د دې روایتونو بیا ارزونه اړینه وي.
ځکه که د څلویښتو کلونو په اوږدو کې هر مخالف لاسپوڅی او هر واکمن وطنپال بلل شوی وي، نو یا موږ د افغانستان د سیاست په اړه په واقعیت سره ډېر ساده قضاوت کړی، او یا هم د «لاسپوڅي» اصطلاح د سیاسي سیالۍ لپاره دومره زیاته کارول شوې چې خپل اصلي مفهوم یې له لاسه ورکړی دی.
د یوه بالغ او پوخ سیاسي بحث لپاره، ښايي وخت را رسېدلی وي چې افراد او جریانونه د شعارونو پر ځای د خپلو کړنو، پالیسۍ، حساب ورکونې او د افغانستان پر ملي ګټو د اغېزو له مخې وارزول شي، نه یوازې د دې له مخې چې په واک کې دي او که په مخالفت کې قرار لري.
په سیاست او مخالفت کې د مقابل لوري پېژندل مهم دي. که د مقابل لورې قوت او ضعف نقطې ونه پیژنۍ، هیڅکله په سطحي او مقطعي تاکتیکونو او دروغو د دښمن مخه نشې نیولې.
طالبانو پنځه کاله په دروغو تیر کړل. خو په حقیقت کې په تېرو پنځو کلونو کې له سیاسي او اقتصادي اړخه د افغانستان ستونزې کمې شوي نه دي، بلکې د فزیکي، بشري او رواني امنیت له پلوه لا زیاتي شوي دي. طالبانو پنځه کاله دوامداره د هر څه پړه په جمهوریت واچوله او د جمهوریت هره نیمګړۍ پروژه یې بیا بیا افتتاح کړله. د جمهوریت د دور د جوړو شوو سیستمونو او ظرفیتونو نه استفاده خپلې لاسته راوړنې ګڼي.
که طالبان په خپلو ګریوانونو کې سر ښکته کړي چې تېر ځل د دوی د سقوط نه وروسته څه پاتې و او د جمهوریت د سقوط نه وروسته دوی ته څه پاتې دي او هغه پرتله کړي، باید خجالت وکاږي چې ولې یې د جمهوریت په ضد شل کاله د پاکستان د ګټو لپاره جنګونه وکړل.
د بیلګې په توګه د ملي شرکت جوړول او کارونه د جمهوریت لاسته راوړنه ده او کومې پروژوې چې د ملي شرکت لخوا جوړې شوي، هغه د جمهوریت برکت و نه د طالبانو د فکر او ظرفیت لاسته راوړنه.
د ملي شرکت په ارزونه دلته هم بحث نه کوو. پخوا هم د کیفیت او د قراردادونو د شفافیت او لوړ قیمتونو په هکله په ملي شرکت نیوکې وې. د وزارتونو سره د تر سره شوو کارونو نه همغږي بله نیمګړتیا وه ځکه که پروژ لپاره د حفظ او مراقیت پلان شتون ونه لري، هره پروژه ډیر ژر بیرته خرابیږي. په اوږدمهال کې د تاوان کچه زیاتیږي. هغه وخت هم ملي شرکت ته د واحدې منبع په اساس قراردادونه ورکول کیدل او د تدارکاتو د ازاد رقابت پروسه یې نه تعقیبوله چې دا ډول قراردادونه پخپله فساد ته زمینه مساعدوي.
د طالبانو په پنځو کلونو حاکمیت کې قتل، اختطافونه، غچ اخستنه، د جمهوریت د پخوانیو کار کوونکو صحرایي وژنې. شکنجي او رشوت که د جمهوریت د وخت نه زیات نه وي، کم هم نه دي. د ملګرو ملتونو د راپور په اساس، د طالبانو په زندانونو کې تقریبا ۲۷ زره کسان بندیان دي چې د ۱۹۰۰ کسانو په شاخوا کې ښځې دي حال دا چې د جمهوریت په اخرو کې ۲۲ زره کسان بندیان و چې اته زره یې طالبان و. د ښځو د بندیانو شمیر د ۹۰۰ کسانو په شاوخوا کې و. دا ارقام پخپله ښایي چې د طالبانو په پنځه کله دوره کې جرمونه زیات شوی دي.
د تعلیم کیفیت خرابیدل او د ښځو پر لوړو زده کړو بندیز، د طالبانو له لوري له افغان ولس سره نه بښونکې جفا ده. که څه هم د کره سرچینو په اساس د طالبانو د یو شمېر لوړ پوړو چارواکو لوڼې په هیواد کې دننه او هم بهر حضوري او انلاین لوړې زده کړې کوي، خو د عامو خلکو د لوڼو د لوړو زده کړو مخه یې نیولې ده. دا هماغه د جهادي مشرانو کیسه ده چې نور به یې د عصري علومو د زده کړو نه منع کول، خو خپل اولادونه به یې په پېښور، اسلام اباد، لاهور او کراچۍ کې او یا نورو هیوادونو ته د لوړو زده کړو لپاره د کورنیو سره لیږل.
د طالبانو په پنځه کلنه دوره کې فقر زیات شوې او افغانستان په نړیواله کچه د انزوا په حالت کې دی. ولسونه ښه قضاوت کولې شي او پوهیږي چې د جمهوري نظام د نیمګړتیاو سره سره، د طالبانو د واکمنۍ نه ښه و ځکه خلکو خپل اواز د ناخوالو په وړاندې اوچتولو شو او د بیان ازادي وه. ځوانانو لوړې زده کړې کولې او د راتلونکې په هکله یې امید درلود.
البته دا قضاوت یو څو تنه بهر میشتي چې د چکر یا نورو شخصي موخو لپاره افغانستان ته ځي او جیبونو کې یو څو ډالره او یورو وړي، نشي کولې ځکه دوی هیواد ته د میلمنو په توګه ځي او د میلمنو قدر هر څوک کوي. خو ولسونه چې هلته اوسیږي، پوهیږي چې وضعیت څنګه دی.
د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده غیابت او کړنې؛
په هرات، کونړ، بغلان، بدخشان او نورستان کې د زلزلو او سیلابونو له امله چې په سل ګونو افغانان شهیدان، زخمیان او کورونه وران شول او همداشان د پاکستان د پرله پسې هوایي بریدونو او د افغانستان د حریم د نقض کیدلو په صورت کې بیا هم د طالبانو مشر په داسې مهمو حالتونو کې راڅرګند نشو تر څو ولس ته اطمینان ورکړي او یا ځان ولس ته مسووله وګڼي. تر اوسه یې چا قیافه او قواره نه ده لیدلې. د ملاهبت الله په هکله، په پنځو کلونو کې د افغانانو سره بهر او په داخل کې ډیر سوالونه مطرح دي؛
ایا دا هماغه هبت الله اخوندزاده دی چې د طالبانو په تیره دوره کې په ننګرهار کې قاضي او د کویټې د کچلاغ په مدرسه کې تدریس کاوه او که نه؟
ایا هغه ملا هبت الله اخوندزاده، د کچلاغ په چاودنه کې وژل شوې او په عوض یې یو بل کس د ملاهیبت الله په نوم د نامعلوم ادرس نه د افغانستان په خاوره او ولس راج چلوي؟
د طالبانو ځینې مخالفین لا دا هم وایي چې ملاهبت الله نشته دی او په عوض یې د پاکستان کوم کرنیل په غیر مستیقیمه توګه په افغانستان واکمني کوي او د پاکستان سره د دوی تاوتریخوالې، لاپې اوشاپې، زرګري جنګ دی تر څو د افغانانو په منځ کې د طالبانو ملاتړ جلب کړي.
دا چې ملا هبت الله شته یا نشته، په یویشتمه پیړۍ کې د دنیا هیڅ داسې یو هیواد نشته دی چې مشر یې څوک ونه ویني او د خپلو خلکو او دنیا نه ستر وي. د اسلام له نظره، په مغارو کې ژوند کول نشته دی. لا رهبانیته فې الاسلام. حتی د اسلام په اوایلو کې پیغمبر او خلفای راشدین د ولس نه ستر نه و. خلقای راشدینو خلکو ته ځانونه مسوول ګڼل او د خلکو اواز یې اوریده. خلکو په عام محضر کې د بې عدالیتو او نورو مسایلو په هکله په خلفای راشدینو اعتراضونه کول او هغوي د خلکو اعتراضونه په سړه سینه اوریدل او ځواب یې ورکاوه. خو ملاهیبت الله وایي چې د امارت د مسوولینو او د دې اوامر به بې له چون او چرا منې او اطاعت به کوي. یوازې په الله تعالی خلک په غیبو ایمان راوړې دی نه په انسانانو.
له بده مرغه د همدغه ملا هبت الله اکثره خبرې او فرمانونه د اسلام سره په ټکر کې دي لکه د ښځو د تعلیم مخنیوي او ولس په طبقو ویشل. د حج الوداع خطبه کې رسول الله صل الله و سلم وویل چې عرب په عجم، عجم په عرب، تور په سپین او سپین په تور برتري نه لري بلکې د انسان برتری د تقوا په اساس ده. الله تعالی هغه انسانان مکرم ګڼي چې د ټولو نه یې تقوا زیاته وي. یوازې د ملا، مولوی، شیخ او اخونزاده ټایټلونه د تقوا معیارونه نه دي بلکې د تقوا معیارونه د خدای نه ویره او په خلکو ترحم دی. حتی علم د تقوا معیار هم نه دی ځکه شیطان د ملایکو نه زیات علم درلود، خو د الله تعالی د درباره نه ورټل شو ځکه د الله تعالی نا فرماني یې وکړله. په دې اساس، یو مشر او یوه ډله چې د الله تعالی د حکمونو مخالفت او د خپلې خیتې نه تعبیر او تفسیر د اسلام په نوم کوي، دوی اصلا باغیان او ځینې د دوی چې نسبي علم هم لري، د دوی علم د شیطان د علم سره برابر دی.
د طالبانو د پنځه کلن کړنو نچوړ
پورته یو څو مسایلو ته مو د مشت نمونه خروار په توګه اشاره وکړله. بلاخره د طالبانو د پنځه کلنې واکمنې پایله دا شوله چې خپلو ملګرو ته یې د وژنو، رشوت، اختطافونو، د دولتي شتمنیو لوټ او تالان، د ښځو سره ناوړه چلند، حتی نورو غیر اخلاقي اعمالو ته لایسنسونه ورکړل. د دوی په نامه امر باالمعروف او نهی عن المنکر چلند د اسلامي اصولو، افغاني ټولنې د کلتور او عنعناتو او همداشان د انساني ارزښتونو سره په ټکر کې دی. په زندانونو کې په ښځو تیرې او تجاوز د دوی لپاره یوه عامه مسله ده. د طالبانو ځیني هغه مشران او ادارې او د هغوي ښکته قدمې چې په ولس باندې د شکنجو، ظلم، ستم او تېري نه خوند اخلي، سادستان شويدي. داسې حاکمیت چې مشر یې معلوم نه وي، د حاکمیت پالیسې یې د اسلام، افغاني کلتور او د یوېشتمې پیړۍ د شرایطو سره په تضاد کې وي، دوام نه شي کولې. خو د خلکو سره دا تشویشونه شته چې د دغه سقوط انجام به څه وي؟
د طالبانو مخالفین
د طالبانو مخالفین په دریو طبقو ویشل شویدي چې بیا هره طبقه په خپلو منځو کې سره په ټکر کې دي. اوله ډله هغه مخالفین دي چې د جنګ نغارې ډنګوي. که څه هم د دوی کاري دوره چندان ښه نه وه، خو ځانونه د پوځ او استخباراتو متخصصین ګڼي. په پوځي او سیاسي لحاظ دوی د افغانستان د رهبرې ظرفیت او سیاسي تشکیلات نه لري او په پاشل شوي ډول فعالیتونه لري. د دوی د مبارزې تګلاره چې د پاکستان نه حمایت تر لاسه کړي، پخپله د افغانستان د راتلونکې لپاره د تیر په څیر د بې ثباتې شرایط برابروي.
په تاکتیکي لحاظ، د دوی د ستراتیژیک کمیونیکشن تګلاره هم په دروغو، احساساتو او غلطو تګلارو ولاړه ده. د دوې د هوایي خبرو په اساس، د جمهوریت ډیر پخواني سرتېري او کارمندان د طالبانو لخوا ووژل شول او شکنجه شویدي1. د دوی او د مخالفینو د کړنو او عدم انسجام له امله، د طالبانو د حاکمیت موده تر اوسه پورې وغځیدله. د بیلګې په توګه، دوی تر اوسه پورې طالبان د پاکستان لاسپوڅي معرفي کوي، خو که د پاکستان لاسپوڅیتوب بده خبره وي، نو بیا دوی ولې د پاکستان نه د طالبانو د له منځه وړلو لپاره غوښتنه کوي، یعنې یوه لاسپوڅۍ ډله باید په بله لاسپوڅۍ ډله بدله شي؟ بیا فرق د دوی او طالبانو په څه کې دی؟ دا سوالونه د افغانانو سره په داخل او بهر کې شتون لري.
د طالبانو د مخالفینو دویمه ډله په بهر کې سیاسي او مدني خوځښتونه دي. دا ډلې هم په دوه عمومي کټګوریو ویشل شویدي. اوله ډله یې د پوځي جبهو د سکې بل مخ دی چې د پاکستان سره اړیکې او تګ او راتګ لري. په غربي حلقو کې ځانونه د طالبانو مخالفین، مدني او سیاسي فعالان معرفي کوي، خو دوی د پخواني جنګسالارانو او تنظیمي حلقو پورې تړاو لري چې د جمهوریت د سقوط مهمه برخه وه.
که طالبان یو ځل ازمایل شوې و، دوی دوه ځلې مخکې هم ازمایل شوې دي. د همدې ډلو افرادو په قطر، مسکو، پاکستان او نورو ځایونو کې د طالبانو سره پټې معاملې کولې او د طالبانو راتګ ته یې زمینه مساعدوله. د دوی بیا راتګ به د کفن کش قصه وي. که طالبانو د ولس نه پوستکې وکاږي، باقې پاتې غوښې به د ولس نه دوی وتوږي او د نوېمې لسیزې غوندې به بیا کابل کنډواله کړي. د ځینو شعارونه چې افغانستان نه منم او افغان نه یم لا د اوسه راتلونکو جنګونو لپاره زمینه مساعدوي او لمن وهي.
د سیاسي او مدني مخالفینو دویمه ډله چې اکثره د جمهوریت پخواني چارواکي یې مشري په غاړه لري، ونشو کړې چې په تیرو پنځو کلونوکې په پنځو ټکو توافق وکړي او داسې رهبري رامنځته کړی چې د افغانانو او هم د سمیې او نړۍ د اعتبار وړ وګرځي.
د جمهوریت اکثره پخواني مشران په عوض د دې چې د خپلو پخوانیو نمیګړتیاو نه عبرت اخستې وې او د راتلونکې لپاره سره متحد شوي وې، په یو بل باندې تورونه لګوي اوسیاسي فضا یې منجمده او مکدره کړې او د یو ملي قوي حرکت د رامنځته کیدو مخه یې نیولې ده. په نږدې وختونو کې داسې نه ښکاري چې دوی دی یو ملي متحد حرکت رامنځته کړي. پدیتوګه طالبانو او هم د طالبانو ټولو مخالفینو ته په بهر او داخل کې د امید په سترګه نه کتل کیږي او نه ورته د سیمې او دنیا هیوادونه اهمیت ورکوي.
د طالبانو دریمه کټګوري مخالفین په هیواد کې دننه او بهر هغه یو شمیر افغانان یا د پخوانیو رژیمونو غړي دي چې د طالبانو سره د دوی د کړنو او سیاسي پالیسیو له امله مخالف او د افغانستان د اوسني حالاتو نه تشویش لري. خو دا کټګوري کسان که څه هم اکثریت دي، فعاله سیاسي فعالیت نه لري او هسې خپل زړونه خوري. په سیاست کې دې ډلې ته اکثریت خاموش وایي او اکثریت خاموس د یو هیواد په سیاسي تحولاتو کې مثبت رول نشي لوبولاې البته مخالفت کې د مخالفینو روایتونه تقویه کوي.
د طالبانو د مخالفینو د کړنو نچوړ
تر اوسه دوی ونه کړې شول چې د یو با اعتباره سیاسي اپوریسون په توګه منسجم شي. تر اوسه اکثره یې په هماغه زړو تګلارو او روایتونو خبرې کوي چې د جمهوریت د سقوط سبب ګرځیدلي دي. په زړو څیرو، په زړو روایتونو او زړو تګلارو دوی نشي کولاې چې د طالبانو بدیل شي البته د ګډوډۍ لپاره یې نور کرایه کولې او په افغانستان کې سر خوږګې جوړولې شي.
د پاکستان سره د طالبانو او د مخالفینو اړیکې؛
د طالبانو د کړنو له امله د افغانستان د نړیوالې انزوا پایله دا شوله چې پاکستان، د افغانستان پایتخت کابل او همداشان په ولایتونو کې په پوهنتون، روغتون، ملکي کورونو او تاسیساتو، د هوایي الوتکو په ذریعه په پرله پسې توګه بمباري کوي او ګواښ کوي چې خپلو دغه عملیاتو ته به د افغانستان په خاوره کې دوام ورکوي. د پاکستان د بمباریو او مداخلو له امه ګن شمیر افغانان شهیدان او زخمیان، کورونه او تاسیسات وران شول. د ملکي هدفونو په نښه کول جنګي جنایت دی.
له بده مرغه، د پاکستان د ښکاره تجاوز او جنګي جنایت په وړاندې د طالبانو عکس العمل په سیاسي او پوځي لحاظ پڅ او مغشوش کوونکې و. د سیمې او نړۍ هیوادونو هم د پاکستان حملې چندان ونه غندلې او په حقیفت کې پاکستان ته یې سیګنل ورکړ چې خپلو حملو ته دوام ورکولې شي. د افغانانو ږغ په داخل او بهر کې څوک نه اوري او نه طالبان د افغانستان د ملي حاکمیت، ارضي تمامیت، د ولس د سر او مال او ګټو نه دفاع کولې شي. طالبان تر اوسه داسې واضحه تګلاره نه لري چې د پاکستان سره د دوی اختلاف تاکتیکي زرګي جنګ دی او که واقعا ستراتیژیک اختلاف. د پاکستان لخوا هم داسې نه ښکاري چې د طالبانو د حاکمیت د راپرزولو نیت ولري.
پاکستان چې اصلا د افراطیت او تروریزم ځاله ده، اوس غواړي چې د خپل ځان نه دا تور لرې او افغانستان د افراطیت او تروریزم ځاله معرفي کړي. البته د طالبانو خپلو کړنو د پاکستان دغه ډول مداخلو ته زمینه مساعده کړیده ځکه طالبانو په تیرو پنځو کلونو کې ولسي او نړیوال مشروعیت لپاره یو قدم پورته نکړ چې په افغانستان کې مشروع، قانونمند او ولسواکه نظام رامنځته شي او افغانستان د انزوا حالت نه ووځي تر څو په ملي او نړیواله کچه د افغانستان د منافعو نه دفاع وکړې شي.
البته دا هم ویل چې د طالبانو ځینې مشران په همدغه انزوا حالت کې خوشاله دي ځکه بې مسوولیته په ولس راج چلوي او د افغانستان منابع لوټوي. په داخل د افغانستان کې د یو مهم کس د قوله، د طالبانو دا ډول مشران دا هم وایي چې دوی لس کاله نور هم کولې شي چې ولس وزبېښي او خپل قدرت وساتي. کله چې خبره د ولس د زبېښولو شي، نو بیا د داسې حاکمیت نه د ولس په ګټه توقع کول هم نه ده پکار.
له بله پلوه، پاکستان د طالبانو یو شمیر مخالفینو ته دفترونه ورکړیدي او هغوي په منظمه توګه پاکستان ته د تیرو دریو کلونو راهیسې تګ او راتګ لري. په اولو کې دا تماسونه د پاکستان سره د حساسیتونو له امله پټ و، خو اوس یو شمیر سیاسیون، مدني فعالان، پخواني وکیلان او په نامه جنګي جبهې، پاکستان تګ او راتګ په ښکاره دول کوي او حتی ځینې یې پاکستان ته په نږدیوالې افتخار کوي او وایي چې طالبانو او مجاهدینو هم د پاکستان نه مرسته اخستله او هلته اوسیدل. نو بیا خو ستاسې او د طالبانو هیڅ توپیر نشته دی. طالبان او مجاهدین هم د افغانستان د تباهې پروژه وه او تاسي هم یاستې. که د طالبانو د تیر ځل سابقه او هم د اوسنې دورې کړنې ښې نه وې او نه دي، نو ستاسي هم تیره سابقه په دوه دورو حاکمیت کې ښه نه وه او راتلوکې کې به هم ښه نه وي ځکه وایي: ازموده را ازمودن خطا است.
د ایران سره د طالبانو او مخالفینو اړیکې
د ایران سره د طالبانو د منفي تعامل نتیجه دا شوله چې ایران د ایت الله خامنه یي د جنازې مراسمو کې د ګډون لپاره، طالبانو ته او هم د طالبانو په وړاندې په نامه د مقاومت د جبهې ځینو مشرانو ته همزمانه بلنه ورکړله. په رسمي توګه د طالبانو مخالفین دعوت کول په دې معنی و که تاسي زمونږ د ګټو په وړاندې خنډ واقع شي، نو دوی ستاسي مخالفین په خپل بغل جیب کې ساتلي او ستاسي په ضد یې هر وخت استعمالولې شي. د ایرانیانو وروستې څرګندونې چې غوښتنه یې کړیده چې په ۱۹۹۸زکال کې په مزار شریف کې د دوی لس کسه دیپلوماتان ولې، چا او څنګه ووژل، عاملین یې څوک و، نورې پوښتنې د سیمې د جیوپالټیکست له امله رامنځته کوي ځکه پاکستان، ترکیې او سعودي عربستان په خپلو منځو کې امنیتي تړون امضا کړ او دا تړون ایران ته ګواښ دی. نو ځکه دوی د خپلو دیپلوماتانو د وژلو مسله یو ځل بیا مطرح کوي. حتی په وروستیو وختونو کې د فاطمیونو د ډلې لخوا داسې څرګندونې رامنځته شوي چې دوی د طالبانو په وړاندې جګړې ته تیار دي. ایران هم د پاکستان غوندې سر درد افغانستان ته جوړولې شي ځکه د فاطمیونو ډله، د طالبانو د مخالفینو او هم مذهبي پلویان په خپل کنترول کې لري چې په افغانستان کې د خپلو ګټو لپاره ترې استفاده وکړي.
د افغانستان د شمالی ګاونډیانو سره د طالبانو او مخالفینو اړیکې
د افغانستان شمالي ګاونډیان لکه موسیچه بې ازاره مرغان دي. غواړي چې د افغانستان د شر نه په امن کې وي. د دوی ویره دا ده چې اسلامي افراطي ډلې لکه داعش، حزب تحریر، د ازبکستان اسلامي تحریک او القایده د دوی په هیوادونو کې تقویه نشي او هلته نا امني جوړه نه کړي. دوی په دې هم پوهیږي چې طالبانو د دغه ډلو سره اړیکې درلودې او طالبانو ځینې حلقې شاید دا ډلې تقویه کړي، نو ځکه دوی د طالبانو سره د تقابل په عوض د تعامل نه کار اخلي. البته د طالبانو یو شمیر مخالفین لکه د مقاومت په نامه جبهه او یا ځینې نور د طالبانو مخالفین چې د دغه جبهې برخه نه دي، په تاجکستان کې د تیرو تعلقاتو په اساس شتون لري، خو پوځي فعالیتونو ته ورته اجازه نه ورکوي. د دغه هیوادونو بل تشویش د مخدره موادو قاچاق دی چې په دې برخه کې هم د طالبانو یو شمیر کسان لاس لري. البته ځینې کسان چې د شک په تیوریګانو عقیده لري، وایي چې طالبان امریکایانو ځکه راوستل چې د افغانستان شمالي هیوادونه او مرکزي اسیا بې ثباته کړي تر څو چین او روسې ته په دغه سیمه کې سرخوږې جوړ کړي.
د درېواړو تشویشونو له امله د افغانستان شمالي هیوادونه د طالبانو سره د تقابل په عوض د تعامل نه کار اخلي البته دا تعامل کیدې شي په منفي تعامل هم په اسانه بدل شي.
د روسې او چین اړیکې د طالبانو او مخالفینو سره
روسیه هم د ایران او پاکستان غوندې د طالبانو او هم د طالبانو د ځینو مخالفینو سره نږدې اړیکې لري او همیشه غواړي چې متبادل بدیل ولري. که اړتیا وي، د هغوي نه د خپلو ګټو لپاره کار واخلي. روسې او چین که څه هم ښه روابط د طالبانو سره لري، خو د ملګرو ملتونو د امنیت په شورا کې د طالبانو په خلاف یې په یوه پریکړه کې هم تر اوسه د ویتو حق نه استفاده نه ده کړې. دا پخپله د دې ښکارندوینه کوي چې هغوي د طالبانو د حکومتولې د کړنو سره خوښ نه دي، خو نه غواړي چې د طالبانو په خلاف د مخالفینو ملاتړ وکړي ځکه روسیه د اوکراین په جنګ کې ښکیل ده او نه غواړي چې بله جبهه خانته پرانېزي.
د چین هدف هم په اوسني شرایط کې یوازې د افغانستان نه د ETIM (East Turkistan Islamic Movement)، شرقي ترکستان د اسلامي تحریک د نفوذ مخنیوې دی. په اقتصادي او ستراتیژیک لحاظ افغانستان چین ته دومره مهم نه دی او همدا علت دی چې تر اوسه افغانستان، د چین د لوی اقتصادي ستراتیژی، One Road, One Belt یعنې د CPEC او د ترکمنستان، ازبیکستان او ایران د ترانزیتي پروژې برخه نه ده. په همدې لحاظ چین نه غواړي چې د واخان له لارې افغانستان د شینجیانګ د ایالت سره ونښول شي. البته کله که په افغانستان کې مشروع، قانونمند او ولسواکه نظام رامنځته شو او د افراطیت د خپریدو ویره نه وه، کیداې شي چې چین او افغانستان سره د واخان له لارې د ترانزیت په خاطر ونښلول شي او چین په افغانستان کې یو څه پانګونه د منرالونو او معدنونو په برخه وکړي.
د هند، متحده عربي اماراتو، د امریکا او اروپا اړیکې د طالبانو او د طالبانو له مخالفینو سره
په افغانستان د هند لوبه د کلونو راهیسې محتاطانه ده. هند غواړي چې پاکستان په افغانستان کې مصروفه او خپل غربي سرحدات د پاکستان د شر نه په امان وساتي. هند له ډیرو کلونو راهیسې پاکستان خپل رقیب نه ګڼي او په خپلو ګټو تمرکز کوي. هند همیشه د افغانستان د هغه حکومتونو ملاتړ کړې چې په واک کې و او پاکستان د همدغه اړیکو له امله په افغانستان کې د هند د فعالیتونو په هکله مخالفت ښودلې دی.
هند او پاکستان په خپلو منځو کې اقتصادي او سیاسي اړیکې لري او حتی استخباراتي چینلونه د یو بل سره په بیلابیلو امنیتي مسایلو کې شتون لري، خو بیا هم پاکستان د هند اړیکې د افغانستان سره د خپلو ګټلو خلاف عمل ګڼي. د بیلګې په توګه، د واغې د بندر له لارې د پاکستان او هند سوداګري او تګ او راتګ شتون لري، خو پاکستان د افغانستان صادراتو ته د واغې د بندر له لارې اجازه نه ورکوي. په هر حال د هند اړیکې او سرمایه ګذاري هم په افغانستان کې په سیاسي اصطلاح، ارزانه پالیسې ده او داسې مرستې د افغانستان سره نه کوي او نه کولې شي چې د افغانستان په امنیت او اقتصاد ژور تاثیر ولري. البته د پخوا په پرتله د هند په پالیسې کې یو مهم توپیر دا راغلې چې د طالبانو مخالفینو ته په خپل هیواد کې د سیاسي فعالیتونو اجازه نه ورکوي.
د عربي هیوادونو سره هم د طالبانو اړیکې ستراتیژیکې نه دي ځکه د پاکستان نفوذ په عربي هیوادونو کې زیات دی او هغوي د افغانستان سره د اړیکو په عوض، پاکستان ته ترجیح ورکوي. عربي هیوادونو د افغانستان او طالبانو سره تر اوسه پورې داسې مرسته نه ده کړې چې د افغانستان اقتصاد تقویه شي بلکې د افغانانو ډیره سرمایه دغه هیوادونو ته انتقال شویده.
عربي هیوادونه هم د طالبانو مخالفینو ته د سیاسي فعالیتونو اجازه نه ورکوي او حتی جمهور رئيس غني په همدې خاطر د ابوظبي نه ووته.
امریکا هم د طالبانو مخالفینو ته تر اوسه کوم ارزښت نه دی ورکړې او هم نه غواړي چې طالبان په رسمیت وپیژني. البته د امریکا استخباراتي اړیکې د ډیرو نورو هیوادونو غوندې د طالبانو او یو شمیر نورو انفرادې کسانو سره شتون لري او د منفي تعامل دی. تر څو چې د طالبانو موجوده کړنې دوام ولري، امریکا نه طالبان په رسمیت پیژني او نه د افغانستان کنګل شوې پیسې خلاصوي. که امریکا افغانستان په رسمیت ونه پیژني، د نړۍ اکثره هیوادونه هم افغانستان په رسمیت نه پيژني او افغانستان به همداسې د انزوا په حالت کې وي. دغه د انزوا حالت د افغانانو او افغانستان په ګټه نه دی. تر اوسه لا د ټرمپ ادارې، د افغانستان ستراتیژی نه ده اعلان کړې او نه اعلانول پخپله په همدې معنی ده چې افغانستان د امریکا لپاره نه پخوا اولویت و او نه اوس دی.
په رسمي توګه امریکا د طالبانو مخالفین نه حمایه کوي خو په امریکا کې د بیان د ازادې په اساس، همیشه د هر ملک مخالفین په ازاده توګه کولې شي چې غونډې وکړي او خپل سیاسي فعالیتونه تر سره کړي.د اروپایانو سیاست هم د امریکا غوندې دی البته د بشر حقونو او نورو برخو کې اروپایان د امریکایانو په پرتله ډیر حساس دي او د طالبانو د پالیسیو په وړاندې خپل نظرونه په رسمي مجالسو کې څرګندوي، خو په اوسني وخت کې په پوځي لحاظ نه غواړي چې د طالبانو مخالفین تمویل کړي. البته د مدني فعالیتونو لپاره ځینې پروژې د یو او بل ځای نه د طالبانو ځیني مخالفین تر لاسه کوي. د همدغه مدني فعالیتونو په نتیجه کې، د نړیوالې محکمې لخوا د بشري جرمونو د جنایت په تور د طالبانو د مشر، ملا هیبت الله او هم د طالبانو د قاضي القضات، شیخ عبدالحکیم د نیولو امر صادر شو.
د افغانستان په هکله د سمیې او نړۍ د عمومي پالیسېو نچوړ
په تیرو پنځو کلونو کې د سیمې او نړۍ جیو ستراتیژیک، جیو پالیټکس او جیو اقتصادي وضعیت ډیر تغیر کړی دی او د نړۍ ډیر هیوادونه له نوو چیلنجونو او ستونزو سره مخامخ دي. د افغانستان په اړه هېڅ څوک هم فکر نه وهي چې دلته څه تیریږي او افغانان د څه ډول ستونزو سره مخامخ دی. لکه پورته مې چې وضاحت ورکړ، امریکا تر اوسه د افغانستان لپاره کومه مشخصه ستراتیژي نه ده اعلان کړې او د افغانستان سره اړیکې د سویلی اسیا او مرکزي اسیا د هیوادونو سره تړلې دي. د افغانستان لپاره یې د خاص استازي دفتر منحل او افغانستان ته د پاکستان د عینکو نه پخوا هم کتل او اوس هم ګوري. اروپایان هم د اوکراین او منځني ختیځ د جګړو له امله په امنیتي او اقتصادي لحاظ د خپلو ستونځو سره لاس او ګریوان دي او افغانستان د دوی لپاره اولویت نه لري.
عربان هم افغانستان ته د پاکستان له عینکو ګوري او افغانستان یې په لومړیتوب کې نه دی. هند هم غواړي چې پاکستان په افغانستان کې مصروفه وساتي او خپل غربي پوله د پاکستان د نفوذ او شر نه وساتي. د افغانستان سره داسې سیاسي او امنیتي مرستې نه کوي او نه غواړي چې ویې کړي، چې افغانستان ته د دوی اړیکې ګټورې تمامې شي.
روسیه او چین هم محدوده اجندا په افغانستان کې لري. دواړه هیوادونه د افراطیت او مخدره موادو د قاچاق د مخنینوي په خاطر د طالبانو سره محدودې اړیکې لري.
په دې خاطر اکثره هیوادونه د افغانستان لپاره کومه مشخصه پالیسې نه لري چې د طالبانو د حکومت په راپرځولو او یا د طالبانو د حمایت لپاره سیاسي، اقتصادي او امنیتي پانګونه وکړي. فقط دومره غواړي چې د افغانستان د شر نه مصؤنه اوسي.
د ملګرو ملتونو اداره هم پسیف رول لوبوي ځکه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا کې د افغانستان په هکله اجماع شتون نه لري. د دې احتمال نشته دی چې په نږدې کلونو کې د ملګرو ملتونو د افغانستان چوکۍ طالبانو ته وسپارل شي او یا د طالبانو حاکمیت په موجود توګه د نړۍ هیوادونه په خاصه توګه امریکا او اروپا په رسمیت وپیژني. د انزوا داسې حالت، د افغانستان د ثبات او اقتصادي رشد لپاره زمینه نه مساعدوي بلکې د انزوا دا حالت پخپله نیابتي منفی رقابتونو او جنګونو ته زمینه مساعدوي.
د افغانستان د راتلونکې حالت ارزونه
د پورته واقعیتونو په رڼا کې، تر څو چې په افغانستان کې مشروع، قانونمنده او ولسواکه نظام نه وي رامنځته شوې، افغانستان به له انزوا سره مخامخ وي. د ولس حوصله به ورځ تر بلې ختمیږي. وایي به تنګ امد به جنګ امد، خامخا به د جنګ لمن د فقر او د ځوانانو د بیکارې له امله پراخیږي. د افغانانو په منځ کې د طالبانو د شتون او عدم شتون په هکله د بې اعتمادې فضا رامنځته شوي ده. که معقوله خبره د سولې کوي او د حل د لارو کوي، د طالبانو د پلویتوب ټاپې په یو بل وهل کیږي او یا طالبان او د هغوي پلویان مخالفین په یو او بل نوم یادوي.
د بې اعتمادې په داسې ماحول کې، ولس په طالبانو، طالبان په ولس، ګاونډیان او مخالفین په خپلو منځو کې په یو بل اعتماد نه لري. نه طالبان موجودیت ته ولس خوش بینه دي او نه د طالبانو په وړاندې مسلح او غیر مسلح سیاسي اپوزیسون ته ولس امید لري.
له بله خوا، د ګاونډیانو لخوا ځینې پلان شوي او یا د ولس لخوا خود جوشه نارضایتي او د مسلحو حرکتونو څړیکې د هیواد په بیلابیلو ولایتونو کې را څرګندې شویدي. د افغانستان راتلونکی د یو نامعلوم حرکت په لورې روان دی او حتی د طالبانو یو شمیر مشران هم دا واقعیتونه درکوي او د خپل مشرتابه د کړنو نه ناراضه ښکاري. په کنایو او حتی ځینو یې په علني توګه د موجوده وضعیت نه نا رضایتي ښودلې ده. داسې حالت پخپله د طالبانو زوال ته زمینه مساعدوي. د افغانستان امنیتي او اقتصادي وضعیت به نور هم خرابیږي. افغانستان به د افراطیت او د سیمې او نړۍ د رقابتونو په مرکز بدلیږي.
د حل لار څه ده؟
د یو څیړونکي، پخواني خبریال، چارواکي او په اوسني وخت کې د یو سیاسي خوځښت د مسوول په توګه چې په تیرو پنځوسو کلونو کې د افغانستان د حالاتو نږدې څارونکی پاتې شوې یم، فکر کوم چې د لومړي ځل لپاره افغانان هیڅکله د داسې نا امیدې سره نه و مخامخ شوي.
که څه هم په تیرو پنځوس کلونو کې د ټولو حکومتونو او نظامونو د ادلون او بدلو پایلې منفي وې، خو بیا هم د هر یو بدلون لپاره خلکو یو څه امید درلود. د بیلګې په توګه د خلق دیموکراتیک حکومت په وړاندې دا امید و چې مجاهدین به قدرت ونیسي او جنګ به ختم شي. د طالبانو د لومړي ځل راتګ سره دا امید و چې، ټوپکسالاري به ختمیږي او قدرت به یوه ډله لکه طالبان نیسي. د جمهوریت راتګ ته دا امید و چې، یو نظام به جوړیږي او نړۍ به مرسته کوي. تر ډیره حده د بن د پروسې په اساس د نظام تهداب کېښودل شو او د ټولو نیمګړتیاو سره د جمهوریت د ایجاد سره د افغانانو په ژوند او فکر کې ژور بدلون راغی.
لیکن د پورته واقعیتونو په رڼا کې د طالبانو تګلاره پخپله جنګ ته زمینه مساعدوي، مخالفین ویشل شوي او په یو بل اعتماده نه لري. د ګاونډیانو شومو مؤخو او د نړیوالې ټولنې بېتفاوتې ته چې ګورو، هیڅوک نه پوهیږي چې په دغه منجمده او مکدره فضا کې به د افغانستان د راتلونکی لپاره د امید نښې او نښانې څه وي؟
دا سیاسي تشه د طالبانو د بدیل خبره رامنځته کوي چې طالبان بدیل نه لري که څه هم په پرنسیپ کې دا خبره سمه نه ده ځکه هره ډله، هر شخص او هر حکومت او حاکمیت بدیل لري که بدیلونه نه وې، بیا خو به طالبانو ته نوبت نه رسیدلې. د ملا محمد عمر او ملامنصور نه وروسته به نوبت نا څرګند او نامعلوم شخص لکه شیخ هیبت الله ته نه رسیده.
د ناامیدې یو بل مهم دلیل دا دی که طالبان همداسې پاتې کیږي، دا هم د افغانانو لپاره تدریجي مرګ او افغانستان د تباهې خواته روان دی. افغانان به بیسواده، فقیر او نورو ته محتاجه پاتې کېږي. که د جنګ په وسیله طالبان له منځه ځي، بیا هم راتلونکې حالت نا معلومه دی او د دې احتمال ډیر زیات دی چې افغانستان بیا په کنډواله کېږي. دا شته امکانات چې په افغانستان کې دي، دا به هم له منځه ځي. بیا به لسیزې ونیسي چې افغانستان بیرته موجوده حالت ته وګرځي. په سیاسي لحاظ نه موجوده حالت چې Status Quo ورته وایي د منلو وړ دی او نه راتلونکې حالت ته امید شته دی.
بیا هم، زما په اند، د مایوسې په دغه تته فضا کې د ژوند او سیاست په چارو کې مایوسې د حل لار نه ده. که یو څوک سیلاب هم راخستې وي، بیا هم هر خش و خاشاک ته لاس اچوي چې ګوندې د مرګ نه بچ شي. د افغانستان حالت هم همداسې دی او هره ممکنه لاره چې د افغانستان ثبات او د افغانانو ګټې پکې مطرح وي، باید مطرح شي او افغانان خپل اواز اوچت کړي چې د موجوده سیلاب نه بچ او د راتلونکې سیلابونو مخه ونیول شي.
په داسې حالت کې یوازنې لار د افغانانو لپاره خپل ابتکار مهم دی. د نورو په اوږو میاشت کتل څه ګټه نه لري او نه د نورو په اوږو میاشت کتل کیږي.
اول افغانان باید په دې فکر وکړي چې دوی څنګه افغانستان غواړي؟
ایا داسې افغانستان غواړي چې ټول د قانون په چوکاټ کې سره ګډ ژوند او مساوي حقوق ولري او که داسې افغانستان غواړي چې هلته د قدرت انحصار، استبداد، ظلم او د نفې سیاست پکې حاکم وي؟
په اول بدیل کې نه طالبان ملت نفې کولې شي اونه د طالبانو مخالفین، طالبان نفې کولې شي او همدا د نفې او انحصار د قدرت سیاست د افغانستان د بې ثباتې لامل ګرځیدلې دی.
د حل لاره د یوې واقعې لوی جرګې دایریدل دي چې ټول افغانان په دغه لویه جرګه کې ځانونه وګوري او د قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام د جوړیدو لپاره زمینه مساعده شي. یا په بله توګه نه د طالبانو مخالفین دا کار بې له طالبانو کولې شي او نه طالبان د ولس د مشارکت نه په غیر، ولسي او نړیوال مشروعیت تر لاسه کولې شي چې د راتلونکو جنګونو مخه ونیسي.
په اول حالت کې به نه طالبان نفې کیږي او نه ولس او د یوې معقولې پروسې له لارې به د نظام د ولسي او نړیوال مشروعیت لپاره زمینه مساعدیږي. ملي پروسه پخپله بدل رامنځته کوي. دا بدیل به افغاني او ملي بدیل وي. په دغه بدیل کې د افغانستان او افغانانو خیر دی. د منازعاتو د حل د فرمولې په اساس به ټولې خواوې ګټونکې وي او بایلونکی به څوک نه وي. پدیتوګه، طالبان او هم مخالفین د شعارونو او د یو بل د محوه کولو په عوض باید د عقلانیت نه کار واخلي چې د افغانانو خیر او د افغانستان ثبات او راتلونکی په څه کې دی؟ دلته د قدرت او شخصي ګټو مسله باید مطرح نه وي.
که طالبان او یا مخالفین دویم بدیل غواړي چې خبره یوازې م زرما ټوله زما یا د ملا وي، دویم بدیل پخپله جنګ ته زمینه مساعدوي. د سیمې هیوادونه او بهرنیان د افغانانو ګټې په نظر کې نه نیسي او یوازې د خپلو ګټو لپاره به بدیلونه ساتي یا رامنځته کوي. که طالبان فکر کوي چې دا بدیل نشي رامنځته کیدلې نو بیا یې خپل تیر تاریخ هیر دی چې څنګه د دوی بدیل رامنځته شو او پاکستان دوی څنګه ونیول، بندیان کړل، ووژل او امریکایانو ته تسلیم کړل.
که څه هم د طالبانو ځینو مشرانو خبرو، نیت او کړنو ته چې ګورو، اول بدیل ته لیواله نه دي. خو یو وخت به داسې راشي چې بیا به د اول بدیل په فکر کې وي، خو خبره به د ورخه تیره شوې وي او که هر څومره کوښښ وکړي، بیا به د دوی هلې ځلې څه نتیجه ورنکړي.
د خلق دیموکراتیک ګوند هم د طالبانو غوندې مخالفین نه منل او ولس یې نفې او قدرت په یو حزب کې انحصار کړې و. وروسته داسې وخت راغې چې د خلق دیموکراتیک ګوند ملګرو په خپلو منځو کې د قدرت لپاره د یو بل په خولې بالښتونه کېښودل، یو بل یې سره ووژل، بهرنې قواوې یې راوستلې او اخره کې بیا د سولې ډیرې چیغې ووهلې، خو څه نتیجه یې ورنکړله. اخر کې یې مشران ووژل شول او نظام سقوط وکړ.
مجاهدینو هم ویلې چې قدرت باید د اوه تنظیمونو تر منځ وویشل شي. ملت یې یرغمل نیولې و او د ملت مال یې غنیمت ګاڼه. د بنین سیوان د سولې په پروسه کې مجاهدین دی ته حاضر نه و چې د هغه وخت د کابل حکومت ته دوه وزارتونه ورکړي. اخر کې د قدرت او چوکیو د ویش په سر یې کابل کنډواله کړ. یوازې په کابل کې شپيته زره اوسیدونکې د پنځو کلونو جنګونو په لړ کې ووژل شول او هر کلي او سیمه کې یو ټوپکمار حاکم و. د افغانستان د تباهې او ګډوډۍ سره د دغه اوه تنظیمونو او د هغوي د مشرانو نومونه د افغانستان د تیر بد تاریخ نه هیریدونکی برخه ده.
د مجاهدینو نه وروسته طالبان رامنځته شول. دوی بیا هم د نفې او ا نحصار د قدرت سیاست رامنځته کړ او م زر ما ټوله د ملا وه. د افغانستان نه یې هدیره جوړه کړې وه. فقر د حد نه زیات شوې و. په اخر کال کې به چې د هر چا مخ ته کتلې، په سؤ تغذي اخته و. تعلیم په صفر کې ضرب شوې و. د کندهار او د کابل نه، د نړۍ سره د وصل مخابراتي کود د پاکستان کود و یعنې افغانستان ۹۳ مخابراتي کود نه درلود. په دفترونو کې خیرنې شطرنجې وې او افغانستان د انزوا په حالت کې و. کابل ته هوایي پروازونه نه و. نتیجه یې دا شوله چې افغانستان د افراطیانو مرکز او زمینه د امریکا او ناتو راتګ ته مساعده کړله.
جمهوریت کې د حکومتولۍ او قانونیت د حاکمیت په عوض په داخل کې جګړه ټوله ورځ د شخصي، تنظیمي، ژبني او سمتي قدرت د ویش او ګټو په سر وه ځکه د مجاهدینو، طالبانو او هم د خلق دیموکراتیک ګوند بقایاو غوښتل چې حکومتولي د پخوانیو انډیوالېو په توګه تر سره کړي. طالبان نفې شول او اخره کې د سولې لپاره ډیرې هلې ځلې وشولې، خو څه نتیجه یې ورنکړله. پایله یې د جمهوریت سقوط شو.
که یو قوم خپل حالت ته پخپله تغیر ورنکړي، الله تعالی هم د هغه قوم حالت ته تغیر نه ورکوي. د سیمې او نړۍ هیوادونه خو هیڅکله نشي کولې چې د افغانانو حالت ته تغیر ورکړي. اوس دا د افغانانو او طالبانو پورې اړه لري چې اول بدیل غواړي او که دویم. که اول بدیل رامنځته شي، افغانان به وکړې شي چې په خپلو منځو کې او هم د ګاونډیانو او نړۍ سره ښه روابط ولري او افغانستان به هیچا ته تهدید نه وي. که دویم بدیل رامنځته کیږي، په هغه صورت کې افغانان به په خپلو منځو کې په جنګ کې وي. افغانستان به د ګاونډیانو او د نړۍ د هیوادونو لپاره جدي خطر وي ځکه افغانستان به د سیمې او نړۍ د نیابتي جګړو میدان او د افراطیت ځاله وي.