د پخواني اختلاف نوی مخ؛ مسعود، مقاومت او طالبان

د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت او سعودي «دلتا» شرکت ترمنځ د انرژۍ په برخه کې د یو لړ هوکړو لاسلیک د افغانستان د انرژۍ سکتور لپاره له وروستیو کلونو څخه یو له تر ټولو لویو او پراخو اعلان شویو پلانونو بلل کېږي.

دغه پلان د افغانستان په لویدیز کې د تېلو او ګازو له اکتشاف څخه پیلېږي، په هرات کې د صنعت او برېښنا د تولید لپاره د ګازو د کارونې امکان څېړي او که بریالی شي، ښايي د هرات له سیمې څخه ډیورنډ کرښې ته نږدې د شاوخوا ۷۰۰ کیلومتره پایپ لاین د جوړېدو زمینه برابره کړي.

طالبانو د کشک–تیرپل هوکړه لیک ارزښت ۲۰۰ میلیونه ډالر اعلان کړی دی. د دې هوکړې د لاسلیک په مراسمو کې د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال عبدالغني برادر، د کانونو وزیر هدایت الله بدري، د افغانستان بانک رییس نوراحمد اغا، ذبیح الله مجاهد او د افغانستان لپاره د امریکا پخوانی ځانګړی استازی زلمی خلیلزاد حاضر وو.

خو د دلتا شرکت له خوا وړاندې شوی پلان له لومړني هوکړې څخه ډېر پراخ دی. دغه شرکت د یوه ګډ پلان خبره کړې چې د ۲۵ کلونو په موده کې یې د احتمالي پانګونې کچه تر شاوخوا ۵۰ میلیارد ډالرو رسېدای شي.

کشک–تیرپل؛ جیولوجیکي ظرفیت، نا اثبات شوې زیرمې

د هوکړې اصلي برخه د افغانستان په لویدیز کې د کشک–تیرپل په سیمه کې د تېلو او ګازو اکتشاف دی.

د ډلټا د خپرو شویو معلوماتو له مخې، د دې پروژې ساحه شاوخوا ۲۳ زره او ۳۱۷ کیلومتره مربع ده چې په پام کې ده په دې سیمه کې جیولوجیکي او جیو فزیکي مطالعات، د زلزله پوهنې چارې، اکتشافي برمه کاري او د زیرمو ارزونه ترسره شي.

کشک او تیرپل د تېلو او ګازو له پلوه په بشپړه توګه نااشنا سیمې نه دي. د امریکا د ځمک پوهنې ادارې په ۲۰۰۹ کال کې په خپله څېړنه کې د تیرپل د مطالعې ساحه شاوخوا ۸۷۰۰ کیلومتره مربع اټکل کړې وه چې دا رقم د هغې ادارې د مطالعې ساحې پورې اړه لري او باید د کشک–تیرپل له نوې او پراخې هوکړې سره ګډ نه شي.

په همدې څېړنه کې د تیرپل د نه موندل شویو سرچینو منځنی اټکل ۲۱،۵۵ میلیونه بېرله تېل، ۴۴،۷۶ میلیارد مکعب فوټه طبیعي ګاز او شاوخوا ۰،۹۱ میلیونه بېرله د ګازو مایعات ښودل شوي وو.

خو دغه ارقام ناموندل شوې سرچینې دي، نه اثبات شوې او سوداګریزې زیرمې. اکتشافي برمه کاري باید معلومه کړي چې په رښتیا څومره تېل او ګاز شته او له هغې جملې څومره برخه یې له تخنیکي او اقتصادي پلوه د استخراج وړ ده.

پخوانیو مطالعاتو د تېلو د موجودیت نښې هم ثبت کړې دي. د بېلګې په توګه، په تیرپل کې له یوې متروکې څا څخه د تېلو بهېدل ثبت شوي وو، خو تر اوسه له دې حوزې څخه د پام وړ سوداګریز تولید نه دی راپور شوی.

په کشک کې د زلزله پوهني معلوماتو د راټولولو پخوانۍ هڅې هم له امنیتي، تخنیکي او اجرایي ستونزو سره مخ شوې وې.

له همدې امله، د ډلټا لپاره لومړنۍ واقعي ازموینه به دا وي چې ایا داسې زیرمې ثابتولی شي چې د راتلونکو لویو پانګونو د توجیه وړ وي که نه.

دا شمیر د قطعي او له مخکې تمویل شوې پانګونې معنا نه لري. د پروژې لوی پړاوونه د اکتشاف له پایلو، د استخراج وړ زیرمو له اثبات، تخنیکي او اقتصادي مطالعاتو، د بازار له موجودیت، تمویل او د راتلونکو پانګونو له پرېکړو سره تړاو لري.

اصلي پوښتنه دا ده چې ایا د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کولای شي دغه پلان له قرارداد او مطالعاتو څخه د سوداګریز استخراج او د میلیاردونو ډالرو په ارزښت د بنسټیزو تاسیساتو تر جوړېدو ورسوي؟

له اکتشاف څخه تر پایپ لاین؛ د دلتا کمپنۍ درې برخې

د ډیلټا اعلان شوی پلان درې اساسي برخې لري.

لومړۍ برخه د کشک–تیرپل د تېلو او ګازو اکتشاف او، که پایلې مثبتې وي، د هغې پراختیا او تولید دی. د پلان راتلونکي پړاوونه تر ډېره پر همدې مرحله ولاړ دي.

دویمه برخه په هرات کې د ګازو د کارونې مطالعه ده. دلتا غواړي د هرات ښار، صنعتي پارک، برېښنا تولید او نورو صنعتي اړتیاوو لپاره د ګازو د کارونې امکان وڅېړي. که د استفادې وړ زیرمې وموندل شي، په هرات کې دننه بازار ښايي د ګازو لومړنی مصرفوونکی وي.

درېیمه برخه د هرات د ګذرې ولسوالۍ له سیمې څخه د کندهار د سپین بولدک تر سیمې پورې د شاوخوا ۷۰۰ کیلومتره پایپ لاین د جوړېدو مطالعه ده.

ډلټا دغه طرحه «سنتګس – د هوساینې دهلېز» نومولې ده. دا نوم د ډلټا په تازه خپرو شویو معلوماتو کې راغلی، خو پایپ لاین اوس مهال یوازې د مطالعې په پړاو کې دی او جوړول یې وروستۍ شوې پرېکړه نه ده.

د دې برخې احتمالي لګښت شاوخوا ۱۰ میلیارد ډالر ښودل شوی، خو عملي کېدل یې د کافي زیرمو، امکان ، تمویل، جوازونو او د وروستۍ پانګونې پرېکړې پورې تړلي دي.

د داسې پایپ لاین جوړول د ګازو لپاره کافي بازار ته هم اړتیا لري، څو ګاز یا په کور دننه مصرف او یا صادر شي. له همدې امله پاکستان او د سویلي اسیا بازارونه د دې پروژې په اقتصادي محاسباتو کې مهم ځای پیدا کوي.

په دې توګه، ۲۰۰ میلیونه ډالري قرارداد، ۱۰ میلیارد ډالري وړاندیز شوی پایپ لاین او ۵۰ میلیارد ډالري احتمالي اوږدمهاله پلان درې بېلابېلې کچې دي او باید د یوه واحد مالي تعهد په توګه ونه ښودل شي.

دلتا کمپنۍ او خلیلزاد؛ درې لسیزې وروسته د دوو نومونو بیا یوځای کېدل

د نوې هوکړې یوه سیاسي مهمه برخه دا ده چې نږدې درې لسیزې مخکې هم د افغانستان له لارې د ګازو د انتقال د یوه دهلېز د جوړولو هڅه شوې وه.

په ۱۹۹۷ کال کې د «سنتګس» په نوم یو کنسرسیوم جوړ شو، څو د ترکمنستان ګاز د افغانستان له لارې پاکستان ته انتقال کړي. امریکايي شرکت «یونیکال» د ۴۶،۵ سلنې ونډې په لرلو د کنسرسیوم مشر و او سعودي «دلټا اویل» شرکت، چې ۱۵ سلنه ونډه یې لرله، د هغه له مهمو شریکانو څخه و.

سنتګس له پیله یوازې یوه اقتصادي پروژه نه وه. د ترکمنستان د ګازو د انتقال لاره د منځنۍ اسیا د انرژۍ د انتقال پر مسیرونو د پراخې سیالۍ یوه برخه وه داسې مسیر چې کولای یې شول په سیمه کې د روسیې پر ترانزیټي شبکو تکیه کمه او ایران د سویلي اسیا د ګازو له مسیر څخه بهر وساتي.

یونیکال هغه مهال د ارجنټایني «بریډاس» شرکت سره هم د دغه مسیر د پرمختګ پر سر په سیالۍ کې و.

خو د افغانستان سیاسي او امنیتي وضعیت د پروژې د عملي کېدو خنډ شو او یونیکال په ۱۹۹۸ کال کې له کنسرسیوم ووت. د ترکمنستان د ګازو د انتقال دغه نظر وروسته د «تاپي» پروژې په بڼه تعقیب شو.

زلمی خلیلزاد د هغې دورې او نننۍ هوکړې ترمنځ بله اړیکه ده. هغه په ۱۹۹۰مو کلونو کې، هغه مهال چې د کمبریج د انرژۍ له څېړنیزې ادارې سره یې کار کاوه، د یونیکال لپاره په افغانستان کې د انرژۍ د پروژو پر سیاسي خطرونو کار کړی و.

نږدې درې لسیزې وروسته، خلیلزاد په کابل کې د هغې هوکړې د لاسلیک په مراسمو کې حاضر شو چې یو ځل بیا یې د ډلټا او سنتګس نومونه د افغانستان د انرژۍ له بحث سره یوځای کړل.

د هغه حضور یوازې د هوکړې تر مراسمو محدود نه و او تر قرارداد مخکې هم خلیلزاد او د ډلټا اجرایوي رییس د طالبانو له چارواکو سره د ګازو د اکتشاف، استخراج او د پایپ لاین د پراختیا په اړه په ناستو کې ګډون کړی و.

دا سابقه په دې معنا نه ده چې د ۱۹۹۰مو کلونو معادلې یو ځل بیا تکرارېږي، خو د نوې پروژې سیاسي او سیمه ییز اړخونه د پام وړ دي په ځانګړي ډول که وړاندیز شوی مسیر په راتلونکي کې له پاکستان، تاپي یا د سویلي اسیا له پراخو بازارونو سره وتړل شي.

تر اوسه داسې معتبر عامه سند نه دی خپور شوی چې خلیلزاد په ډلټا کې ونډه وال، مدیر یا کارکوونکی معرفي کړي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د افغانستان انټرنشنل په ځواب کې ویلي: «زلمی خلیلزاد د امریکا د حکومت کارکوونکی نه دی. له همدې امله هغه د امریکا د حکومت استازیتوب نه کوي او خپل ټول فعالیتونه په شخصي ظرفیت کوي.»

د پټسبورګ پوهنتون استادې جنیفر مرتضاشویلي ویلي، د خلیلزاد تکراري حضور ښايي د هغه د شخصي یا مشورتي رول په اړه پوښتنې پیدا کړي، خو باید د امریکا د حکومت د دې پروژې د ملاتړ نښه ونه ګڼل شي.

همدارنګه باید د سعودي یوه خصوصي شرکت او د سعودي حکومت ترمنځ توپیر وشي. د ډلټا قرارداد د سعودي حکومت یا د دغه هېواد د دولتي صندوقونو له خوا د ۵۰ میلیارد ډالرو د پانګونې معنا نه لري.

که پروژه څو میلیارد ډالرو پړاوونو ته ورسېږي، اصلي پوښتنه به دا وي چې ډلټا کوم بانکونه، تخنیکي شریکان او د تمویل سرچینې له ځان سره راوستلای شي.

نوی «سنتګس» له تاپي سره څه تړاو لري؟

د سنتګس نوم بیا راڅرګندېدل، د تاپي پروژې په اړه د ډلټا پخوانیو وړاندیزونو ته په پام، لا ډېر اهمیت پیدا کوي.

د ترکمنستان له چارواکو سره د لیدنې پر مهال د عبدالغني برادر د څرګندونو له مخې، ډلټا تر دې نوې هوکړې مخکې د تاپي په پروژه کې د ګډون وړاندیزونه کړي وو. په دې کې د ترکمنستان د ګازو اوږدمهاله پېرل، د ګالکینیش د ګازو د ساحې د ظرفیت لوړولو لپاره پانګونه او د هرات له ګذرې څخه تر سپین بولدک پورې د پایپ لاین جوړول شامل وو.

په همدې وړاندیز کې د پاکستان له لارې د هند پولې او د ګوادر بندر پر لور د پایپ لاین غځولو احتمالي خبره هم شوې وه.

دا وړاندیزونه ښيي چې د ګذرې–سپین بولدک مسیر د سیمه ییزې انرژۍ بازارونو په اړه د ډلټا د پراخ لید یوه برخه ده.

خو نوې پروژه لا تر اوسه په رسمي توګه د تاپي برخه نه شي بلل کېدای.

په تاپي کې د ګازو اصلي سرچینه ترکمنستان دی او افغانستان د انتقال مسیر دی. خو د ډلټا په نوي پلان کې لومړی د افغانستان د احتمالي خپلو زیرمو موندل او بیا د هغې یوې برخې د کورني بازار لپاره کارول په پام کې دي.

تر اوسه داسې هېڅ اعلان شوې هوکړه هم نشته چې نوی پایپ لاین په رسمي ډول له تاپي سره ونښلوي یا پاکستان د ګازو پېر یا انتقال ته ژمن کړي.

قرارداد څنګه ډلټا ته ورسېد؟

د پروژې د سپارلو بهیر هم یو شمېر پوښتنې راولاړوي.

د طالبانو د کانونو وزارت په ۲۰۲۳ کال کې د کشک او تیرپل لپاره د لیوالتیا د څرګندولو غوښتنه خپره کړې وه او ویلي یې وو چې هوکړه لیک به د ازاد، شفاف او سیالۍ پر بنسټ بهیر له لارې ورکړل شي.

له غوښتونکو څخه غوښتل شوي وو چې خپل حقوقي، مالي او تخنیکي ظرفیتونه وړاندې کړي او د داوطلبۍ د راتلونکو پړاوونو لپاره هم مهال وېش ټاکل شوی و.

خو د دغه وزارت په عامه او لاسرسي وړ ارشیف کې د راتلونکو پړاوونو بشپړ اسناد، لکه د وړ شرکتونو نوملړ، د ارزونې پایلې او د دلټا د انتخاب اسناد، په اسانۍ نه لیدل کېږي.

دا په خپله نه ثابتوي چې قانوني پړاوونه نه دي بشپړ شوي، خو دا روښانه کول مهم دي چې ډلټا څه وخت دې پروسې ته داخل شو، له کومو شرکتونو سره یې سیالي وکړه او پر کوم اساس وټاکل شو، په ځانګړي ډول د داسې یوې پروژې لپاره چې د څو میلیارده ډالرو احتمالي ظرفیت لري.

په افغانستان کې د چین د پانګونې تجربه هم ښيي چې د قرارداد لاسلیک د هغه د عملي کېدو ضمانت نه دی.

چینايي شرکتونه، چې له پراخو مالي او تخنیکي سرچینو سره افغانستان ته داخل شوي وو، د مس عینک او امو سیند د تېلو په څېر له پروژو سره مخ شول، خو دغه پروژې له ځنډ او اختلافونو سره مخ شوې.

طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې د امو سیند د تېلو ۲۵ کلن قرارداد له یوه چینايي شرکت سره د هغو دلایلو له مخې لغوه کړ چې د دوی په وینا شرکت خپلو کړې ژمني عملي نه کړې.

پاکستان او ایران؛ دوه سیمه ییز عوامل

که پایپلاین یوازې په افغانستان کې د ګازو د انتقال لپاره جوړ شي، کېدای شي یوه کورنۍ پروژه پاتې شي. خو که دا په سیمه ییز انرژۍ دهلېز بدله شي، د پاکستان همکاري او د پولې هاخوا د بازار موجودیت به اړین وي.

دا موضوع په داسې وخت کې مطرح کېږي چې د طالبانو او پاکستان اړیکې د ټي ټي پي او امنیتي مسایلو پر سر له کړکېچ سره مخ دي.

مرتضاشویلي باور لري چې د سعودي پانګه ښايي تر یوه حده د منځګړیتوب لپاره فضا رامنځته کړي، خو بنسټیز امنیتي اختلافات یوازې د یوې اقتصادي پروژې له لارې نه شي حل کېدای.

ایران هم ښايي دغه پروژه په حساسیت تعقیب کړي. هرات د سوداګرۍ، تېلو، برېښنا او ترانزیټ له پلوه له ایران سره پراخې اړیکې لري او هره طرحه چې د افغانستان د لویدیز د انرژۍ یوه برخه له بلې لارې برابرولای شي، په اوږده مهال کې د دې برخې پر اقتصادي نفوذ د تهران اغېز لرلای شي.

که په افغانستان کې د انرژۍ په برخه کې د سعودي پانګونه پراخه شي او د هرات–کندهار–پاکستان مسیر په یوه واقعي سیمه ییز دهلېز بدل شي، د افغانستان پر سر د ایران او خلیجي لوبغاړو ترمنځ د جیوپولیټیکې سیالۍ د رامنځته کېدو احتمال تصور کېدای شي په ځانګړي ډول د اقتصادي نفوذ، ترانزیټي مسیرونو او د انرژۍ بازار ته د لاسرسي په برخه کې.

خو طالبان اوس مهال له تهران سره رسمي او فعالې اړیکې لري او ایران هم د افغانستان له مهمو اقتصادي شریکانو څخه دی.

له بلې خوا، ډلټا د سعودي یو خصوصي شرکت دی او تر اوسه داسې نښه نشته چې د سعودي حکومت په مستقیم ډول په دې پروژه کې داخل شوی وي.

له همدې امله، په اوسني پړاو کې د دې پروژې پر سر د ایران او سعودي عربستان د قطعي سیالۍ خبره کول له وخته مخکې ده، خو که پروژه پراخه شي، د داسې سیالۍ د رامنځته کېدو ظرفیت له پامه نه شي غورځول کېدای.

د مشروعیت او هوکړې د دوام ستونزه

حتا که د پام وړ زیرمې وموندل شي، د پروژې خطر یوازې تر جیولوجۍ محدود نه دی.

د طالبانو د حکومت نړیواله پېژندنه لا هم ډېره محدوده ده او د طالبانو یو شمېر مشران تر بندیزونو لاندې دي.

دغه وضعیت په بشپړه توګه بهرنۍ پانګونه ناشونې کوي نه، خو د نړیوالو بانکونو، بیمه‌کوونکو او شرکتونو لپاره حقوقي او سیاسي خطرونه رامنځته کوي.

د ۲۵ کلنې هوکړې لپاره بله مهمه پوښتنه دا ده چې د افغانستان راتلونکی حکومت به د طالبانو له خوا له اوږدمهاله لاسلیک شویو قراردادونو سره څه ډول چلند وکړي.

د کابل لپاره د امریکا د سفارت پخوانۍ مرستیالې اني فورزایمر د افغانستان انټرنشنل په ځواب کې ویلي، چې د ډلټا هوکړه ښيي چې د سعودي یو شرکت غواړي په پای کې د افغانستان د انرژۍ په بازار کې رول ولري، خو تر واقعي اکتشاف یا استخراج پورې ښايي کلونه واټن موجود وي.

فورزایمر ویلي: «زه په کلکه دا پوښتنه مطرح کوم چې ایا یو داسې واکمن چې مشروعیت نه لري، باید اجازه ولري چې د افغانستان طبیعي سرچینې وپلوري او که نه.»

هغې ویلي، تمه لري چې د افغانستان هر راتلونکی حکومت به دا هوکړه او ورته نور تړونونه وڅېړي، څو معلومه کړي چې ایا په رښتیا د افغانستان د خلکو په ګټه وو که نه.

په راتلونکي کې د قرارداد د بیاکتنې احتمال هم د ۲۵ کلنې پانګونې لپاره پخپله یو سوداګریز خطر جوړولای شي.

له ۲۰۰ میلیونه ډالري هوکړې تر ۵۰ میلیارد ډالري خوبه

د ډلټا کمپنۍ هوکړه په اوسني پړاو کې تر ډېره په افغانستان کې د ۵۰ میلیارد ډالرو د پانګونې د راتګ پر ځای د یوه اوږده مسیر د پیل معنا لري.

لومړی باید اکتشافي برمه‌کاري ترسره او د سوداګریزو زیرمو موجودیت ثابت شي.

که پایلې بریالۍ وې، په هرات کې د ګازو کارول د پروژې راتلونکی عملي پړاو کېدای شي.

د پایپ‌لاین جوړول او هغه د انرژۍ په سیمه‌ییز دهلېز بدلول لا سخت پړاو دی او پانګې، تخنیکي شریکانو، بازار او د سیمې د هېوادونو همکارۍ ته اړتیا لري.

د هوکړې سیاسي اهمیت هم له اقتصادي اړخ څخه کم نه دی. له شاوخوا درې لسیزو وروسته د ډیلټا او سنت‌ګس نومونو بیا راڅرګندېدل، د خلیلزاد حضور او د افغانستان په لویدیز کې احتمالي سرچینې د سویلي اسیا له بازارونو سره د نښلولو هڅه، دغه پروژه د پراخو سیمه‌ییزو معادلو له چوکاټ سره تړي.

د طالبانو لپاره هم دا هوکړه یو فرصت دی چې وښيي، سره له محدود نړیوال مشروعیت ، دوی لا هم کولای شي بهرني پانګه‌وال راجذب کړي. خو د داسې پروژې تر ټولو ساده پړاو د قرارداد لاسلیک دی. د هغې برخلیک به نه د ۵۰ میلیارد ډالرو شمیر، بلکې د لومړنیو سروې‌ګانو او برمه‌کارۍ پایلې، د پانګې او تخنیکي شریکانو جذب، د ګازو لپاره د بازار موجودیت او د سیاسي او سیمه‌ییز چوکاټ دوام ټاکي.

که دغه پړاوونه بریالي شي، افغانستان کولای شي له هغه هېواد څخه چې په تاریخي سنت‌ګس او تاپي طرحو کې تر ډېره د ګازو د تېرېدو مسیر و، په تولیدوونکي، مصرفوونکي او د انرژۍ په انتقالوونکي هېواد بدل شي.که داسې ونه شي، نو نوی سنت‌ګس هم ښايي د تېرو ګڼو لویو پروژو په څېر یوازې د نقشې او هوکړې تر کچې پاتې شي.

له دې سره د پاکستان په خواله رسنیو کې یو خبر د ځنګل د اور غوندې په ګړندي ډول خپور شو چې ګواکې اصف علي زرداري د خپل زوی بلاول بوټو زرداري د واده په مراسمو کې د ګډون په موخه اتریش ته تللی دی. خبر کې دا هم راغلي وو، چې د بلاول واده د سویس او اتریش تر منځ پروت د یوه کوچني هېواد لشټن سټاین له شهزادۍ سره کېدونکی دی.

له دې وروسته بیا ځینو خبریالانو وویل، چې د بلاول ناوې به د اتریش د پاچا لور وي. د لږ وخت د پاره د زرداري کورنۍ او د هغه ګوند پاکستان پیپلز پارټۍ پر دغو خبرونو چپ پاتې شوه، خو د اګست په ۳۱مه نېټه بلاول بوټو په یوه ویډیويي پیغام کې د خپل واده خبر رد کړ او د دې خبر په خپروونکو یې تور پورې کړ، چې هغوی دا خبر له مهمو ملي مسایلو نه د پاکستان د خلکو پام اړولو د پاره خپور کړی دی.

بلاول په خپل ویډیويي پیغام کې د داخله چارو د وزیر محسن نقوي نوم وانه‌خیست، خو هغه ته یې په اشارې کولو پر هغه تور پورې کړ، چې هغه د پاکستان د ایالتونو د وېش د پلان په وړاندې کولو سره له ځان نه د پاکستان ګورباچوف جوړول غواړي.

د بلاول بوټو له‌خوا د پاکستان د ګورباچوف جوړېدو تور یعنې د ګورباچوف غوندې عمل د تکرار په وسیله د پاکستان د ړنګولو تور؛ ځکه هم ډېر سنګین دی چې هغه پر دې خبره ښه خبر دی، چې د ایالتونو د وېشلو پلان د داخله چارو د وزیر محسن نقوي پلان نه‌دی، په حقیقت کې دا د پاکستان د پوځ د لوی درستیز فیلډ مارشال عاصم منیر پلان دی او محسن نقوي په سیاسي چارو کې د عاصم منیر ویاند بلل کیږي، نو بلاول په غیر مستقیم ډول عاصم منیر ته د پاکستان ګورباچوف ویلی دی.

پاکستان یو نوی هېواد دی، خو د دغه هېواد څلور واړه ایالتونه یعنې پنجاب، سندھ، پښتونخوا او بلوچستان ډېر ستر شالیدونه لري او دغه ایالتونه د تاریخي قومونو یعنې د پنجابیانو، سندھیانو، پښتنو او بلوچو وجود ترسیموي.

شنونکي وايي، چې د پاکستان جنرال‌واکي په درېیو وجوهاتو د دغو ایالتونو له‌منځه وړل غواړي؛ وړومبۍ وجه یې دا ده، لکه څرنګه چې دغه ایالتونه تاریخي قومونه، ژبې او هویتونه ترسیموي، نو دا د یوه نوي پاکستاني قوم د جوړېدو په لاره کې خنډ دي. دویمه وجه یې دا ده، چې دغه ایالتونه د فدرالي ډيموکراټيک نظام د نسبي مالي او سیاسي اختیار په چوکاټ کې کار کوي او تل د پوځي دیکتاتورۍ د جوړیدو پرضد مقاومت کوي. درېیمه وجه یې دا ده، چې د پاکستان د اساسي قانون له‌مخې، ایالتونه په‌خپله خاوره کې د شته طبیعي منابعو او د معدنونو د ملکیت حق لري. د جنرال‌واکۍ اقتصادي امپراتورۍ پورې تړلي شرکتونه دا غوښتنه لري، چې دغه طبیعي منابع او معدنونه د جنرالانو تر لاس لاندې مرکزي دولت ته په لاس ورشي او د پوځ سوداګریز شرکتونه به د دغو معدنونو تولید په نړۍ‌وال مارکېټ کې په اسانه وپلوري او په میلیاردونه ډالر به وګټي.

په لندن کې په ظاهره د زرداري بې‌وجې ناستي کې یوه نوې موخه هغه وخت ولیدلای شوه، چې سندھیانو د سندھ ایالت د وېش پر ضد سترې مظاهرې وکړې. د سندھ ایالتي پارلمان د ایالت د وېش پر ضد یوه سخته پریکړه تصویب او د سندھ په پارلمان کې د زرداري خور فریال تالپور، د سندھ لومړی وزیر مراد علي‌شاه او د پیپلز ګوند نورو غړو توندې ویناوې وکړې.

اوس ځینې پاکستاني ژورنالېسټان وايي، چې د پاکستان د اوسني ولسمشر په توګه په لندن کې د زرداري مېشت کېدل که د تبعیض جدي عمل نه هم وي، خو د خپلې مرورتیا د څرګندونې په موخه د تبعیض علامتي ګام ضرور دی.

دا خبره د یادونې وړ ده، چې دوه کاله وړاندې جنرالانو غوښتل چې د پنجاب په سویل کې کوم ځای چې پوځي صاحب منصبانو ته د دولت له‌خوا وړیا ترلاسه شوې ځمکې دي له اباسین نه د یادو ځمکو د خړوبولو په موخه درې کانالونه جوړ کړای شي، خو د کانالونو پروژې په سندھ کې په لویه کچه مخالفت وزېږاوه، ځکه چې د پنجاب او سندھ تر منځ د اباسین پر اوبو ډیرې شخړې لا هم پر خپل ځای دي، ځکه چې سندھ ته د اباسین اوبه وړومبی پر پنجاب کې تېرېږي بیا سندھ ته ورداخلیږي.

سندھیان وايي، چې پنجاب په اباسین کې د سندھ پر اوبو ګېډه اچوي، نو په ۲۰۲۵ کال کې د سویلي پنجاب د کانالونو د پروژې د پلي کېدو پر ضد مخالفت دومره پراخ او کلک شو چې زرداري هغه وخت جنرالانو ته وویل، چې له دغې پروژې نه لاس واخلي، ګنې نو هغه به د ولسمشرۍ له څوکۍ نه استعفا ورکړي. پوځ د زرداري خبره هغه وخت ومنله، خو د زرداري مخالفت یې تر اوسه په زړه پروت دی، چې د هغې د پاسه د ایالتونو د وېش دغه نوې کشاله منځ ته راغلله.

د پاکستان جنرال‌واکي نړۍوالو ته داسې ښيي، چې د هغوی تر واک لاندې پاکستان یو موټی او ځواکمن دی، خو د پاکستان په دوو ایالتونو بلوچستان او پښتونخوا کې اوږدې، پراخې او وینه تویوونکې جګړې، د پاکستان ژور اقتصادي او مالي بحران او د دغو ټولو د پاسه د یوه برحاله ولسمشر په توګه په لندن کې د مرورتیا په حال کې د اصف علي زرداري ناستې دا حقیقت په ګوته کوي، چې پاکستان کې دننه جدي او ژور سیاسي او ټولنیز تضادودنه موجود دي، چې د هغو حل کول د جنرال‌واکۍ د وس کار نه‌دی.

جالبه خبره دا ده، چې جنرالانو د نويو ایالتونو د پروژې په مسئله کې د نواز شریف او اصف زرداري د مجبورولو د پاره داسې زیګنالونه هم خواره کړل، چې که چېرې نواز شریف او زرداري د نویو ایالتونو په جوړولو کې له پوځ سره مرسته ونه‌کړي، نو پوځ به عمران خان له محبس نه راوباسي او هغه به نوې ټول‌ټاکنې وګټي.

شنونکي وايي، چې څو ورځې وړاندې سترې محکمې ځکه د عمران خان په باره کې امر کړی وو، چې هغه دې له محبس نه روغتون ته انتقال کړای شي، چې جنرالانو د سترې محکمې قاضیانو ته سترګه وهلې وه، خو د شهباز شریف حکومت عمران خان بېرته محبس ته واستاوه.

باروتو یوازې د صلصال او شهمامې اندامونه خاورې نه‌کړل، بلکې د یوه تاریخي هنري میراث داسې ظریف او بې‌ساري هنري اثار یې هم وتوږل، چې ښايي تراوسه به ډېرخلک ترې خبر هم نه‌وي. بامیان د لرغونپوهانو، هنرپېژندونکیو او د هرې څانګې هنرمندانو لپاره ولې دومره مهم و؟

یو خوا د قدرت جمال بل خوا د انسان کمال
زه یې لیونی کړمه چارچاپېره نور دی
نه‌‌دی بامیان نه‌دی دا دا خو کوه طور دی

هرخوا چې دې لاړ نظر غرونه نا ګلونه دي
هرغر دی دریاب د رنګ یو نا په زرګونه دي
بل خوا د ادم د ژوند مینې او ایمان قصه

هرغار کې نغمې د عشق هرخوا د جانان قصه
هریوغارکې پروت خاموش ساز یو د نورونو دی
دا ورک او ویجاړ جهان کور مې د نیکونو دی
(غني خان)

بامیان د افغانستان په زړه کې د لرغونې اریانا د برم یوه هنري تابلو وه، چې اوس ټوټې ټوټې د خپل عظمت د یادونو د څلي پښتو ته پرته ده.
ویل کیږي، په بامیان کې د مهایانا یو لوی ښوونځی و، چې له ټولې بودايي حوزې به د ورېښمو په لار له درېیو خواو څخه بامیان ته کاروانونه راتلل:
ـ له پېښور یا ژمني باګرام څخه د دوبني باګرام او د (نیلاب) پرغاړه د غوربند و شېبر په لار
- د سیکاراما له اړخه د پکتیانا، لوکرانا او چکړي و خوردکابل له لارې مخ په وردیکا بیا د بامیان تر زړه پورې
- د بګولان (بغلان) له ستر منځي څخه د شمالي هیندوکوښ پر څنډو تر بامیان پورې
بامیان یوازې د صلصال و شهمامې د مجسمو لپاره مشهور نه‌و، بلکې دلته د ګڼو هنرونو یوه بشپړه مجموعه پرته وه.
د بېلابېلو مغارو په دیوالونو او چتونو د طبیعي رنګونو داسې انځورونه ترپېړیو پېړیو رادیخوا هماغسې رنګین او زړه‌راکښونکي پاتې و، چې د سیلانیانو او څېړونکیو ډلې به یې دغې سیمې ته راکاږلې.
د سترې مجسمې د رواق په خورا ارزښمنو انځورونو کې یوه هم د چنګ‌غږونکیو نجونو نقاشي وه، چې د لرغونپوهانو له خوا بېسارې ګڼل کېده، دا انځور د هېواد پیاوړي انځورګر استاد یوسف کهزاد په یوه تابلو کې بیاځلې وپنځوله او پوهاند دکتور محمد رحیم الهام په یوه ښکلې مثنوي کې ستایلې وه، چې پیل یې داسې وو:

ای خداوندِ طرب را دختران
آسمانِ ذوق ِ ما را اختران
یادگارِ جاودانِ آریان
لعبتان ِ باستان ِ بامیان

د ټولې نړۍ د بشري ګډ فرهنګ د دغه میراث ویجاړونکي به يې په ورانولو ویاړي، خو د افغانستان خلک، نخبه‌ګان او فرهنګیان یې ښايي هرکله یاد په ویر او ماتم ولمانځي، چې بیا هيڅوک او هیڅکله د ملي فرهنګ له ارزښتونو سره داسې لوبه ونه کړي .

پنځه کاله وروسته، د افغانستان انځور متناقض دی.

له یوې خوا، هغه پراخه جګړه چې نږدې دوه لسیزې یې د هېواد ډېری برخې سوځولې وې، تر ډېره پای ته رسېدلې ده. طالبانو نږدې ټول هېواد تر خپل کنټرول لاندې لري، د جګړې د جبهو کچه په بې‌ساري ډول راټیټه شوې او د پخواني جمهوریت په څېر د پراخو جبهه‌یي جګړو نښې نه لیدل کېږي.

له بلې خوا، افغانستان له یوه بل ډول بحران سره مخ دی؛ د ښځو او نجونو د حقونو محدودېدل، اقتصادي ستونزې، بشري اړتیاوې، نړۍواله انزوا او د یوه ټول‌شموله سیاسي نظام نشتوالی.

نو پنځه کاله وروسته اصلي پوښتنه دا ده چې افغانستان له امریکا وروسته څه وګټل؟ او څه یې له لاسه ورکړل؟

افغانستان څه وګټل؟

د طالبانو تر واک لاندې افغانستان تر ټولو لوی بدلون د جګړې د کچې کمېدل دي.

د ۲۰۰۱ او ۲۰۲۱ ترمنځ افغانستان د طالبانو، افغان حکومت او نړۍوالو ځواکونو ترمنځ د اوږدې جګړې میدان و. په لسګونو زره افغانان هر کال د جګړې، چاودنو او بریدونو قرباني کېدل.

د ۲۰۲۱ کال له اګسټ وروسته، د پخوانۍ جګړې هغه بڼه نوره نږدې له منځه ولاړه.

د طالبانو حکومت اوس د هېواد پر ډېره برخه کنټرول لري او د پخواني جمهوریت په څېر د ولسوالیو، ولایتونو او لویو ښارونو د نیولو او بېرته له لاسه ورکولو جګړه نه شته.

دا بدلون د افغانستان د عادي خلکو لپاره مهم دی.

هغه بزګر چې پخوا به یې د لارې په اوږدو کې د جګړې له وېرې سفر نه شو کولای، هغه سوداګر چې د سړکونو پر سر له امنیتي ګواښونو وېرېده او هغه کورنۍ چې د چاودنې او جګړې له وېرې یې د شپې خوب نه شو کولای، لږ تر لږه د پخواني پراخ جنګ له خطر سره نه مخ کېږي. که په بل عبارت یې شرحه کړو، اوس طالبان په لارو او کوڅو کې ځانمرګي بریدونه نه کوي، د سړک غاړې ماین چاودنې نه کوي او جګړه درېدلې ده.

خو دا امنیت مطلق نه دی.

داعش خراسان لا هم د طالبانو لپاره امنیتي ګواښ دی او په افغانستان کې د ترهګرو ډلو د حضور په اړه نړۍوالې اندېښنې هم دوام لري.

یعنې جګړه کمه شوې، خو امنیتي ستونزه نه ده ورکه شوې.

د طالبانو لپاره د واک بشپړ کنټرول

له ۲۰۲۱ وروسته طالبان د یوه یاغي حرکت له حالت څخه د یوه حاکم ځواک په حالت کې بدل شول.

دوی د افغانستان د ډېرو برخو اداري، امنیتي او قضایي جوړښتونه تر خپل کنټرول لاندې راوستل.

دا د طالبانو لپاره ستره سیاسي لاسته راوړنه ده؛ خو د افغانستان لپاره یې بل اړخ هم شته.

طالبانو تر اوسه داسې سیاسي جوړښت نه دی رامنځته کړی چې د هېواد ټول سیاسي، قومي او ټولنیز جریانونه پکې ځان وویني.

له همدې امله، د جګړې پای ته رسېدل د سیاسي جوړجاړي په معنا نه دي.

افغانستان څه له لاسه ورکړل؟

تر ټولو ستر زیان ښايي د افغانستان د سیاسي نظام بدلون وي.

په ۲۰۲۱ کې یوازې یو حکومت سقوط ونه کړ؛ بلکې د ۲۰۰۱ وروسته جوړ شوی سیاسي نظم هم پای ته ورسېد.

اساسي قانون، ټاکنیز نظام، پارلمان او د جمهوریت ډېری بنسټونه له منځه ولاړل.

هغه نظام، له ټولو ستونزو، فساد، کمزورۍ او سیاسي اختلافونو سره - سره، د انتخاباتو، رسنیو، مدني ټولنې او سیاسي سیالۍ لپاره یو چوکاټ درلود.

د هغه نظام تر سقوط وروسته، دا سیاسي فضا محدوده شوه.

تر ټولو دروند زیان؛ ښځې او نجونې

که د تېرو پنځو کلونو د افغانستان د بدلون یو سمبول انتخاب شي، ښايي هغه د نجونو تړل شوي ښوونځي وي.

د ۲۰۲۶ کال تر اګسټ پورې شاوخوا ۲.۴ میلیونه افغان نجونې له منځنیو ښوونځیو څخه محرومې دي. افغانستان لا هم د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له ثانوي او لوړو زده‌کړو څخه په رسمي ډول منع دي.

دا بدلون یوازې د نن ورځې ستونزه نه ده. که یوه ۱۴ کلنه نجلۍ نن ښوونځي ته نه ځي، اغېزه یې یوازې پر همدې کال نه پاتې کېږي؛ د هغې پر راتلونکي مسلک، عاید، کورنۍ او د ټولنې پر اقتصادي ظرفیت اغېز کوي.

یونیسف خبرداری ورکړی چې د نجونو د زده‌کړو او د ښځو د کار محدودیتونه د افغانستان د ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو پر راتلونکي هم ژور اغېز کولی شي او د ښځو مساله یوازې تعلیم نه دی. د کار، سفر، عامه ژوند او سیاسي ګډون په برخه کې هم محدودیتونه پراخ شوي دي. ملګري ملتونه وايي چې د ښځو د عامه ژوند څخه د ایستلو بهیر په تېرو پنځو کلونو کې تر ډېره عادي شوی دی.

اقتصاد سقوط ونه کړ، خو عادي هم نه شو

له ۲۰۲۱ وروسته ډېرو خلکو وېره لرله چې افغانستان به په بشپړ اقتصادي سقوط کې ډوب شي.

د نړۍوالو مرستو کمېدو، د بهرنیو اسعارو د زېرمو کنګل کېدو او د بانکدارۍ د ستونزو له امله اقتصاد له سخت فشار سره مخ شو.

خو اقتصاد په بشپړ ډول ونه نړېد؛ سوداګري روانه ده، داخلي عواید راټولېږي او طالبان هڅه کوي چې د کانونو، کرنې، سوداګرۍ او سیمه‌ییز اتصال له لارې اقتصادي فعالیت پراخ کړي.

په وروستیو کلونو کې چین، ایران، روسیه او د سیمې ځینو نورو هېوادونو له طالبانو سره اقتصادي او سیاسي اړیکې پراخې کړې دي. د ۲۰۲۵ کال په جولای کې روسیه لومړنی هېواد شو چې د طالبانو حکومت یې په رسمي ډول وپېژاند.

خو دا لا هم د افغانستان د نړۍوال اقتصادي حالت د عادي کېدو معنا نه لري.

افغانستان لا هم له پراخو بشري اړتیاو، کمې پانګونې او د نړۍوالې مرستې له کمېدو سره مخ دی. د ۲۰۲۶ کال د بشري وضعیت په اړه راپورونه ښيي چې د خلکو اړتیاوې د طبیعي افتونو، راستنېدونکو کډوالو او د مرستو د کمېدو له امله لا هم ډېرې دي.

نړۍواله انزوا

د طالبانو یوه مهمه لاسته راوړنه دا ده چې له پنځو کلونو وروسته هم واک یې نه دی له لاسه ورکړی.

ډېرو هېوادونو له طالبانو سره اړیکې ساتلي دي. چین، روسیه، ایران، پاکستان، د منځنۍ اسیا هېوادونه او نور دولتونه له کابل سره سیاسي او اقتصادي تعامل لري.

خو د طالبانو حکومت لا هم د نړۍوالې ټولنې له پراخ رسمي مشروعیت څخه محروم دی.

روسیه په ۲۰۲۵ کې لومړنی هېواد شو چې د طالبانو حکومت یې په رسمي ډول وپېژاند، خو د ډېرو هېوادونو دریځ لا هم د رسمي پېژندنې پر ځای له عملي تعامل سره محدود دی.

نو افغانستان نه په بشپړ ډول منزوي دی او نه نړۍوال نظام ته بېرته بشپړ داخل شوی.

د امریکا میراث څه دی؟

پنځه کاله وروسته د امریکا د شلو کلونو میراث هم دوه مخونه لري. د ۲۰۰۱ او ۲۰۲۱ ترمنځ میلیونونه افغان ماشومان ښوونځیو ته لاړل، خصوصاً په ښارونو کې رسنۍ، پوهنتونونه، مدني ټولنه او ښځینه مسلکي حضور پراخ شو.

خو هغه نظام چې دغه بدلونونه یې رامنځته کړل، د بهرني پوځي او مالي ملاتړ د له منځه تلو سره سقوط وکړ.

دا د امریکا د افغانستان پالیسۍ تر ټولو لویه پوښتنه ده چې ولې هغه دولت چې امریکا یې د شلو کلونو لپاره جوړاوه، د امریکا له وتلو وروسته دومره ژر ونړېد؟

ځواب یوازې په طالبانو کې نه دی. د جمهوریت داخلي سیاسي اختلافات، فساد، د واک تمرکز، کمزوری اداري جوړښت، د امنیتي ځواکونو پر بهرني ملاتړ اتکا او د امریکا د وتلو څرنګوالی ټول د دې سقوط په کیسه کې برخه لري.

له پاکستان سره دښمني

له امریکا وروسته افغانستان یو ځل بیا د سیمې په جیوپولیټیک کې ډېر مهم شوی دی.

طالبان هڅه کوي له چین، روسیې، ایران او مرکزي اسیا سره اړیکې پراخې کړي.

خو له پاکستان سره اړیکې، چې یو وخت د طالبانو له مهمو سیمه‌ییزو اړیکو څخه ګڼل کېدې، په وروستیو کلونو کې سختې شوې دي. د پاکستان او طالبانو ترمنځ د ډېورنډ پر کرښې، تحریک طالبان پاکستان او متقابلو امنیتي تورونو له امله اړیکې ترینګلې شوې دي.

دا بدلون هم د ۲۰۲۱ وروسته افغانستان د نوې جیوپولیټیکي نقشې یوه مهمه برخه ده.

نو که په لنډ ډول ووایو، چې افغانستان څه وګټل او څه یې له لاسه ورکړل؟

افغانستان وګټل:

• د پراخې جبهه‌یي جګړې پای؛
• د طالبانو تر کنټرول لاندې نسبي سراسري امنیت؛
• د یوه مرکزي واک بیا ټینګېدل؛
• د سیمه‌ییزو هېوادونو له لوري د اقتصادي او سیاسي تعامل زیاتېدل؛
• د اوږدې بهرنۍ پوځي مداخلې پای.

خو افغانستان له لاسه ورکړل:

• د جمهوري نظام سیاسي جوړښت؛
• انتخاباتي او پارلماني نظام؛
• د ښځو او نجونو د تعلیم او کار پراخ حقونه؛
• د رسنیو او مدني فعالیتونو ډېره برخه؛
• د نړۍوالې پراختیايي مرستې لویه برخه؛
• د میلیونونو افغانانو د راتلونکي په اړه سیاسي او اقتصادي ډاډ.

پنځه کاله وروسته؛ افغانستان د جګړې له پای او د بحران له دوام سره مخ دی

د افغانستان د پنځو کلونو کیسه نه یوازې د «بریا» کیسه ده او نه یوازې د «ماتې».

طالبان کولای شي ووایي چې جګړه یې پای ته ورسوله، بهرني ځواکونه ووتل او د هېواد کنټرول یې ترلاسه کړ.

د دوی مخالفان کولای شي ووایي چې د دې بریا قیمت د سیاسي ازادۍ، د ښځو د حقونو، تعلیم او نړۍوال مشروعیت په برخه کې ډېر دروند دی.

د دواړو روایتونو ترمنځ یو حقیقت شته، افغانستان له یوې جګړې وتلی، خو لا هم له یوه ژور سیاسي، اقتصادي او ټولنیز بحران څخه نه دی وتلی.

پنځه کاله مخکې پوښتنه دا وه چې امریکا به کله ووځي؟ خو نن پوښتنه بدله شوې ده:

افغانستان به کله داسې نظام ومومي چې هم امنیت ولري، هم مشروعیت، هم اقتصادي ثبات او هم د خپلو ټولو وګړو—ښځو او نارینه‌وو—لپاره د راتلونکي حق؟

همدا به د ۲۰۲۱ کال د اګسټ تر ټولو مهم میراث او د راتلونکو کلونو تر ټولو ستره ازموینه وي.

همدې دښمنۍ د افغانستان او سیمې په قضیو کې ښکېل یو شمېر هېوادونه دې ته هڅولي چې له داعش سره د طالبانو مبارزه، له دې ډلې سره د تعامل یو دلیل وبولي.

له تاکتیکي پلوه ښايي دا ډول چلند د درک وړ وي، داسې لکه «د دښمن په لاس د مار سر ځپل». که هغه ځواک چې موږ ورسره ستونزه لرو، وکولای شي تر ځان ډېر خطرناک دښمن له منځه یوسي، نو ولې له دې فرصته ګټه وانخلو؟

خو ستونزه له هغه ځایه پیلېږي چې یو لنډمهاله تاکتیک د اوږدمهالې ستراتیژۍ ځای ونیسي. که موضوع ته له پراخ لیدلوري وګورو، طالبان او داعش، له ټولې هغې خونړۍ دښمنۍ سره سره چې ترمنځ یې شته، له ځینو اړخونو د یوې سکې دوه مخونه دي.

دوی په ارادي یا غیرارادي ډول یو بل ته متقابل خدمتونه کوي او داسې شرایط رامنځته کوي چې د یوه بقا د بل د بقا د لاملونو له بیا تولید سره مرسته کوي. له همدې امله، د یوه لوري په لاس د بل تاکتیکي ځپل په افغانستان او سیمه کې د افراطیت د بحران اساسي حل نه شي کېدای.

طالبان؛ د افراطیت د خامو موادو د تولید کارخانه

تر ټولو مهم خدمت چې طالبان یې داعش ته کوي، د جګړې په ډګر کې نه، بلکې د فکر او فرهنګ په ډګر کې ترسره کېږي. طالبان د دین د افراطي تعبیر په ترویجولو، په ټولنه کې د یوه غږ په حاکمولو، د انتقادي فکر په له منځه وړلو او د هغو بهیرونو په محدودولو یا حذفولو سره چې له بل لیدلوري د دیني بنسټپالنې نقد کولای شي، په عملي ډول داسې زمینه برابروي چې لا ډېرو افراطي بهیرونو ته پکې د خلکو ورماتېدل اسانه کېږي.

د دین او سیاست بشپړ ګډول، د جهاد تر عنوان لاندې د دین پر جنګي اړخ ټینګار، د «استشهادي» په نوم د ځانمرګو بریدونو ستاینه او د تکفیر د ادبیاتو او د الحاد، سیکولرېزم او بې‌دینۍ په څېر تورونو پراخ کارول، د هغه فکري روایت برخې دي چې د افراطیت پر وړاندې رواني او اخلاقي پولې کمزورې کوي.

هغه څوک چې کلونه په داسې فکري چاپېریال کې روزل شوی وي، له داعش سره د یوځای کېدو لپاره بشپړ فکري بدلون ته اړتیا نه لري، بسنه کوي چې پر هماغه لار څو نور ګامونه واخلي.

له دې لیدلوري، طالبان له مخکې د داعش د ایډیالوژیک کار ډېره برخه ترسره کوي. هغه ځوان چې لا وړاندې یې منلې وي چې سیاسي نظام باید دین‌محوره وي، وسله‌وال جهاد د سیاسي بدلون مشروع لاره ده، ځانمرګي برید ته «استشهاد» ویل کېدای شي، فکري مخالفان په دیني مفاهیمو رټل کېدای شي او کثرت‌پالنه او سیکولرېزم له دین څخه د انحراف نښې دي، نور د داعش لپاره ناپېژندل شوي خام مواد نه دي.

له دې وروسته به اختلاف پر دې وي چې کومه ډله د دیني حکومت «لا اصیله» بېلګه ده او کوم سازمان دا ایډیالوژي په ډېر قاطعیت پلې کوي.

له داعش سره د یو شمېر افراطي عناصرو د یوځای کېدو تجربه هم ښيي چې د هغوی د افراطي کېدو بهیر تر ډېره د سیاسي اسلام او جهادي روایتونو له منځه تېر شوی دی، داسې نه ده چې هغوی دې په مستقیم ډول له یوه لېبرال یا سیکولر بهیر او یا ان له دودیز اسلام او تصوف څخه داعش ته ورغلي وي.

له دغو کسانو ځینې یې په لومړي سر کې د داسې ادبیاتو تر اغېز لاندې راغلي چې طالبان او هغوی ته نږدې بهیرونه هم له هماغو فکري سرچینو تغذیه کېږي، خو وروسته دې پایلې ته رسېدلي چې طالبان د خپلو ادعاوو په عملي کولو کې رښتیني نه دي.

اختلاف پر اصولو دی که اصولو ته پر وفادارۍ؟

د دغو عناصرو له نظره، د طالبانو ستونزه حتمي د هغوی فکري بنسټونه نه دي، بلکې له هماغو بنسټونو د طالبانو انحراف دی. د بېلابېلو هېوادونو له استخباراتي ادارو سره د طالبانو پټې او ښکاره اړیکې، له بهرنیو قدرتونو سره سیاسي معاملې او د دې ډلې مصلحت‌پال چلند ښايي د یوه افراطي کس لپاره د «نفاق» یا له ادعا شویو ارمانونو څخه د واټن اخیستو نښه وګڼل شي.

د بېلګې په توګه، جهادي عناصر ښايي د ایمن الظواهري برخلیک په همدې چوکاټ کې داسې تعبیر کړي چې طالبان د سیاسي اړتیاوو پر مهال د ایډیالوژیکو غوښتنو او د خپل واک د بقا د ملاحظاتو ترمنځ یو انتخابولای شي.

له بلې خوا، د طالبانو قومي چلند هم د یو شمېر ایډیالوژیکو عناصرو لپاره ستونزه‌پارونکی دی. کله چې په ځینو مواردو کې قومي تړاو پر عقیدوي پیوستون برلاسی کېږي او د یوه قوم کسان، له بېلابېلو فکري مخینو سره سره، د نورو قومونو پر مذهبي سیالانو غوره ګڼل کېږي، یو سخت‌دریځی بنسټپال ښايي دا چلند پر قومیت د عقیدې د لومړیتوب له اصل سره خیانت وبولي.

په داسې شرایطو کې داعش اړ نه دی چې د دغو کسانو د جذب لپاره نوی نړۍ‌لید رامنځته کړي، یوازې دومره بسنه کوي چې طالبان «خپلو ارمانونو ته په نه وفادارۍ» تورن کړي. په دې مانا، طالبان په دوامداره توګه د داعش د احتمالي بشري ځواک یوه برخه تولیدوي.

داعش؛ د طالبانو د سپین‌ښودنې ماشین

خو دا خدمتونه یو اړخیز نه دي. داعش هم په تېره یوه لسیزه کې طالبانو ته یو ډېر مهم خدمت کړی دی چې طالبان یې د ځان په پرتله معتدل ښودلي دي. داعش له مخالفانو سره د چلند د تر ټولو تاوتریخجنو بڼو، د شیعه‌ګانو د وژلو، له دودیزو سني مسلمانانو سره د دښمنۍ، پر ملکي وګړو د بریدونو او د تکفیر د ادبیاتو د پراخ کارولو له لارې د افراطیت داسې انځور وړاندې کړی چې د طالبانو په څېر ډلې یې په پرتله کم‌خطره ښکاري.

د داعش راڅرګندېدو په حقیقت کې د پرتلې معیار بدل کړ. که طالبان له یوه کثرت‌پال، ډیموکراتیک او د هېواد د ټولو وګړو پر حقونو ولاړ نظام سره پرتله شي، د دې ډلې استبدادي او افراطي ماهیت څرګندېږي، خو کله چې طالبان د داعش ترڅنګ کېښودل شي، ناڅاپه د «اهون‌الشرین» او «اخف‌الضررین» په ځای کې واقع کېدای شي، یعنې د لا بد په مقابل کې د بد انتخاب.

ښايي هېڅ یوې پدیدې د داعش د ظهور په کچه د طالبانو له سپین‌ښودنې او عادي‌کولو سره مرسته نه وي کړې. د داعش له بې‌حده تاوتریخوالي او د بېلابېلو هېوادونو د ځوانانو د جذبولو له وړتیا څخه راولاړې شوې وېرې د یو شمېر دولتونو ترمنځ دا تصور پیاوړی کړ چې طالبان، له ټولو نیمګړتیاوو سره سره، د یوه لا خطرناک ګواښ پر وړاندې خنډ کېدای شي.

له دې لیدلوري، که طالبان داعش ته ایډیالوژیک خام مواد او احتمالي بشري ځواک برابروي، داعش هم طالبانو ته امنیتي اعتبار او د سیاسي تعامل زمینه برابره کړې ده.

طالبانو هم د دې سیاسي پانګې پر اهمیت ښه پوهېدلي دي. په دوامداره توګه د داعش د خطر برجسته کول او د هغه د مهارولو یوازینی ځواک په توګه د ځان معرفي کول، د طالبانو په سیمه‌ییزو اړیکو کې پر یوې مهمې وسیلې بدل شوي دي.

ان داسې تورونه هم مطرح شوي چې ښايي ځینې تاوتریخجنې پېښې داعش ته منسوبې شوې وي، څو د دې ډلې خطر تر واقعي کچې لوی وښودل شي، خو له خپلواکو څېړنو پرته د دغو ادعاوو د بېلګو په اړه پرېکنده حکم نه شي کېدای. له دې سره سره، د هرې ځانګړې قضیې له رښتینولۍ پرته، څرګنده ده چې «د داعش ګواښ» د طالبانو لپاره ارزښتناکه سیاسي او امنیتي پانګه ده.

د افراطیت امنیتي اقتصاد

دا مسئله یو بل اړخ هم لري. له ترهګرۍ سره مبارزه په تېرو څو لسیزو کې د امنیتي او استخباراتي ادارو د فعالیت پر یوې پراخې برخې بدله شوې ده. دولتونه له دې ګواښ سره د مقابلې لپاره پراخې بودجې ځانګړې کوي او امنیتي سازمانونه د ګواښ د کچې له مخې لا ډېر امکانات، صلاحیتونه او اهمیت ترلاسه کوي.

دې وضعیت هغه څه رامنځته کړي چې «د افراطیت امنیتي اقتصاد» یې بللای شو. د یوه مهار شوي او کنټرولېدونکي ترهګریز ګواښ موجودیت ښايي د ځینو امنیتي شبکو لپاره د بودجې، نفوذ او سازماني اهمیت د دوام توجیه شي. له همدې امله، تل دا خطر شته چې د ګواښ مدیریت د هغه د رامنځته کوونکو عواملو د له منځه وړلو ځای ونیسي.

په داسې چاپېریال کې طالبان د ځینو سیمه‌ییزو ادارو لپاره پر یوه تاکتیکي شریک بدلېدای شي، استخباراتي معلومات ورکړي، د داعش غړي وځپي او په بدل کې پیسې، امکانات یا یو ډول زغم او سیاسي تعامل ترلاسه کړي.

خو اساسي تناقض لا هم پر خپل ځای دی؛ هماغه ځواک چې نن د داعش څو غړي نیسي یا وژني، په ورته وخت کې د افراطي ښوونیز او تبلیغاتي نظام په پراخولو سره د داعش د غړیو د جلب لپاره اړین بشري او فکري مواد بیا تولیدوي.

د مار سر او هغه لاس چې نوي ماران روزي

که د سیمې او نړۍ هېوادونه له داعش او ترهګرۍ سره د مبارزې په ادعا کې جدي وي، یوازې پر لنډمهالو امنیتي اقداماتو بسنه نه شي کولای. له افراطیت سره مبارزه یوازې د یوه سازمان د غړو وژل او نیول نه دي؛ تر دې مهمه دا ده چې هغه ریښې وچې شي چې په دوامداره توګه نوي سازمانونه زېږوي.

دا نه شي کېدای چې له یوې خوا د داعش د څو هستو د ځپلو هرکلی وشي او له بلې خوا، د مذهبي تعصب په چاپېریال کې د ګڼ شمېر ځوانانو روزلو، د داعشي فکر لرونکو زرګونو مدرسو پراخېدو، د عصري زده‌کړو او انتقادي فکر له منځه وړلو او د جهاد، تکفیر او ځانمرګو بریدونو د ادبیاتو خپرېدو ته بې‌پامي وشي.

همدلته د «د دښمن په لاس د مار د سر ځپل» بېلګه لا روښانه مانا پیدا کوي. ښايي نن د طالبانو په لاس د داعش د مار سر وځپل شي، خو که همدا لاس داسې چاپېریال رامنځته کړي چې په دوامداره توګه نوي ماران پکې وروزل شي، د نن ورځې تاکتیکي بریا د سبا ستراتیژیکې ماتې ته زمینه برابرولای شي.

پاکستان د دې ډول محاسبې د ناپایښت یوه نږدې بېلګه ده. هغه تاوتریخوالی چې نږدې هره ورځ قرباني اخلي، ښيي چې افراطیت د تل لپاره په ټاکلو جغرافیایي او سازماني پولو کې نه شي مهارېدای. هغه څه چې نن د فشار وسیله یا تاکتیکي شریک ګڼل کېږي، سبا پر یوه خپلواک ګواښ بدلېدای شي.

له همدې امله، اصلي ستونزه یوازې داعش یا طالبان نه دي، بلکې د افراطیت د تولید کړۍ ده. تر هغه چې دا کړۍ ماته نه شي، طالبان او داعش به له خپلې خونړۍ جګړې سره سره، یو بل ته متقابل خدمتونه روان وساتي. طالبان د افراطیت فکري او بشري زمینه بیا تولیدوي او داعش د وېرې په خپرولو سره طالبان د یوه «کم‌خطره» انتخاب په توګه د سیمې سیاسي بازار ته وړاندې کوي. یو له بله ځواک اخلي او بل د لومړي له موجودیته امنیتي مشروعیت ترلاسه کوي.

هغه سیاست چې دا اړیکه له پامه غورځوي، ښايي یو برید شنډ یا د داعش یوه هسته له منځه یوسي، خو د تلپاتې ثبات د رامنځته کولو توان به ونه لري.

له افراطیت سره د مبارزې لاره دا نه ده چې یو افراطیت د بل افراطیت د ځپلو لپاره غوره شي، بلکې د هغې زمینې وچول دي چې دواړه ترې راټوکېږي.