خبریال، افغانستان انټرنشنل
«زه لا هم افغانستان ته هیله من یم»؛ دا خبره خبریال پیتر جوونال کوي. هغه له څلورو لسیزو ډېر وخت په افغانستان کې جګړې، د حکومتونو نسکورېدل او د بېلابېلو واکمنیو راټوکېدل او له منځه تلل له نږدې لیدلي دي.
پیتر جوونال افغانستان ته د شوروي پوځونو له ننوتلو یوازې درې میاشتې وروسته لاړ. د ډاکټر نجیبالله د حکومت نسکورېدل یې ولیدل، د طالبانو د راټوکېدو په لومړیو ورځو کې یې په کندهار کې د دې ډلې له مشرانو سره چای او فانتا وڅښل، د اسامه بن لادن راڅرګندېدل یې له نږدې تعقیب کړل، د القاعدې د مشر له لومړنیو مهمو مرکو څخه د یوې په چمتو کولو کې یې ونډه واخیسته، د احمدشاه مسعود ترور او د سپټمبر د ۱۱مې بریدونه یې تعقیب کړل او په پای کې، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، خپله هم څه موده بندي شو.
هغه د افغانستان له فرهنګ او ژوند او ژواک سره نږدې پاتې شوې او ان د خبرو پر مهال کله ناکله د افغانستان عامې کلمې او اصطلاحات کاروي.
جوونال وايي: «د شوروي پوځونو له راتګ درې میاشتې وروسته، د لومړي ځل لپاره افغانستان ته راغلم او تر اوسه څه باندې ۷۰ ځله دې هېواد ته تللی یم».
هغه د جهاد له کلونو وروسته د جګړې جبهې هم لیدلې او هم یې د افغانستان سیاسي او پوځي بدلونونه له نږدې څارلي دي.
په ۱۹۹۲ کال کې، چې د ډاکټر نجیبالله حکومت نسکورېده، جوونال په کابل کې و او د افغانستان د تاریخ د یوې نوې مرحلې پیل یې له نږدې ولید.
د طالبانو په لومړیو ورځو کې له ملا برادر سره فانتا
د جوونال د مسلکي ژوند یوه له تر ټولو نه هېرېدونکو لیدنو څخه په ۱۹۹۴ کال کې وه. کندهار تازه د طالبانو لاس ته لوېدلی و او دې ډلې لا په ټول هېواد کې واک نه و ټینګ کړی.
په هغه وخت کې د افغانستان سوېل له پراخې ناامنۍ او ګډوډۍ سره مخ و. په لارو کې ګڼې پوستې جوړې شوې وې، له مسافرو پیسې اخیستل کېدې او د عادي خلکو ژوند د ناامنۍ تر اغېز لاندې و.
جوونال وايي: «د سپینبولدک او کندهار ترمنځ ۱۴ پوستې وې. هرې پوستې له مسافرو یو څه پیسې اخیستې. د عادي خلکو لپاره وضعیت ډېر خراب و».
هغه د کندهار له سقوط یوازې څلور ورځې وروسته، د طالبانو د اوسني رییسالوزرا له اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر سره ولیدل. د جوونال په وینا، په هغه وخت کې په سویلي ولایتونو کې یو شمېر خلکو د طالبانو ملاتړ کاوه، ځکه هیله یې لرله چې دا ډله به بېقانونۍ او ناامنۍ پای ته ورسوي. خو د طالبانو له مشرانو سره د هغه لیدنه په پیل کې چندان دوستانه نه ښکارېده.
طالبان د بيبيسي پر هغه راپور په غوسه وو چې د دې ډلې په اړه خپور شوی و او ان د یوه لوېدیز خبریال دلومړي ځل لپاره د بندي کېدو خبرې هم کېدې، خو څو دقیقې وروسته د لیدنې فضا بدله شوه.
جوونال وايي: «زما ژباړن له ملا برادر څخه وپوښتل: ده ته کوکاکولا ورکوې که فانتا؟ ملا برادر ماته مخ راواړاوه او ویې ویل: کوم یو غواړې؟ په هماغه شېبه پوه شوم چې خطر تېر شوی دی».
په هغه شېبه کې د کوکاکولا یا فانتا په اړه یوه ساده پوښتنه د جوونال لپاره بل مفهوم درلود. هغه پوه شوی و چې د بندي کېدو احتمال یې له منځه تللی دی.
د ډېرو بهرنیو خبریالانو خلاف، جوونال به د خپلو دندو له پای ته رسېدو وروسته تل افغانستان نه پرېښود.
هغه به کله ناکله څو ورځې او څو اونۍ نور هم پاتې شو، له قوماندانانو، قومي مشرانو او عادي خلکو سره به یې خبرې کولې او داسې اړیکې یې جوړولې چې کلونه به یې دوام کاوه.
هغه وايي: «نه مې غوښتل یوازې د خلکو فلم واخلم او بیا ورک شم». همدا چلند وروسته د هغه د مسلکي ژوند له تر ټولو مهمو پانګو څخه و.
کله چې خبریال په منځګړي بدل شو
د افغانستان له ټولنې او سیمهییزو شبکو سره د جوونال پېژندګلوي یوازې د ځانګړو راپورونو تر چمتو کولو محدوده نه وه، هغه په بېلابېلو پړاوونو کې د بندیانو او برمته شویو کسانو د خوشې کېدو لپاره هم هڅې کړې دي.
د هغه په وینا، په ۲۰۰۴ کال کې یې په کابل کې د ملګرو ملتونو د درېیو تښتول شویو کارکوونکو په خوشې کېدو کې ونډه لرله. هغه همدارنګه د یو شمېر هغو پاکستاني بندیانو په خوشې کېدو کې همکاري کړې چې د متحدې جبهې له خوا نیول شوي وو او د شوروي پوځونو د یو شمېر هغو سرتېرو په خوشې کېدو کې یې هم برخه لرله چې د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته په افغانستان کې پاتې وو.
جوونال وايي، په افغانستان کې د خپلو کلونو د حضور پر مهال یې د لسګونو بندیانو او برمته شویو کسانو په خوشې کېدو کې ونډه اخیستې ده.
هغه باور لري چې په افغانستان کې ډېری اختلافونه د خبرو له لارې حل کېدای شي: «که افغانانو ته شرایط تشریح کړئ او له هغوی سره په درناوي چلند وکړئ، هغوی ډېری خبرو ته غوږ نیسي».
د اسامه بن لادن د مشهورې مرکې تر شا
په ۱۹۹۷ کال کې جوونال د سياېناېن له شبکې سره د اسامه بن لادن د مشهورې مرکې په چمتو کولو کې ونډه لرله. هغه مهال لا ډېرو خلکو تصور نه کاوه چې څو کاله وروسته به د بن لادن نوم د نړۍ د سیاست او امنیت له تر ټولو مشهورو نومونو څخه شي.
جوونال له طالبانو سره د بن لادن د اړیکو په اړه وايي: «طالبانو هغه ته پناه ورکړې وه، ځکه د جهاد پر مهال یې له افغانانو ملاتړ کړی و او پیسې او امکانات یې ورسره شریک کړي وو».
هغه د القاعدې د پلانونو په اړه د طالبانو د درک کچې په تړاو هم څرګند نظر لري: «زه نږدې ډاډه یم چې طالبان نه پوهېدل هغه پر امریکا د بریدونو پلان جوړوي».
څلور کاله وروسته، د بن لادن نوم د نړۍ د خبرونو په سر کې راغی او افغانستان یو ځل بیا د نړیوالې پاملرنې په مرکز بدل شو، خو تر هغه مخکې، دې هېواد د خپل معاصر تاریخ له تر ټولو مهمو ترورونو څخه د یوه شاهد و.
د احمدشاه مسعود ترور او د سپمټمبر ۱۱مه
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر په نهمه، د متحدې جبهې قوماندان احمدشاه مسعود په یوه ځانمرګي برید کې ووژل شو.
جوونال هغه مهال په پاکستان کې و. هغه یادوي چې په لومړیو ساعتونو کې د مسعود د وژل کېدو خبر په رسمي ډول نه تأییدېده. نوموړی وايي، « په پیل کې یې د مسعود د وژل کېدو خبر نه تاییداوه، ځکه اندېښنه یې لرله چې د متحدې جبهې روحیه به زیانمنه شي».
د جوونال له نظره، مسعود د افغانستان د معاصر تاریخ له مهمو څېرو او له هغو لږو افغانانو څخه و چې د افغانستان لپاره یې جګړه کوله. د نوموړي په وینا، د هغه له لاسه ورکول د افغانستان لپاره یوه ستره ضایعه وه.
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر په ۱۱مه، جوونال د پېښور په پرل کانټیننټل هوټل کې و.
هغه وايي: «ما په سياېناېن کې ولیدل چې الوتکې له نړیوالو سوداګریزو اسمانڅکو ودانیو سره ولګېدې».
په هغه شېبه کې لا څرګنده نه وه چې دغه بریدونه به د نړۍ او په ځانګړي ډول د افغانستان لپاره څه پایلې ولري، خو څو اونۍ وروسته، افغانستان یو ځل بیا د نړیوال سیاست په مرکز کې راغی. د طالبانو حکومت نسکور شو، امریکايي ځواکونه او متحدین یې افغانستان ته ننوتل او داسې جګړه پیل شوه چې نږدې دوه لسیزې یې دوام وکړ.
په دې ټولو کلونو کې افغانستان د جوونال لپاره یوازې د کار ځای نه و. هغه د جګړې ویجاړۍ، بېځایه کېدل او قربانیان له نږدې لیدلي دي. نوموړی وايي، « ما لیدلي چې راکټونه څنګه ملکي خلک وژني. ما لیدلي چې زما تر څنګ خلک وژل شوي دي. دا داسې څه نه دي چې هېر شي».
د هغه له نظره، عادي خلک تل د جګړو تر ټولو ستر قربانیان پاتې شوي دي.
د طالبانو بیا را ستنېدل
په ۲۰۲۱ کال کې، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، له افغانستان سره د جوونال اړیکې یو ځل بیا نوي پړاو ته داخلې شوې. دا ځل هغه نه د خبریال او نه د منځګړي په توګه، بلکې خپله د یوه بندي په توګه له طالبانو سره مخ شو.
هغه سړی چې کلونه یې د نورو د خوشې کېدو لپاره هڅې کړې وې، دا ځل پخپله بندي و.
خو هغه وايي چې خپله ارامي یې ساتلې وه. نوموړی زیاتوي، « د یوه ورانپوهاوي له امله طالبانو زه ونیولم. زه رښتیا هم ارام وم، ځکه پوهېدم چې څوک به ما ونه ساتي. زما تر ټولو ستره اندېښنه دا وه چې کورنۍ مې ونه پوهېږي چې زه چېرته یم».
له لسیزو جګړو، د حکومتونو له نسکورېدو، بهرنیو لاسوهنو او پرلهپسې بحرانونو وروسته، جوونال چې اوس په برېتانیا کې ژوند کوي، لا هم د افغانستان لپاره هیله لري.
هغه وايي، « زه فکر کوم افغانستان کولای شي دا کړۍ ماته کړي. لا هم فرصت شته. د افغانستان د ستونزو یوه لویه برخه د بهرني نفوذ او بهرنیو پیسو له امله رامنځته شوې ده».
د هغه په باور، وروستۍ حللاره باید د افغانستان دننه رامنځته شي او له سیاسي پلوه افغانان پرېښودل شي، چې خپلې ستونزې پخپله حل کړي. خو له دومره کلونو وروسته هم، چې د افغانستان په اړه خبرې کوي، لا هم یوه جمله تکراروي: «زه لا هم هیله لرم».
ښايي همدا هیله د هغه سړي د کیسې لپاره تر ټولو ښه پای وي چې د افغانستان د تاریخ څلور لسیزې یې له نږدې لیدلې دي، خو لا هم باور لري چې د دې کیسې فصلونه لا نه دي پای ته رسېدلي.
