۲۵ کاله وروسته القاعده د ۲۰۰۱ کال په څېر نه ده ځکه د خپلو مشرانو، مالي سرچینو، اړیکو او منظمې مرکزي قوماندې په له لاسه ورکولو سره خورا کمزورې شوې ده. د دې شبکې د ماتې تر ټولو روښانه نښه ښايي د هغې د مشرانو وژل کېدل وي خو د دوی له منځه تلو القاعدې ته د پای ټکی نه دی اېښی.
د ۲۰۰۱ کال له بریدونو وروسته پر القاعدې د امریکا او د هغې د متحدانو پوځي او استخباراتي فشار، د شبکې د مشرانو پرلهپسې وژل کېدو او د دې شبکې د پټنځایونو او اړیکلارو له منځه وړو د القاعدې وړتیاوې محدودې کړې. خو په ورته وخت کې د دې شبکې سیمهییزو څانګو د ځان لپاره جلا ځایونه پیدا کړل.
په افریقا کې جماعت نصرت الاسلام والمسلمين (JNIM) او الشباب، په عربي ټاپووزمه کې د القاعدې څانګه (AQAP) او په جنوبي اسیا کې د القاعدې د هند نیمې وچې څانګه (AQIS) د القاعدې د جولې د تغییر بېلابېلې بڼې دي.
په دغه نوي جوړښت کې محلي څانګې مکلفې نه دي، چې دایم د مرکزي مشرتابه تر مستقیمې قوماندې لاندې کار وکړي. اپوټه، د سیمې له سیاسي، ټولنیز او امنیتي چاپېریال سره یې ځان عیارول د پایښت مهمه وسیله ده. له همدې امله نننۍ القاعده د مشرتابه د ځایناستي پرځای له دې اړخه ارزول کیږي، چې په بېلابېلو سیمو کې یې شبکې، کدرونه او نظریاتي نفوذ تر کومه بریده پاتې دي.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د څارډلې د ۲۰۲۶ کال په رپوټ کې هم همدې توپیر ته اشاره شوې ده.
رپوټ وايي چې «د القاعدې وضعیت او ځواک د تېر رپوټ په پرتله په بنسټیز ډول نه دي بدل شوي او د دې ډلې د بهرنیو عملیاتو لېوالتیا لا هم موجوده ده». رپوټ همداراز وايي، چې القاعده په افغانستان کې د طالبانو له ملاتړه برخمنه ده او د نورو وسلهوالو ډلو، په ځانګړي ډول تحریک طالبان پاکستان (TTP) د جنګیالیو د روزنې او سلاکارۍ رول لوبوي.
طالبان د ملګرو ملتونو رپوټونه ردوي او وايي، چې په افغانستان کې بهرنۍ جنګیالۍ ډلې نشته.
افغانستان لا هم د القاعدې په نقشه کې دی
د القاعدې لپاره افغانستان لاهم په سیمه کې د حضور، کدرونو ساتلو، روزنې او اړیکو مساعد چاپېریال دی.
په ۲۰۲۲ کال کې په کابل کې د ایمن الظواهري وژل کېدو وښوده چې د القاعدې جګپوړي مشران لا هم په افغانستان کې د فعالیت لپاره پټنځایونه موندلی شي. د ترهګرۍ ضد مرکز د ارزونو له مخې، د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته القاعدې او په ځانګړي ډول ددې شبکې د هند نیمه وچې څانګې په افغانستان کې له نوي وضعیت څخه د ګټې اخیستو هڅه کړې ده.
خو د افغانستان اوسنی وضعیت د ۱۹۹۰مو کلونو د پای غوندې نه دی.
القاعده نور هغسې مرکزي او ډاګیز فعالیت نه شي کولی، چې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال یې له افغانستان نه کاوه. اوس یې پایښت تر ډېره د محلي څانګو، سیمه ییزو متحدانو او د طالبانو له واکمن جوړښت سره د اړیکو پر ترکیب ولاړ دی.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ کال رپوټ وايي، چې د القاعدې د هند نیمه وچې څانګه لا هم د افغانستان په سوېلختیځ کې، چې د حقاني شبکې پام وړ نفوذ پکې دی، فعاله ده. د دې ډلې مشر اسامه محمود او مرستیال یې یحیی غوري په کابل کې لیدل شوي او د شبکې رسنیز مرکز په هرات کې ښودل شوی. رپوټ دا اندېښنه هم ښيي، چې د القاعدې د هند نیمه وچې څانګه ښايي «بهرنیو عملیاتو ته ځیره شوې» وي. دې څانګې تراوسه داسې ډاګیز برید یا عملیات نه دي کړي.
د ملګرو ملتونو د رپوټ له خپرېدو سره هممهاله، سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو د پکتیکا د ګومل ولسوالۍ یو شمېر سیمې د القاعدې له غړو تخلیه کړې او خپل ځواکونه یې پکې ځای پرځای کړي دي.
په فبروري کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې تودې نښتې روانې وې او ښايي د القاعدې له غړو د سیمې د تخلیې یو لامل همدا و، خو دا روښانه نه ده، چې دغه غړي د هند نیمه وچې څانګې اړوند وو، که د القاعدې عرب کدرونه هم پکې شامل ول.
پخوانۍ شبکې په نوي رول کې
د القاعدې د هند نیمه وچې څانګه په ۲۰۱۴ کال کې ایمن الظواهري په رسمي ډول اعلان کړه، خو د دې څانګې تاریخ له ۲۰۱۴ کال نه وړاندې پیلېږي.
القاعدې له ۲۰۰۴ کال وروسته، چې په افغانستان کې یې لیکې وپاشل شوې، په وزیرستان او کراچۍ کې د پاکستاني جهادي کدرونو د تنظیم لپاره له بېلابېلو پاکستانۍ او کشمیرۍ جهادي ډلو سره کار کاوه. دغه جوړښتونه په بشپړه توګه یو واحد تنظیم نه و، خو د القاعدې له مشرتابه سره یې له پخوا اړیکې لرلې. وروسته د همدې ډلو یوه برخه د القاعدې د هند نیمه وچې په څانګه کې منظمې شوې.
د هند نیمه وچې څانګه القاعدې ته له دې امله مهمه وه، چې په سویلي اسیا کې له یوه واحد نوم او منظمې سیمهییزې اجنډا سره راڅرګنده شي. د الظواهري په اعلان کې پاکستان، هند، کشمیر، بنګلهدېش او د میانمار مسلمانې سیمې د دې څانګې د جغرافیایي تمرکز د سیمو په توګه یادې شوې وې. خو په عملي توګه د دې ډلې حضور په ټولو دغو سیمو کې یو ډول نه دی.
په هند کې یې د پراخې او ثابتې شبکې جوړول له ستونزو سره مخ شول، خو په نوې څانګه کې د پاکستاني او کشمیري جهادیانو د حضور له امله کشمیر د دې ډلې په تبلیغاتي او سیاسي روایت کې مهم ځای وموند.
دالقاعدې د هند نیمه وچې څانګې د جوړېدو یو بل مهم اړخ د شبکې د سیمهییز کېدو بهیر و. د بن لادن او الظواهري د نسل پر ځای، د دې څانګې په مشرتابه او کدرونو کې هغه کسان ډېر شول چې له سویلي اسیا سره یې مستقیمه ټولنیزه او جغرافیایي اړیکه لرله. په همدې توګه، القاعدې هڅه کوله چې له یوې بهر مرکزه شبکې څخه په سیمه کې د محلي هویتونو، محلي کدرونو او محلي سیاسي-امنیتي شخړو له لارې د نفوذ وړ جوړښت ته واوړي.
په ۲۰۰۱ کال کې پر افغانستان د امریکا له بریدونو وروسته د القاعدې د مشرانو او غړو یوه برخه د پاکستان ښارونو، په ځانګړي ډول کراچۍ او قبایلي سیمو ته ولېږدېده. له دې سره په شبکه کې د پاکستان او سویلي اسیا د نورو هېوادونو د کدرونو رول هم ورځ تر بلې ډېرېده.
الیاس کشمیري، بدر منصور، احمد فاروق، خالد شیخ محمد او نور هغه پاکستانۍ څېرې وې، چې د شنونکو په باور، د القاعدې په پاکستاني کېدو کې یې ټاکونکی رول درلود. د دوی په منځ کې د پنجاب، کراچۍ او بنګله دېش او میانمار جنګیالیو پام وړ ونډه درلوده.
د القاعدې د پاکستاني کدرونو د ډېرېدونکي رول په پایله کې د دې شبکې او د قبایلي سیمو د وسلهوالو ډلو ترمنځ اړیکې هم پېچلې شوې.
له ۲۰۰۴ کال نه تر ۲۰۱۳ کال پورې د وزیرستان او قبایلي سیمو د جګړه ییز چاپیریال تحلیل ښيي، چې د القاعدې د هند نیمه وچې د نااعلان شوې څانګې د مشرانو او تحریک طالبان پاکستان ترمنځ اړیکې له پیله د بشپړې همکارۍ اړیکې نه وې. په وزیرستان او قبایلي سیمو کې د دواړو لوریو ترمنځ د مشرتابه، قوماندې، جلب او جذب، جغرافیایي نفوذ، قومي او ژبني هویت او د جګړې پر لومړیتوبونو یو ډول رقابت و. دغه رقابت د حکیم الله مسید د مشرۍ پرمهال تر دې بریده ورسېد، چې د القاعدې مشرانو هغه ته پر پنجابي طالبانو د کار نه لرلو خبرداري ورکړل.
پاکستاني طالبان تر ډېره په قبایلي او پښتني جوړښتونو متکي دي، خو د القاعدې د هند نیمه وچې څانګې خپل مهم کدرونه له پنجاب، کراچۍ او نورو غیرپښتني سیمو جذبول.
د پاکستاني طالبانو په لیکو کې د غیرپښتنو، په ځانګړي ډول پنجابي طالبانو حضور تل له بېباورۍ سره مل دی. د قبایلي سیمو طالبان پنجابي طالبان د پاکستان د امنیتي او استخباراتي ادارو د نفوذ له زاویې هم ګوري. هغوی په تېر کې د افغانستان جګړه د خپلې مبارزې له اصلي محورونو ګڼله، خو ټي ټي پي په پاکستان او افغانستان دواړو کې خپلې جګړې ته جهاد وایه.
د دواړو ترمنځ د اړیکو تر شا د دوو بېلابېلو سیمهییزو لیدلوریو اغیز لیدل کېږي. د پاکستاني طالبانو د فعالیت ډېره برخه له پاکستاني دولت، امنیتي ځواکونو او د افغانستان-پاکستان له اوسني امنیتي چاپېریال سره تړلې ده. د القاعدې د هند نیمه وچې څانګې له پیله هڅه کړې چې خپل ځان د سویلي اسیا د پراخې جغرافیا په کچه تعریف کړي او د افغانستان، پاکستان، کشمیر، هند او بنګلهدېش موضوعات په یوه پراخ تبلیغاتي روایت کې سره وتړي.
دا موضوع دالقاعدې د هند نیمه وچې څانګې په رسنیز چلند کې هم تر یوه حده لیدل کېږي. د دې ډلې رسنیز تولیدات پر افغان طالبانو، کشمیر، هند او د سویلي اسیا پر نورو شخړو ډېر تمرکز لري، خو ټي ټي پي د دوی په روایت کې د یوه مرکزي او خپلواک شریک په توګه نه دی منعکس شوی.
طالبان د موډل په توګه معرفي کیږي
د القاعدې د هند نیمه وچې په تبلیغاتو کې افغان طالبان د یوې اوږدې جګړې د بري د بېلګې په توګه وړاندې کېږي.
د دوی په خپرونو کې د طالبانو د جګړې، د امریکا د وتلو او د کابل د بیا نیولو موضوع په تکرار سره خپریږي. دا روایت هڅه کوي چې د طالبانو د اوږدې جګړې تجربه د افغانستان له پولو هاخوا د سویلي اسیا او نورو سیمو لپاره د یوه ماډل په توګه وړاندې شي.
ددغو تبلیغاتو یوه مهمه سرچینه د القاعدې حطین مجله او «نوای غزوه هند» ویبپاڼه ده. دې «جهادي رسنۍ» په ۲۰۰۸ کال کې د «نوای افغان جهاد» په نوم خپرونې کولې، خو د ۲۰۲۴ کال له پیل راهیسې د القاعدې د هند نیمه وچې د رسنیزې کمېټې د غړو په مشرۍ د نوای غزوه هند په نامه خپرونې کوي. ډېری د افغانستان، پاکستان، بنګلهدېش، کشمیر او هند په اړه تبلیغات کوي او د خپلې رسنیزې محتوا له لارې سیمهییز موضوعات د القاعدې له پراخ نړیوال روایت سره نښلوي.
د ۲۰۲۱ کال په اګست کې پر کابل د طالبانو بیا واکمنېدو د القاعدې په تبلیغاتي ادبیاتو کې ځانګړی ځای نیولی. دغه شبکه د طالبانو اوږده جګړه، له ۲۰۰۱ کال وروسته ماتې، بیا مقاومت او په پای کې د کابل بیا نیول د دې لپاره تبلیغوي، چې وښيي اوږدمهاله وسلهواله مبارزه، یا د دې ډلې په تعبیر «جهاد»، د ماتې له پړاو وروسته هم بېرته بریالی کېدای شي.
دالقاعدې د هند نیمه وچې څانګې د رسنیزو تولیداتو په منځ کې «له دشت لیلې نه د کابل تر سوبې» په نوم مستند فلم هم د همدغه نریټیف برخه ده. په دغه مستند کې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ سقوط، له ۲۰۰۱ کال وروسته جګړه، د طالبانو بیا راټولېدل او د کابل بیا نیول انځور شوي دي.
له بن لادن او الظواهري وروسته څه شی پاتې دی؟
د بن لادن او الظواهري وژل کېدل د القاعدې لپاره سترې ضربې وې او د هغې پخوانی مرکزي جوړښت یې سخت کمزوری کړی، خو دا په دې معنا نه دي، چې هغه ټولې اړیکې او سیمهییز جوړښتونه هم له منځه تللي چې القاعدې په تېرو دوو لسیزو کې رامنځته کړي دي.
د ترهګرۍ ضد مرکز د ۲۰۲۵ کال په یوه ارزونه کې القاعده د یوه متمرکز او عمودي سازمان پر ځای یوه غیرمتمرکزه نړیواله شبکه بللې، چې څانګې یې په افغانستان، افریقا، منځني ختیځ، جنوبي اسیا او نورو سیمو کې پام وړ خپلواکي لري. په دې جوړښت کې د مرکزي مشرتابه نفوذ پاتې دی، خو د ورځنیو فعالیتونو، محلي لومړیتوبونو او اړیکو ډېره برخه د څانګو پر غاړه ده.
البته د القاعدې غیر متمرکز کېدل د دې شبکې د ځواک ډېرېدو نښه هم نه ده.
دې چارې د شبکې لپاره نوې ستونزې هم پیدا کړې. کله چې د یوې شبکې واک له مرکز څخه محلي څانګو ته لېږدیږي، پر شبکه د مرکزي مشرتابه کنټرول هم کمېږي. محلي څانګې د خپلو سیمو له شرایطو، جوړښتونو او سیاسي لومړیتوبونو سره ځان برابروي. ددې یوه ښه بېلګه په سوریه کې د القاعدې پخوانۍ متحدې ډلې دي. د القاعدې پخوانۍ سوریایي څانګې، چې جبهه النصره یې تر ټولو مهمه وه، په تدریج له مرکزي القاعدې فاصله واخیسته او د خپل محلي چاپېریال او پوځي او سیاسي اړتیاوو پر بنسټ یې خپل سازماني مسیر بدل کړ. په ۲۰۱۶ کال کې دې ډلې له القاعدې سره د اړیکو پرېکون اعلان کړ او وروسته یې خپل جوړښت هیئت تحریر الشام ونوماوه. دې محلي کېدو له القاعدې ډېره فاصله واخېسته او د القاعدې مرکزي مشرتابه دغه پریکړه د عهد ماتول وبلل.
له همدې امله د القاعدې ټولې څانګې نن د یوه واحد تنظیم په څېر عمل نه کوي. ځینې یې خپل محلي اهداف د القاعدې تر نړیوالې اجنډا مهم ګڼي او ځینې نورې د مرکزي القاعدې د نړیوال جهاد له نریټیف سره نږدې اړیکه ساتي. څېړونکي هم وايي چې د دې غیرمتمرکز جوړښت یوه پایله دا ده چې د القاعدې د نړیوال ایډیولوژیک یووالي او سازماني انسجام کچه تر پخوا کمزورې شوې ده.
نن ۲۵ کاله وروسته د القاعدې په اړه محتاطانه تحلیل ښايي دا وي، چې القاعده ټوټه شوې او د اړیکو او تمویل کانالونه یې ځپل شوي، خو هسته او محلي څانګې یې لا هم په افغانستان، پاکستان، سویلي اسیا، افریقا او عربي نړۍ کې فعالې دي.
