شننه؛ ولې د طالبانو حاکمیت انحصاري دی؟
حلیم فدايي
د میدان وردګ، لوګر، خوست او پکتیا پخوانی والي
طالبان په یوه لویه مغالطه کې دي او د خپل نظام د انحصاري او استبدادي ځانګړتیاو په اړه ناسم درک لري.
د میدان وردګ، لوګر، خوست او پکتیا پخوانی والي
طالبان په یوه لویه مغالطه کې دي او د خپل نظام د انحصاري او استبدادي ځانګړتیاو په اړه ناسم درک لري.
کله چې ورته وویل شي، چې د دوی حکومت انحصاري او د ولس په خوښه نه دی جوړ شوی، دوی دا استدلال کوي چې د حکومت په تر یو میلیون کارمندانو کې اته لکه د پخواني جمهوریت غړي دي او همدارنګه، په روغتیا، تعلیم او نورو برخو کې ښځې هم کار کوي؛ خو دا ډول استدلال ډېر سطحي او د سیاسي نظام له ژور ماهیت څخه ناپوهي څرګندوي.
په حقیقت کې د طالبانو حکومت له پوره انحصار، استبداد، او د حذفي سیاست ښکارندوی دی.
د ټولشموله او مشارکتي نظام فلسفه
کله چې د یو ټولشموله او مشارکتي نظام خبره کېږي، لومړنۍ مهمه مساله د نظام نوعیت، ماهیت او مشروعیت دی.
دا باید روښانه شي چې ایا دغه نظام د ولس په ګډون او خوښه جوړ شوی دی؟
ایا د ولس او دولت ترمنځ یو ټولنیز قرارداد شته؟
د یو ټولشموله حکومت لپاره اړینه ده، چې د ولس پراخ ګډون ولري او د ټولو خلکو اراده د قوانینو او پالیسیو په جوړولو کې شامله وي؛ خو د طالبانو په نظام کې دا اساسي اصل نشته.
طالبانو خپل نظام یوازې د یو ځانګړي فکر او ایدیولوژۍ په اساس جوړ کړی او د ولس پراخ نظر، غوښتنې او اراده په پام کې نه نیول کېږي.
شاوخوا ۱۰۰٪ د وزیرانو او لوړپوړو مقاماتو غړي طالبان دي، چې ټول واک او پرېکړې یوازې د یوې ډلې له خوا ترسره کېږي.
په داسې حالت کې د یو ټولشموله او عادلانه سیاسي جوړښت ادعا بې بنسټه ده.
د سیاسي مشارکت نه شتون د سیاسي مشارکت او پالیسي جوړولو په کچه د غیر طالبانو او ښځو شتون د طالبانو حکومت کې په بشپړ ډول نه شته.
په داسې حال کې چې طالبان د ټولشموله نظام ادعا کوي، په حقیقت کې په مهمو دولتي پوستونو کې هېڅ ډول متنوع مشارکت نه شته .
د طالبانو په کابینه کې چې شاوخوا ۳۳ وزیران لري، هېڅ ښځه او غیر طالب شتون نه لري؛ په ۳۴ ولایتونو کې ټول والیان طالبان دي او د سیاسي فیصلو واک یوازې د طالبانو په لاس کې دی.
تر دویم بست پورې هېڅ ښځه یا غیر طالب په پالیسي جوړولو او رهبرۍ کچه کې برخه نه لري.
د ښځو او لږکیو د حقوقو نقض د طالبانو په حکومت کې، ښځې او لږکي له سیاسي او ټولنیز ژوند څخه په سیستماتیک ډول لرې ساتل شوي دي.
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې؛ په افغانستان کې تر ۱ میلیون ښځې له خپلو دندو ګوښه شوي دي. همدارنګه طالبانو له شپږم ټولګي پورته د نجونو په زدهکړو بندیز لګولی، چې له امله یې په میلیونونو نجونې تعلیمي فرصتونه له لاسه ورکړي دي.
په پخواني جمهوریت کې د ښځو د پارلمان او کابینې په برخه کې سهم شاوخوا ۲۷٪ و؛ خو اوس په طالبانو حکومت کې ښځې په هیڅ تصمیم نیوونکي ځای کې نه دي شاملې.
د بشري حقونو او ازادیو نقض د بشري حقونو او ازادیو مساله یو بل مهم ټکی دی، چې د طالبانو حکومت کې په جدي ډول تر پښو لاندې شوې ده.
د بشري حقونو د څار سازمان د راپور له مخې؛ طالبانو په منظمه توګه د بیان ازادي، د غونډو حق، او سیاسي فعالیتونه محدود کړي دي. تر ۱۰۰ زیات خبریالان نیول شوي، ځورول شوي یا له هېواده وتلو ته اړ شوي دي.
سربېره پر دې، طالبان د مذهبي لږکیو، په ځانګړې توګه د شیعه مسلمانانو او سلفي سنیانو، پر وړاندې تبعیضي سیاستونه پر مخ بیايي.
د طالبانو انحصاري او استبدادي سیاست طالبان د واک ټولې کليدي برخې انحصار کړي دي. دوی د واک د انحصار لپاره داسې یو نظام جوړ کړی چې په هغه کې یوازې د طالبانو مشران پرېکړه کوي.
د ټولو وزیرانو، والیانو، معینانو، او قوماندانانو ټاکنې د طالبانو د یوه فرد چې د دوی امیر دی له خوا کېږي او له نورو خلکو سره هېڅ ډول سیاسي مشوره نه کېږي.
دا په واضح ډول یو "حذفي سیاست" دی، چې په هغه کې مخالفین، غیر طالبان او ښځې له سیاسي پروسې څخه لرې ساتل کېږي.
طالبانو د بشري حقونو او د بیان ازادۍ پر وړاندې هم استبدادي سیاستونه خپل کړي دي. یوازې هغه نظرونه او افکار چې د طالبانو له فکر او تفسیر سره موافق وي، په ټولنه کې ځای لري او هر هغه څوک چې د دوی له فکر سره مخالفت کوي، په سیستماتیک ډول ځپل کېږي.
د احزابو او مدني ټولنو حذف
د طالبانو د انحصاري او استبدادي سیاست یوه بله څرګنده بېلګه د سیاسي احزابو، مدني ټولنو او سیاسي فعالیتونو بندول دي.
د دوی له واک ته رسېدو وروسته، ټول سیاسي ګوندونه او د ولسي مشارکت سازمانونه په بشپړ ډول منحل شول.
سیاسي احزاب، چې د ولس د ارادې او سیاسي رقابت د څرګندولو لپاره یو مهم بنسټ ګڼل کېږي، د طالبانو نظام کې هېڅ قانوني حیثیت نه لري.
د سیاسي ګوندونو فعالیتونه بند شوي او د مدني ټولنو د فعالیت لپاره هم هېڅ فضا نه ده پرېښودل شوې.
طالبانو د سیاسي فعالینو او د مدني ټولنو د غړو پر وړاندې د ځپنې او نیونې سیاست عملي کړی، چې له امله یې ګڼ شمېر فعالین یا نیول شوي، یا ځورول شوي، او یا مجبور شوي چې له هېواده وتښتي.
دا حالت په دې هېواد کې د سیاسي تنوع او جمهوري اصولو ته جدي ګواښ دی، او افغانستان یې د یو استبدادي او مطلق العناني نظام پر لور بیولی دی.
د قومي او کلیوالي شورا ګانو حذف
طالبانو نه یوازې سیاسي احزاب او مدني ټولنې منحل کړې، بلکې د قومي او کلیوالي شوراګانو په لرې کولو سره یې د محلي او دودیزو مشارکتي جوړښتونو مخه هم نیولې ده.
قومي شوراګانې او د کلیو شوراګانې چې د افغانستان په دودیز سیاسي او ټولنیز جوړښت کې مهم ځای لري، د محلي ستونزو د حل، د شخړو د مدیریت او د ولسي استازیتوب د بنسټونو په توګه کارول کېدې؛ خو طالبان د واک د متمرکز کولو په موخه، دغه شوراګانې هم لغوه کړې او واک یې یوازې د خپل ټاکل شوي قوماندانانو او چارواکو په لاس کې انحصار کړی دی.
په دې توګه، د محلي مشرانو او خلکو رول چې د خپل برخلیک په اړه پرېکړه وکړي، په بشپړ ډول له منځه تللی، او طالبان په هره سیمه کې یوازینی تصمیم نیوونکی ځواک پاتې شوی دی.
دا کار د کلیوالي ټولنو او قومي ډلو خپلواکي او استازیتوب له منځه وړي او محلي ستونزې له تشدد او بې عدالتیو سره مخ کوي.
موازي دین
طالبانو نه یوازې سیاسي او ټولنیزې چارې انحصار کړي، بلکې د اسلام تفسیر او تعبیر یې هم په ځانګړې توګه منحصر کړی دی.
دوی په عملي توګه د اللهي دین پر ځای یې یو موازي دین جوړ کړی، چې یوازې د دوی د خپلې ډلې تعبیر او تفسیر ته دین وایي. په داسې حال کې چې د اسلام اساسي فلسفه د انسان د عقیدې او فکر ازادي او د انتخاب اختیار دی، طالبان د دې اصولو پر ضد روان دي.
دوی د دین په اړه هر ډول مختلف نظر او فکر مردود ګڼي او د خپل تفسیر مخالفت نه یوازې ناسم بلکې د سزا وړ ګڼي.
په دې نظام کې د طالبانو له تعبیر پرته بل ډول فکر کول حرام ګڼل کېږي او حتا خلک باید خپل لباس، خوراک، او ظاهري بڼه هم د طالبانو د معیارونو مطابق تنظیم کړي.
دا د دین او فکر د انحصار تر ټولو خطرناک او استبدادي بڼه ده، چې دین یې د خپل واک د دوام وسیله ګرځولې ده.
دا نه د ولس حکومت دی او نه د اللهي دین پیروي کوي، بلکې دا د ملا یو موازي حکومت دی چې یوازې د ملا لپاره جوړ شوی او د طالبانو فکر پر ټول ولس تحمیلوي.
نچوړ
په افغانستان کې د مېرمنو د تعلیم او کار په اړه د امارت دریځ یو ښه مثال دی، چې څنګه انحصار او استبداد په زور عملي کېږي.
په دې حالت کې نه یوازې افغانان بلکې د نړۍ ډېری مسلمانان او حتا د امارت په منځ کې ځینې دیني عالمان او تجربه لرونکي اشخاص د دې پالیسي مخالف دي؛ خو د امارت امیر د ټولو افغانانو او نړۍوالو مسلمانانو د نظر خلاف خپل دریځ په زور او خشونت سره عملي کوي.
پایله
په دې توګه، افغانستان په نړۍ کې یوازینی هېواد دی، چې په قصدي توګه نجونې او مېرمنې له تعلیم او کار څخه منع کوي.
دا پالیسي د حاکمیت له خوا په سختۍ او استبداد سره د خلکو په مقابل کې تپل کېږي او د ټولنیز حذف او انحصار یوه بڼه یې وړاندې کړې ده.
دا نو په انحصار کې انحصار، په استبداد کې استبداد او په حذف کې حذف دی چې بدترین نوع د حاکمیت دی.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
دغو هیوادونو د نړۍ د نقشې په مخ د یوه نوي هیواد پاکستان په تاسیس کې پر کومک سربېره د پاکستان د مملکت او په خاصه توګه د پاکستان د اردو په جوړولو او مضبوطولو کې کومک کړی و، ځکه چې هغوی د اسلام په نوم جوړ شوی ملک د اسیا په جنوب کې د کمیونزم په ضد مبارزې د لومړۍ کرښې سنګر ګاڼه.
پاکستان هم د ۱۹۵۰په اولو کې د سنټو او سیټو په نوم د شوروي اتحاد په ضد جوړو غربي پوځي معاهدو کې په ګډون سره د خپلو غربي مربیونو هیلې پوره کړې.
وروسته د ۱۹۸۰راهیسې په افغانستان کې د جهاد په نوم جګړې لپاره یې په سیمه کې د غربي زبر ځواکونو د قوي مرکز نقش ولوباوه، خو د پاکستان او د هغه د غربي متحدینو ترمنځه یواځینۍ ستونځه دا وه چې د پاکستان پنجابي واکمنانو غوښتل، له غرب ورکړې وسلې او پوځي تربیت د هند په ضد استفاده وکړي، مګر غرب پاکستان ته د دې کار اجازه نه ورکوله.
خو د چین معامله ډیره بدله ده. پاکستان چین خپل مهم متحد ګڼي، پاکستان کې او په خاصه توګه د دغه هیواد د ټولو نه غټ او کلیدي ایالت پنجاب کې له هند کرکه او دښمني ژورې ریښې لري.
په ۱۹۴۷کې د هند د انشعاب او تجزیې په جریان کې په پنجاب کې ډیرې وینې تویې شوې، ځکه چېپنجاب د مسلمانو او د غیر مسلمانو (سیکانو او هندوانو ) په منځ کېپه جغرافیايي توګه داسې تجزیه شو چې دواړو فریقو په ډیره لویه کچه د یوه او بل وینې تویې کړې.
د پاکستاني اردو جنرالان د هند په ضد احساسات ډیر اړین ګڼي ځکه چې د دغو احساساتو په وسیله هغوی د پاکستان لوی پوځ او غټه بودیجه توجیه کوي، چې د پاکستان په داخل کې د پوځ سیاسي غلبې ته هم لاره هواروي.
په ۱۹۶۲کې چې کله د چین او د هند تر منځه د سرحدي حدودو د ټاکلو شخړه ګرمه شوه او خبره جنګ ته لاړه، نو پاکستان وپتیله چې بالاخره هغه د خپل ځان نه اووه یا اته چنده غټ دښمن هند سره په سیالۍ او دښمنۍ کې په خپله سیمه کې یو غټ متحد ځواک جوړ شي.
چین هم پاکستان سره خپلې اړیکې د خپلو سیاسي او ستراتیجیکو ګټو لپاره اړینې او مفیدې ګڼي.
په ۱۹۷۱کې د امریکا د هغه وخت د خارجه چارو وزیر هنري کسنجر د پاکستان په منځګړتوب له اسلام اباده بیجنګ ته د پټو خبر لپاره پرواز وکړ.
په دغه وخت کې د شوروي اتحاد سره د چین اړیکې ترینګلې وې او امریکا غوښتل چې د چین سره د دوستانه ارتباط د تامین په وسیله د دغه هیواد او شوروي اتحاد ترمنځه فاصلې سیوا کړي. له دغه پرمختګ سره پاکستان ته له امریکا او چین دواړو سره د دوستۍ پاللو کار اسان شو.
د شلمې پیړۍ په وروستۍ برخه او د یوویشتمې پیړۍ په پیل کې چې کله چین اقتصادی پرمختګ وکړ، نوې تیکنالوجي یې ترلاسه کړه او د پرمختللو وسلو تولید یې پیل کړ، نو د پاکستان او د چین مناسباتو کې ژورتیا راغله، ځکه چین پاکستان ته د وسلو اکمالات پیل کړل، چین له پاکستان سره د اټومي وسلو او د توغندیو د تولید په پروژو کې کومک وکړ.
له چین د ترلاسه شوې تکنالوجۍ په کومک پاکستان خپله د وسلو د تولیدولو او نړۍ ته د صادرولو جوګه شو.
په ۲۰۱۳کې چې کله چین د نړۍ د ټولو برخو سره د تجارتي اړیکو د تامین لپاره د خپلې عظیمې پروژې « کمربند او جاده » ( Belt andRoad)اعلان وکړ، نو د چین او پاکستان تر منځ د اقتصادي کارادور د دې غټې پروژې یوه کلیدي برخه وګرځید.
دغه مهم تجارتي کارادور غربي چین د پاکستان د جنوب غربي صوبې بلوچستان د ګوادر د سمندري بندر سره وصل کوي.
د څه د پاسه شپیتو میلیاردو ډالرو په مصرف جوړیدونکې دغه کارادور د چین لپاره مهمې اقتصادي او ستراتیجیکې موخې لري.
خو عین په دغه وخت د نړۍ تر ټولو قوي زبر ځواک امریکا او د نوي اقتصادي زبرځواک چین تر منځه سیالي ورو ورو په یوه نوي ساړه جنګ بدله شوې ده.
امریکا او د هغې متحدین په ټوله نړۍ او په خاصه توګه په جنوب شرقي او جنوب غربي اسیا کې د چین د سیاسي او اقتصادي نفوذ د مخنیوي لپاره فعالې ستراتیجۍ پلان کړې دي او ارام سمندر او د هند سمندر هم د دواړو زبرځواکونو د پوځي سیالیو میدانونه وګرځیدل.
له دې پرمختکونو سره پاکستان له شدیدو مشکلاتو سره مخ شو، ځکه د پاکستان واکمنان د دواړو زبر ځواکونو سره خپلې اړیکې حیاتي بولي، خو د امریکا او د چین تر منځه د مخ په ژوریدونکي سیاسی انقطاب له امله پاکستان لپاره د دواړو زبرځواکونو سره په خپلو مناسباتو کې د لازم توازن او تعادل ساتلو کار اوس تقریبا” ناممکن شوی دی.
د مثال په توګه چې کله پاکستان د چین په خواهش په چینايي اسعارو یعنی یوان خارجی تجارت کوي، امریکا دغه کار د ډالر خلاف جنګ ګڼي.
څرګنده ده چې دا کار د امریکا له لوري تریخ عکس العمل لري. په تیرو څو کلونو کې پاکستان د مختلفو بین المللي منابعو نه دومره زیات پورونه اخستي، چې د بیرته ورکولو توان یې نه لري.
پاکستان د مالي ورشکست په غاړه ولاړ دی او د رسميورشکست نه د ځان ژغورلو لپاره د نړیوال مالي صندوق کومک او تضمین ته سخته اړتیا لري، خو دا کار د امریکا د پشتیبانۍ نه بغیر نه شی کیدلی.
د امریکا ملاتړ تر لاسولو شرط له چین سره د اقتصادي کارادور کار ودرول او د ګوادر بندر نه د چین لرې ساتل دي.
بلې غاړې ته چین په دې خبره د پاکستان نه ډیر خپګان څرګند کړی چې هغه په خپله خاوره د چینايي انجنیرانو او نور کارکوونکو د ترورستي بریدونو نه په ژغورلو کې پاتې راغلی او د کارادور جوړولو کار له پلان سره سم په مخ نه ځي.
که څه هم د امریکا او د پاکستان مناسبات د پخوا غوندې تاوده نه دي. په خاصه توګه په ۲۰۲۱کې د افغانستان د خپلو پوځي قواوو د ایستلو نه پس امریکا اوس د پاکستان د خاورې نه استفادې ته زیاته اړتیا نه لري.
له دې سره امریکا اوس هم غواړي چې په سیمه کې د چین او روس د نفوذ د خوریدو د مخه نیولو په کار کې خپل زوړ متحد د ځان سره وساتي.
خو بل خوا ته چین هم له پاکستان سره په خپله دوستۍ حساب کوي.
د پاکستان حاکمه اشرافیه پر زبر ځواکونو د زیاتې اتکا داسې عادت لري لکه چې د انګور ځیله یې په نورو ونو بوټو لري.
دغه عامل د پاکستان د اوسني هر اړخیز بحران او بې ثباتۍ په ژورولو کې مهم نقش لوبولی دی.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د ځینې شنونکو دا خیال وو چې اصف درانی د پاکستان واکمنانو ځکه د استازیتوب له کار نه ایسته کړی چې هغه د ټي ټي پي په باره کې د افغان طالبانو د سیاست په بدلولو کې بریالې نه شو ، خو پوځیانو د اصف دراني نه وړاندې پخوانی سفیر صادق خان هم د څه وخت د لپاره د خاص استازي په توګه ساتلی و او بیا یې هغه هم دغسې ایسته کړی وو.
حقیقت دا دی چې د ۱۹۸۰ لسیزې د جنرل ضیاالحق د پوځي دکتاتورۍ د وخت نه د افغانستان په باب د پاکستان د پالیسۍ جوړولو کار د پوځ او د هغه د استخباراتو یعنی د ای اېس ای په لاس کې دی او نن هم افغان پالیسی د هغوۍ په انحصار کې ده، د پاکستان پارلمان او یاخارجه وزارت په دې کې چندان نقش نه لري.
په امریکا کې د یولسم سپتمبر د ترورستي حملو نه وړاندې ټول کارونه په بربنډه توګه او په ډاګه کیدل، پیښور ، کوټه او په نورو ښارونو کې د طالبانو څرګند او غټ دفترونه وو، دوی به د ای اېس ای دفترونو ته هم تګ راتګ کاوه.
د طالبانو دفترونو به په افغانستان کې د جنګ لپاره زرګونه خلک استخدامول او افغانستان ته به یې لیږل، خو د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر د یوولسمې نه وروسته بیا دا کارونه اخفا ته ولاړل، خو بیا هم پاکستان کې دا کومه پټه خبره نه ده چې په لوړه کچه له طالبانو سره د اړیکو د پاللو کار اوس هم د جنرالانو په لاس کې دی، چې زیاتره پنجابیان وي.
پښتو ژبي سفیران د پالیسۍ جوړولو په کار کې کومه ونډه نه لري، دوی تش کابل ته سوال او ځواب د وړلو او راوړلو دنده په غاړه لري.
د کال ۲۰۲۱ د اکتوبر د میاشتې په وړومبۍ اونۍ کې د طالبانو په منځ کې د واک د ویش د کشالې د حل په خاطر د ای اېس ای د هغه وخت عمومي رئیس جنرال فیض حمید کابل ته تللی و.
ځینې باخبره ژورنالستان وايي چې د جنرال فیض حمید په پیښور کې د قول اردو د کومندانۍ په وخت کې د افغان طالبانو د رهبرۍ غړي له فیض حمید سره د خبرولپاره په پټه پیښور او وزیرستان ته هم راغلي وو.
اوس پوښتنه دا ده چې په کابل کې د طالبانو د واکمنۍ د څه د پاسه دریو کلونو نه وروسته د پاکستان او د طالبانو اړیکې په ریښتیا هغسې ترینګلې دي چې داړه غاړې یې ادعا کوي او که نه د ځینې خاصو اجندا ګانو لپاره د هغوی مرموزې اړیکې نن هم ادامه لري
حقیقت دا دی چې د افغانستان او د سیمې لپاره د غرب د ستراتیجۍ په چوکاټ کې چې پاکستان ته کوم نقش ورکړی شوی هغه اوس هم په خپل ځای دی او په هغه کې د پاکستان د اوږدې مودې ګټې خوندي دي.
د مثال په توګه په ۱۹۲۱ کې د افغان انګلیس تر منځه په کابل کې لاس لیک شوې لوظنامې له مخې د ډیورانډ په فرضي کرښه د پاسه پرتو قبیلو د غړو دا حق انګلیسانو ومانه چې دوی به د فرضي کرښې د پاسه د عبور او مرور لپاره ویزې او پاسپورټ ته اړتیا نه لري.
دې حق ته د معاهدې په انګلیسي متن کې د Easement Rightیعنې د لارې نه د استفادې حق ویل شوی، د دغه حق له مخې د سلو کالو نه زیاته موده کې د پښتنو او بلوڅو قبیلو غړو بدون د ویزې او پاسپورټ نه د فرضي کرښې د پاسه د عبور او مرور د حق نه استفاده کوله.
خو چې کله طالبانو کابل ونیو، نو پاکستان سترګې بدلې کړې او تیر کال د اکتوبر د میاشتې نه پاکستان په خودسرانه او کاملن په یو طرفه توګه د چمن او نورو دروازو په تیریدونکو خلکو باندې د ویزې او پاسپورټ شرط تحمیل کړ.
د تیرو یوولسو میاشتو نه په چمن، انګور اډه او نورو دروازو کې د پښتنو قبیلو احتجاج ادامه کړې ده، خو طالبانو د ډیورانډ د انګلیسي کرښې د پاسه د نوې پاکستانۍ کرښې د تحمیل په باب چوڼ نه دی کړی.
په تجارت کې پاکستاني مالونه د افغانستان له لارې مرکزي اسیا ته لیږدول کیږي، خو د دې په مقابل کې د افغانستان مالونه د پاکستان له لارې هندوستان ته د لیږدولو اجازه نه لری، خو د طالبانو احتجاج په دې مسله چا نه دی اوریدلی.
که پاکستان خپله طالباني پروژه کې تاوان لیدلی، نو د افغانستان په باره کې به یې په خپل سیاست کې بدلون راوستی، چې تر اوسه بدل شوی نه دی.
تر ټولو مهمه خبره دا ده چې د پاکستان واکمنانو به په خپل هیواد کې د طالبانو د تولید فابریکې تړلې وې، خو تر اوسه دا کار نه دی شوی.
په افغانستان کې د پاکستاني مدرسو سوونه څانګې پرانستل کیږي، چې د پاکستان د نفوذ او اشغال غټه او اصلي وسیله ده.
پاکستاني جنرالان خو په دې طمع دي چې دروسیې په ضد د غرب د ستراتیژۍ په چوکاټ کې به دغه مدرسې د مرکزي اسیا هیوادونو کې هم نفوذ وکړي.
په دې ډول به د پاکستان نفوذ د امو سیند نه پورې خوریږي او هغه هیوادونه به هم د افغانستان په څیر د پاکستان د اومو موادو سرچینې او د تیار مال منډيي وګرځي.
د ډیورنډ کرښې په شرق کې د ټي ټي پي په فعالیت باندې د پاکستان او افغانستان تر منځه په ظاهره اختلاف یوه صحنه سازي ده، ځکه چې پاکستاني جنرالانو او طالبانو دواړو په سیاسي توګی په ظاهره دیو او بل نه لرې کیدلو ته اړتیا لرله.
د افغانستان وګړي طالب د پاکستان لاس پوڅي ګڼي، طالب دې ته اړتیا لرله چې ځان مستقل ښکاره کړي.
پاکستان هم غوښتل چې اوس په ښکاره ډول د طالب د مربیتوب نقش نور ونه لوبوي، ځکه چې طالب په څرګنده د یو شمیر ترورستي سازمانونو کوربه دي، نو د خلکو په سترګو کې د خټې اچولو لپاره دواړو یوه بل ته د څرمنو اسمانونه وګړبول، خو په اخفا کې یې خپلې ستراتیژیکې اړیکې برقراره وساتلې دي.
په دې خبره پوهیدل لازم دي چې د پاکستان دولت او پنجابي روشن فکران هیڅ کله طالبان خپل دوښمنان نه ګڼي.
د هغوی په اند دا احساساتي ځوانان چې ژوره پوهه نه لري، خو اسلامي شریعت نافذول غواړي، پاکستان کې واکمن پښتانه او بلوڅ ملت پاله سیاسي ډلې خپل اصلي دوښمنان ګڼي او د هغوی د ماتولو په مبارزه کې طالب خپل اصلي متحد ګڼي.
عمران خان چې د پاکستان د وزارت عظما د چوکۍ نه ګوښه شو نو هغه په خپله یوه مصاحبه کې وویل چې د وزیر اعظم په توګه د هغه په مشرۍ یوه رسمي دولتی غونډه کې د پاکستان د پوځ د جنرالانو په حضور کې دا تصمیم نیول شوی و، چې د ټي ټي پي د جنګیالو او د هغوی د کورنیو په ګډون څلویښت زره کسان به پاکستان کې بیا میشت شي.
د دغه تصمیم په رڼا کې جنرال فیض حمید د ټي ټي پي غړي پښتونخوا کې ځای په ځای کړل.
د پاکستان پښتانه چې اوس د پاکستان د پوځ نه بیزاره شوی دی
د پاکستان پښتانه چې اوس د پاکستان د پوځ نه بیزاره شوي، او هغه یې له خپلو سیمو نه وباسي، نو طالبان ورپسې راوستل شوي ، هدف یې د دوی په داسې ډول اداره کول دي چې د ملتپالنې مخه ونیول شي.
د پاکستاني عسکرو او طالبانو ترمنځه جګړې استخباراتي لوبې دي، پرون امریکايي عسکرو او طالب تر منځه جنګ نه وو ؟ ایا هغوی نن متحدین نه دي؟ د پاکستان او طالبانو تر منځه ظاهري شخړې هم استخباراتي لوبې دي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د تحریک انصاف په نوم د عمران خان ګوند د پوځ پر لوی درستیز جنرال عاصم منیر تور پورې کوي چې د هغه په امر د پوځ استخباراتي سازمان ای ایس ای د رایو په شمیر کې درغلي وکړه او په پنجاب کې یې د پارلمان هغه ټولې چوکۍ چې تحریک انصاف ګټلې وې، مسلم لیګ ته وسپارلې او شهباز شریف یې یو ځل بیا د وزیراعظم په چوکۍ کېناوه.
شهباز شریف د وریر اعظم په توګه په خپله پخوانۍ دوره کې جنرال عاصم منیر په داسې حال کې د پوځ لوی درستیز ټاکلې و، چې عمران خان غوښتل چې په دغه منصب د ای ایس ای پخوانی رئیس جنرال فیض حمید کینوي.
اوس دا خبره جوته ده چې دغه پورته ذکر شوې انقطاب او مخاصمت تر سیاسي ګوندونو محدود نه دی.
د پاکستان د پوځ په رهبرۍ او صفوفو کې هم د عمران خان حامیان موجود دي او هم دغو عناصرو د ۲۰۲۲عیسوي کال په نهمه د یوې ناکامې کودتا هڅه هم کړی وه، چې د سلو نه زیات پوځي او ملکی تورن کسان په دغه تور بندیان دي او محاکمې ته منتظر دي.
په تیرو دوو کلونو کې جنرال عاصم منیر د پوځ دوو قول اردو ګانو قومندانان او یو شمیر د ټیټو رتبو صاحب منصبان د پوځ نه برطرف کړي دي.
په دې لړ کې تر ټولو مهم او دراماتیک پرمختګ یوه میاشت وړاندې د سپتمبر د میاشتې په دولسمه نیټه د ای ایس ای د پخواني لوی مشر متقاعد جنرال فیض حمید د مالي فساد په تور بندي کیدل و.
په واقعیت کې په هغه اصلي تور د سیاسي قدرت بیا لاس ته راوړلو په کار کې د عمران خان او د هغه د ګوند سره مرسته کول و.
د فیض حمید د توقیف نه وروسته څیړنو وښودله چې په ای ایس ای کې د خپل پخواني نفوذ په زور فیض حمید د راولپنډۍ په اډیاله نومي محبس کې بندي عمران خان ته د محبس نه بیرون د خپل ګوند سره او حتا چې د نورو هیوادونو میډیا سره د تماسونو او د مطبوعاتي مصاحبو امکانات برابر کړي وو.
د پاکستان په مرکزي حکومت او د پنجاب ایالت په حکومت کې د نواز شریف په مشرۍ د مسلم لیګ خاکمیت دی.
په مرکزي حکومت کې د هغه کشر ورور شهباز شریفوزیراعظم دی او پنجاب کې د نواز شریف لور مریم نواز سر وزیره ده.
دغه حکومتونه او جنرال عاصم منیر په اسلام اباد او پنجاب کې د عمران خان ګوند ته د ولسي غونډو جوړولو اجازه د سیاسي بې ثباتۍ د مخ نیوي په پلمه نه ور کوي.
په څو څو واره حکومت د تحریک انصاف په ولسي غونډو بندیز ولګاوه، خو اخر د محاکمو په امر د سپتمبر په اتمه تحریک انصاف د اسلام اباد سره نزدې یوه ستره سیاسي غونډه جوړه کړه چې د حکومت له خوا د ډیرو خنډونو او موانعو د ایجادولو باوجود ګڼ شمیر خلکو پکې ګډون وکړ.
پښتونخوا کې د تحریک انصاف حکومت دی، نو د هغه ځای د سر وزیر علي امین ګنډا پور په مشرۍ ډیر خلک دې غونډې ته راغلل.
په دغه غونډه کې هسې خو ډیرو ویناوالو په مرکزي حکومت کلک انتقادونه وکړل، خو د سر وزیر علي امین ګنډه پور وینا اسلام اباد وخوځاوه، ځکه چې یو خو هغه نیغ په نیغه او نام ګرفته د پوځ په رهبرۍ د بحران د ایجادولو تورونه ولګول او بله دا چې دغه تورونه او انتقادونه د یوه ایالت د برحاله سر وزیر له خولې ووتل.
د علي امین ګنډاپور خبرو او دغې پیښې ته جنرالانو سخت عکس العمل وښود، وړومبی یې د پارلمان د تعمیر د دروازې نه او وروسته په شپه کې یې حتا د پارلمان د داخل نه د ولسي جرګې نهه تنه غړي ونیول.
پوځیانو د شپږو اوو ساعتونه لپاره سر وزیر ګنډا پور بدون د هغه د دولتي رتبې د تشریفاتو نه د ځان سره بوته او تړی تم یې کړ، هغه اوه ساعته پس څرګند شو او پیښور ته ولاړ.
د جنرالانو دا خیال وو چې ګویا عمران خان او د هغه ګوند به عقب نشیني وکړي، خو داسې و نه شول.
عمران خان چې په تیرو څو کلونو کې یې د پوځ د لوی درستیز سره په خبرو ټینګار کاوه، له پورته پیښو نه وروسته یې د محبس د ننه نه اعلان وکړ چې هغه نور د پوځ سره خبرو ته حاضر نه دی او د مذاکراتو دروازې یې وتړلې.
سر وزیر ګنډا پور د اسلام اباد نه بیرته تګ نه څلیرویشت ساعته وروسته مدافع وکیلانو ته په خپله وینا کې جنرالانو ته ګوت څنډنه وکړه او هغوی ته یې د ځان د اصلاح کولو مشوره ورکړه.
ګنډا پور دړکه وکړه چې که مرکزي حکومت د افغانستان طالبانو سره د ترهګرۍ د مخ نیوي لپاره خبرې ونه کړي، نو د هغه ایالتي حکومت به خپله د هغوۍ سره خبرې پیل کړي.
بل د پاکستان په تاریخ کې بې ساری کار دا وشو چې د پښتونخوا په صوبايي اسامبله کې د تحریک انصاف غړو په خپلو ویناوو کې په جنرالانو او ای ایس ای د سیاسی انجنیرۍ، په ټول ټاکنو کې درغلی او دسیسو تورونه پورې کړل او د خپلو ادعا ګانو لپاره یې ثبوتونه هم وړاندې کړل.
که څه هم د هغوۍ نیوکې په تیرو دوو کلونو کې تر هغو ګامونو محدودې دي چې د پي ټي ای په ضد اخستل شوي وو، خو د اسامبلې د ویناوو په پایکې غونډې یوه مصوبه تصویب کړه چې پکې یې په سیاست کې د لاس وهونکو پوځي افسرانو د محاکمې غوښتنه وکړه.
دا نیغ په نیغه د لوی درستیز جنرال عاصم منیر ، د ای ایس ای د عمومي رئیس جنرال ندیم انجم او د هغوی د ملګرو د محاکمې غوښتنه ده.
سیاسي شنونکي باور لري چې عمران خان او د هغه ګوند اوس هم په پوځ کې څه نه څه حامیان لري، ځکه جنرال عاصم منیر سره نیغ په نیغه ډغرې وهلو ته زړه ښه کوی .
پاکستان کې سیاسي بحران په داسې وخت کې ژور شو چې په اقتصادي توګه د ورشکست په غاړه ولاړ پاکستان سیاسي ثبات ته اړتیا لري، چې د بین المللي وجهي صندوق سره د مالي کومک قراردادونو لپاره حیاتي اهمیت لري.
بلوچستان کې د بیلتون خوښو جګړه او ملي نهضت زور موندلی دی. په پښتونخوا کې ټي ټي پي د ایالت په جنوبي اضلاعو کې او د ډیورنډ کرښې سره نزدې سیمو کې هره ورځ په پوځ او پولیسو حملې او هدفی وژنې کوي.
په ۲۰۲۴ کال کې تر اوسه ۷۵۷ خلک وژل شوي چې اکثریت یې پښتونخو او بلوچستان پورې اړه لري.
اوس که د شهباز شریف مرکزي حکومت دغه بحران ته د پاۍ ټکې کیښودو کې بریالې نه شي، نو بیا دا امکان شته چې جنرالان د پوځي قانون یا مارشل لا په اعلانولو سره سیاسي قدرت نیغ په نیغه په لاس کې واخلي.
خو د دې لپاره د پوځ داخلي اتحاد، د اساسي قانون د ملغا کیدو د عواقبو سنجونه او د خارجي اقتصادي کومک تضمین به هم مهمې اړتیاوې وي.
بله نازکه خبره دا ده چې د سپتمبر د میاشتې په منځ کې د شانګهای همکارۍ د سازمان سرمشریزه په اسلام اباد کې کیدونکی ده.
که د هغه نه وړاندې جنرالان کوم غیر ایني ګام اوچت کړي، نو بیا به د نوموړي سازمان دغه غونډه پاکستان کې څنګه دایریږی چې دا خبره به د پاکستان لپاره خورا ډیر ناوړی عواقب ولري.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
څو میاشتېکم درې کاله کیږي، چې د افغان مېرمنو لپاره د نړۍ د تر ټولو لوی زبرځواک استازې ټاکل شوې یې. ستا په هېواد ( د امریکې متحده ایالات) کې د مدیریتي ارزونې یو اصل دا دی، چې د ماموریت پایلې ته کتل کیږي، چې په شته وضعیت کې یې څومره بدلون راوستلی دی، نه پروسې ته.
یعنې ستا د ماموریت په بهیر کې چې تا څومره غونډې جوړې کړي، مېلمسیتاوې دې کړي، ویناوې دې اورولي، کاغذونه دې تور کړي، سفرونه دې کړي او پیسې دې لګولي... ښايي د افغان مېرمنو په وضعیت کې څه مثبت بدلون راغلی وای.
خو چې ګورو، افغان مېرمنې اول له پوهنتونه، بیا له ښوونځي، روسته له کار و پارک ته تللو، همداسې پسې له کوره راوتلو او مخ ښکارولو راوګرځول شوې، همدا دوه درې اونۍ مخکې یې غږ اورېدل هم حرام او عورت وګڼل شو.
په سلګونو بندیانې یا ووژل شوې، میلیونونه تبعید شوې، میلیونونه وږې و نهار و وزګارې دي، د مور و ماشوم د مړینې کچ تر هربل وخته لوړ دی، زرګونه یې د څلورمې و درېیمې مېرمنې په حیث په زوره یا له ولږې واده کړلای شوې، ځینې یې د وچې ډوډۍ په بدل کې وپلورل شوې... او کیسه لا همداسې روانه ده، ستا د کار او درې کلن ماموریت پایله څه ده؟
د امریکايي مدیریت له اصولو سره سم ته پخپله خپل ماموریت ( د نتایجو له مخې) څنګه ارزوې؟
راځه، څو شېبې له امریکاييتوبه راووځه، ماموریت دې هېر کړه، سیاست یوې خوا ته پرېږده، یوازې یوه عادي انسانه شه، یوه ښځه. بېرته خپلې څلورکلنۍ ته ولاړه شه، چې له افغانستان څخه ووتلې او د خپلو خوبونو زمکې (امریکا) ته ورسېدلې... هغه مهال دې میلیونونه همزولې په پلرني هېواد کې پاتې شوې. له خپل سیاست و ماموریت لرې، خپلې ښځینه عاطفې ته ورننوځه او ویېسنجوه، چې ستا پر هغو همزولو څه پېښ شول؟ او څه روان دي؟
له تا سره د هغوی توپیر دا و، چې هغه مهال یې له وطنه د وتلو لاروچار نه لرله او که نه ښايي ډېرې به یې اوس ستا په شان نړیوالې څېرې وای.
ښايي ساده یې په امریکايي منطق راځواب کړې، چې: په سیاست کې عاطفه و اخلاق نهشته، یوازې ګټې او زور مطرح دي.
ریښتیا، یوه پوښتنه:
له ۲۰۰۲ څخه تر ۲۰۱۸ پورې افغان ښځې یوه خوا او له ۲۰۲۰ څخه تر نن پورې افغان ښځې بله خوا؛ د دې دوه تاریخي دورو د ښځو ترمنځ توپیر څه دی؟
هغه مهال مو د افغان ښځو حقونه ولې د هرې بدلې سر وو او اوس مو ټولې د دوزخ تاترین ته ورټېل وهلې؟
« نه بدان شوري شوري نه بدین بېنمکي»
د اوباما د واکمنۍ پرمهال، چې ته یې هم د بهرنیو چارو د وزارت ماموره وې، تاسو په افغانستان کې د څو لویو بشري پروژو کار د دې لپاره ځنډولی و، چې ګواکې د افغانستان جمهوري دولت باید په څه اداري برخو کې د ښځینه کادرونو فیصدي لوړه کړي، فشار مو دا و چې باید د امنیتي سکتور تر رهبرۍ پورې ښځې حضور ولري، هغه څه چې د افغانستان په دودیزه ټولنه کې یې خلک حیران کړي وو او د امنیتي - پوځي ارګانونو په معینیتونو کې یې د بېتجربه پېغلو حضور د مخالفانو د تکفیري تبلیغاتو تبر ته لاستی ورکاوه.
څه پېښ شول؟ چې هماغه ښځې مو په ۲۰۲۰ کې رسماً داسې ډلې ته وروسپارلې، چې تر ټولو لوړ فکري مبلغ یې وايي: « ښځې ته ښه مړۍ ورکوه، کالی ورکوه او نوره یې راڅملوه!»
دغه مبلغ او لښکر یې هم له هغو شپېتو زرو مدرسو څخه راغلي، چې ستا د سړې جګړې پر مهال په پاکیستان کې پرانیستل شوې.
ستاسو سیاسي مجبوریتونه شاربل دې پوښتنې ته ځواب ویلای نهشي. سپینه یې ووایه، چې هاغه سیاست غلط و، که نننی سیاست مو غلط دی؟ هغه مهال مو درواغ ویل که نن؟
پر افغانستان واکمنه ډله مدعي ده، چې ۹۹ فیصده غړي یې د ښځمنو د کار و زدکړې پلویان دي. دوی وايي هغه یو فیصد مخالفان یې هم موږ نه پېژنو چې څوک دي؟ خو په عمل کې ښوونځي و پوهنځي و کارځایونه ټول د ښځمنو په مخ تړلي دي. ته دې اسناد و ګوره چې دا یو زورور فیصد ریښتیا څوک دي؟
داسې خو به نه وي، چې دا یو فیصد کوم بهرنی زورور وي؟
ته وګوره چې ستا همکار او د «استازي» لیکوال خو به د دوحې په پټو ضمیمو کې په دې اړه څه نهوي راوړي؟
ته په څلورکلنۍ کې له افغانستان څخه وتلې یې. ستا د وتلو کال د افغانستان د ټولنیز ثبات او فرهنګي اعتدال د اوج کلونه وو، لومړنی جمهوریت جوړ شوی و. د ښځو وضعیت په طبیعي توګه مخ په ښهکېدو و، نه په کې افراط و نه تفریط. په ښارونو کې ښځو زدکړې وکار کاوه، په کندهار و بدخشان کې د نجونو ممتازې لیسې فعالې وې، د سپورت ټیمونه یې لرل. د ښځینه معارف نهضت کلیو ته په ورپراخېدو و. افغانستان د اعتدال وطن و.
نه ستا د ماموریت او شل کلن حضور د وخت په شان د ښځو د حقونو تصنعي نغارې ډنګېدې او نه هم د اوسمهال په شان د افغانانو ژوند ډبرپېر ته وړل شوی وو، هرڅه پرخپل ځای وو.
اوس چې د البانیا په کوم ډېر لوکس هوټل کې سره راجرګه شوي یاست او په تبعید کې مو یو شمېر افغان مېرمنې راټولې کړې دي، ریښتیا ووایه، چې کومه داسې پټه معما ده، چې راز یې معلوموې؟
ایا ریښتیا د امریکا متحده ایالات نه پوهیږي، چې افغان مېرمنې په څه حالت کې دي؟ ایا حللاره له بېچاره تبعیدشویو او ځپلشويو افغان مېرمنو څخه پوښتئ؟
کله چې د خپل دغه سفر د لګښتونو راپور اړونده مراجعو ته وړاندې کوې، دا درڅخه پوښتي، چې پایله یې څه وه؟
ستا د تېرو څومیاشتو کم درې کاله ماموریت د لګښتونو او منډو رامنډو یو ويښته مثبت اغېز راښوولای شې؟ چې د هېوادمېشتو شاوخوا شل میلیونو ښځمنو د اوښکو وچولو لپاره یې لرلای وي؟
زبرځواکونه د زور ترڅنګ نړیوال اعتبار ته هم جدي اړتیا لري، که زما دغه ساده پوښتنې بېځوابه پاتې شي، نو تاسو به خپل نړیوال اعتبار څنګه وساتئ؟
یوازې په زور؟
ځکه په نړۍ کې هغه خلک چې داسې پوښتنې ورسره شته،کم نه دي.
د مصر و روم افسانوي شاهمېرمن کلیوپاترا ته منسوبه خبره ده، چې ویل یې: ښځې په سیاست کې دوه وسلې لري، توره او عاطفه. ډېره ځله یې دویمه وسله تر لومړۍ هغې اغېزناکه وي.
د تورې له زوره خو مو خبر یو، خو په دې نهپوهیږو، چې ستا عاطفه ریښتیا څه وايي؟
یوه ورځ دې وویل:
«پر افغانستان واکمنې ډلې ته د امریکا د صبر کاسه په ډکېدو ده!»
په هماغه ورځ ستا د هېواد یوه لوړپوړي ویاند وویل: « موږ نړۍ هڅوو، چې په افغانستان کې له واکمنې ډلې سره تعامل زیات کړي.» دا تناقض به بېشک د اوسمهالي موډېرن ستراتيژيک سیاست ښکارندوی وي، خو زما پوښتنه دا ده، چې په افغانستان کې د هغې معصومې نجلۍ اوښکو ته ځواب ویلای شي، چې هم وږې ده، هم تږې خو ښوونځی غواړي او که ښوونځی یې همداسې بند وي، ښايي د کوم شیخ څلورمه ښځه به شي؟
ته څه فکر کوې؟
دا مه ګڼه، چې افغانان د خپلو ښځو لپاره حقونه له تا څخه غواړي او یا یې ستا په مرسته غواړي.
نه! هيڅکله نه! ابداً !
«ما را زخیر تو امیدی نیست، شر مرسان!»
ځکه، هغه مهال (۱۹۱۹) چې په افغانستان کې د ښځو نهضتپیل شوی و، په امریکا کې لا مدني حقونه او ټولنیز اصلاحات په خاپوړو وو.
موږ د افغان نجونو او مېرمنو ژوند او حقونه ستاسو د پېچلیو لوبو قرباني بولو، اصلي پوښتنه دا ده، چې دا لوبې پای لري او که نه؟
ځکه له افغان ښځو څخه هرڅه په ۲۰۲۰ کې د دوحې تړون واخیستل، نه بل چا.
زه تمه نهلرم، چې دا لیک دې تر تا درورسیږي، او یا که درورسیږي هم ته به یې ولولې، یا به کوم اهمیت ورکړې.
زه غواړم، دا لیک د افغانستان خلک، په تېره ځورېدلې افغان مېرمنې ولولي، چې د راتپل شوي افراط و تفریط قربانیانې دي.
غواړم افغان مېرمنې پوه شي، چې پردۍ پروژې، ډونران، لوکس هوټلونه، غونډې، NGO گانې او امریکايي مدیریتونه دغسې پایلې لري، لکه چې ومو لیدلې.
غواړم افغان مېرمنې پوه شي، چې د دوی حقونه د دوحې تړون ورڅخه تروړلي او د اغلې رینا امیري واکمني اوس هم د افغان مېرمنو له جلادانو سره پر نړیوال تعامل ټینګار کوي.
«کَس نخارد پشت من، جز ناخن انګشت من»
که پخپله په یوه ملي ځواک بدلېدلای شو، ځان به وژغورو او که نه ستر خوشال خو پخوا لا ویلي وو:
هم مې ووژني پخپله، هم په ما باندې ژړا کا
څه ښه یار دی، ښه یې مینه، وژل هسې شیون هسې
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.