دیني عالم
منظور وایي، خپل قوم او ولس راویښوي، د غلامۍ هغه ځنځیرونه ماتوي چې د دوی غاړې ته د وخت جبر ور اچولي دي، په خپله خاوره او خپلو وسایلو خپل اختیار غواړي، په خپله خدای ورکړې ځمکه د خپل هویت، حیثیت او وقار غوښتنه کوي.
د خپل قام او ولس د هغو بې وزلو او مظلومو انسانانو د حق غوښتنه کوي، چې اولادونه یې د وحشت، بربریت او جبر تورو زندانونو وخوړل، د هغو لاشونو پوښتنه کوي چې هره ورځ یې د کلي شا و خوا پراته وي او هیڅوک یې د مرګ پور پر غاړه نه اخلي، لنډه دا چې د دې خبرې پوښتنه کوي چې ولې هره ورځ پړ هم زه یم او مړ هم زه یم.
منظور دغه غوښتنې او پوښتنې په ډېره سپېڅلتیا، جرئت، متانت او معقولیت په تش لاس د تور او مستبد رژیم مخې ته ږدي.
هغه ګواښل کېږي، بندي کېږي، ګل - ګل او چنار - چنار ملګري یې په دې لاره کې شهیدانېږي، بلکې هره ورځ، هره ګړۍ او هره شېبه یې د سندان او څټک تر منځ تېرېږي.
زولنې یې لاسونو او پښو ته پرتې دي؛ څو لیوانو حلقه کړی، خو ځوان رهبر بیا هم خپله خبره ډېره غوڅه او جوته کوي او وایي که په اټوم بم یې هم کښېنوي تر خپل دریځ او داعیې نه تېرېږي.
دغه ځانګړتیاوې د یوه سپېڅلي داعي او یوې سپېڅلې داعیې دي. منظور د خپلې داعیې پر سپېڅلتیا پوخ باور لري، له همدې امله هر ډول کړاونو ته لکه سپر درېږي او ولاړ دی.
سپېڅلې او پیغمبري داعیه تل د الله تعالی او مظلومو مومنانو په مرسته تکیه کوي، پر خپل مظلومیت له هیچا سره معامله نه کوي.
منظور له هېڅ چارواکې او هېڅ مقام سره د بندو دروازو شاته نه کېنې، نه د کومې استخباراتي کړۍ په دام کې ځان بندوي، نه د شخصي ګټو او منصب لپاره په قوم او ولس سودا کوي او نه د نیابتي ډلو ټپلو په څېر د اسلام او جهاد په تشو نارو او پردۍ فتوا ولس تېرباسي او نه په پردي ټوپک خپل ولس ته د ازادي او فتح زېري ورکوي؛ بلکې ولس را ویښوي، خلکو ته شعور ورکوي، په یوه ژوندي او بااحساسه ملت یې بدلوي چې هر فرد یې د خپلو وسایلو، خپل اختیار، حیثیت او وقار غوښتونکی شي.
نور ملتونه استخباراتي ملایان او استخباراتي مدرسي نه لري، چې د قوم او ولس د ویښتابه او شعور هره چیغه بې دیني وګڼي، له قوم سره مینه ګناه وبولي، ملتپالنه، د ملت را ویښول، د کرایې او استخباراتي ملا له لومې یې خلاصول کفر وګڼي.
نور ملتونه او قومونه علماء لري، د دین په روح او حقیقت خبر دي، هغوی د رسول الله صلی الله علیه وسلم پر تګلاره روان دي، هغوی د خپل خیل، قوم او ملت ژغورنه او ګټې لومړیتوب ګڼي، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم له خپل ولس، خلکو او وطن سره مینه کړې، بلکې د ټول بشریت ژغورنه یې له خپل خیل، قوم او قبیلې پیل کړې، ستر ذات داسې امر ورته وکړی دی:
« وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ» (۱) او خپلو نږدې خپلوانو ته خبر ورکړه.
له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه پوښتنه وشوه، ایا دا هم تعصب دی چې سړی له خپل قوم سره مینه ولري؟
رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:« لَا، وَلَكِنْ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ أَنْ يَنْصُرَ الرَّجُلُ قَوْمَهُ عَلَى الظُّلْمِ»(۲) نه، تعصب دا دی چې یو سړی په ظلم کې له خپل قوم سره مرسته وکړي.
دا عصبیت او قومیت نه دی، چې سړی د خپل قوم او ولس لپاره د هغوی د حقوقو غوښتنه وکړي او پر خپل قوم د ظلم، تېري او وحشت پوښتنه وکړي؛ بلکې د خپل مظلوم او بېوزله ورور اوښکې پاکول او د ظالم له ظلمه یې خلاصول ستر جهاد دی.
رسول الله صلی الله علیه وسلم له خپل وطن او ټاټوبې سره څومره مینه کړې!
مکه مکرمه چې د رسول الله صلی الله علیه وسلم د خاپوړو ښار دی، څنګه یې مخاطب کړی!:
«ما أَطْيَبَكِ مِن بلدٍ ! وأَحَبَّكِ إليَّ ! ولولا أن قومي أَخْرَجُونِي منكِ ما سَكَنْتُ غيرَكِ»(۳)
"ته څومره پاک ښار یې! او څومره پر ما ګران یې! که خپل قوم مې له تا څخه ونه باسي، له تا پرته په بل ښار کې نه اوسېږم.
رسول الله صلی الله علیه وسلم مشرکینو مجبور کړ، چې خپل وطن پرېږدي او مدینې منورې ته هجرت وکړي؛ خو بیا هم د خپل وطن مینه ورسره مله پاتې شي، فرمایي:
«اللهم حبب إلينا المدينة كحبنا لمكة أو أشد»(۴)
"ای الله! د مکې په څېر مو له مدینې سره هم مینه پېدا کړه او یا تر هغې زیاته.
له خپل وطن سره مینه طبیعي ده، هر انسان له خپل ټاټوبې سره مینه لري.
وطن ستا تشخص او پېژندګلوي ده، ستا هویت، درنښت او حیثیت دی، که بې وطنه یې، نه ته او نه ستا خبره ارزښت لري.
دلته د وطنپالنې، ملتپالنې، له خپلو خلکو او ولس سره د میني، ویښتابه او شعور چیغه هغو خلکو ناروا بللې، چې ولس یې له ځان سره د دین په نامه تسخیر کړی دی او هغه تش په نامه ملتپال ګوندونه یې مخالفت کوي، چې ولس یې د ملتپالنې په تشو نارو اوږده موده تېر ایستلي او ګرو کړی دی.
د اکټوبر یولسمه نېټه رارسېږي، ملنګ رهبر ناسته، ملاسته، خوب، راحت او استراحت په ځان حرام کړي او لګیا دی کور په کور، کلي په کلي ګرځي د خپل ولس د زګېرویو، کړاونو او دردونو کیسې، د خپل وطن د وسایلو او مسایلو کره او بشپړ مالومات راټولوي، د پښتنو د هر مشر په حجره کې یې ګونډه ماته کړې او د دې ورځې د اهمیت په اړه خبره ورته کوي.
منظور وایي، چې په دې ولس او ملت ستره غمیزه تېره شوي؛ خو له هیچا سره یې کره او بشپړ مالومات نه شته.
هغه وایي، زموږ غمېزه یواځې دا نه ده، چې پلرونه، ترونه، وروڼه، زامن او ورېرونه مو لاپته دي؛ بلکې دلته جبر، ظلم او ستم داسې اوج ته رسېدلی چې نه مو سر او نه مو مال او نه مو وقار خوندي دي او زموږ له دې ټولو ستونزو او کړاونو نړۍ وال څه چې خپل وګړې هم په سم ډول خبر نه دي.
د منظور هره چاره پر شفافیت او سپېڅلتیا ولاړه ده، هغه وایي، چې هر ملت د مبارزې او خوځښت لپاره یوه داسې ملي روایت او نریټیف ته اړتیا لري، چې خپل او پردي پرې قناعت وکړي او د هیچا په زړه کې شک پاتې نه شي.
له همدې امله د خپل ولس له کړاو، درد او مظلومیت څخه یوه داسې ملي داعیه او ملي روایت جوړوي، چې د دې ستر پښتون ملت هر وګړی یې بدرګه کړي او په دې لاره کې هر ډول قرباني ته تیار شي؛ ځکه مظلومیت د بشریت او په تېره بیا د اسلام په تاریخ کې تر ټولو ستره داعیه ده، چې هر انسان ته د ظالم پر وړاندې د کلک درېدلو او مقاومت اجازه ورکوي او الله تعالی تل د مظلوم ملګرتیا کوي.
ستر ذات خپل استازي او د هغه ملګرو ته هغه وخت د وسله والي مبارزې اجازه ورکړه، چې کله د دوی پر وړاندې د قریشو ظلم، تېری او تجاوز له زغمه وووت او ورته ویې فرمایل:
«أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَإِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»(۵)
هغو مؤمنانو ته چې جګړه پرې تپل شوي، د جګړې اجازه وشوه؛ ځکه چې پر دوی ظلم شوی دی او یقیناً الله تعالی له دوی سره پر مرسته کولو قادر دی.
منظور د اکټوبر په یوولسمه د مظلومیت دغه روایت ستاسې ټولو پښتنو مخې ته ږدي او له تاسې غواړي، چې اوس د خپل مظلومیت پوښتنه کوئ کنه؟
په خپله خاوره، وسايلو او شتمنیو خپل اختیار غواړئ او که د یوه جابر ریاست په تمه کېنئ؟
لنډه دا چې لږ تر لږه د خپل ستر وجود له ټپونو ځان خبروئ که نه؟
د خپل ځان لپاره د ازادي، عزت، حیثیت او درنښت ژوند غواړئ او که لا هم د غلامۍ تور ځنځیر پر غاړه وړئ؟
پښتون ملته!
ستا د ژغورنې لپاره نه ځانګړی پیغمبر راځي او نه ستا د ژغورنې او هوساینې ذمه واري چا اخیستي ده.
تر څو به ته رټل کېږې، شړل کېږې، شکنجه کېږې، بندي کېږې، لاپته کېږې او وژل کېږې!
تر څو به ستا په سر سودا روانه وي!
تر څو به ته د نیابتي جګړې په مارکیټ کې د تورو خاورو په بیه پلورل کېږې!
تر څو به ته په پردۍ جګړه کې د جهاد او ازادۍ په نامه قرباني یې!
تر څو به ته د دین او اسلام په نامه استخباراتي ملا تسخیر کړی یې!
تر څو به پر تا د ترهګر ټاپې لګېږي!
تر څو به ستا په خلاف جګړه روانه وي، ستا پر اسلام به شک کېږي او تر څو به ته بې وطنه، بې کفنه، بې هویته او بې ارزښته یې!!!
د اکټوبر یوولسمه ستا لپاره برخلیک ټاکونکي ورځ ده، داسې ورځ ده چې ته خپل برخلیک په خپله ټاکي، هیڅوک، هیڅ شی پر تا نه تحمیلوي، ته د خپل ځان په اړه په خپله پرېکړه کوي، د خپل ستر وجود پوښتنه کوي او د خپل حق غوښتنه کوي.
پاڅه!
په هره توره شپه کې روڼ سبا نغښتی، په هره سختۍ پسې اسانتیا راځي او هر غم، مصیبت او درد پای لري.
پاڅه!
د خپل درد او کړاو کسیه وکړه، ستا د درد هره کیسه روایت دی. ستا د مظلومیت له هره داستانه نرټیف جوړېږي.
پاڅه! خپل تاریخ په خپله ولیکه.
پاڅه! ستا له پاڅېدلو پاڅون جوړېږي.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
اخذلیکونه:
۱ـ د الشعراء سورت، (۲۱۴) آیة.
۲ـ احمد او ابن ماجه روایت کړی دی.
۳ـ ترمذي روایت کړی دی، د حدیث شمېره: (۳۶۲۹).
۴ـ بخاري روایت کړی، د حدیث شمېره: (۵۶۷۷).
۵ـ د الحج سورت، (۳۹) آیة.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
کله چې ورته وویل شي، چې د دوی حکومت انحصاري او د ولس په خوښه نه دی جوړ شوی، دوی دا استدلال کوي چې د حکومت په تر یو میلیون کارمندانو کې اته لکه د پخواني جمهوریت غړي دي او همدارنګه، په روغتیا، تعلیم او نورو برخو کې ښځې هم کار کوي؛ خو دا ډول استدلال ډېر سطحي او د سیاسي نظام له ژور ماهیت څخه ناپوهي څرګندوي.
په حقیقت کې د طالبانو حکومت له پوره انحصار، استبداد، او د حذفي سیاست ښکارندوی دی.
د ټولشموله او مشارکتي نظام فلسفه
کله چې د یو ټولشموله او مشارکتي نظام خبره کېږي، لومړنۍ مهمه مساله د نظام نوعیت، ماهیت او مشروعیت دی.
دا باید روښانه شي چې ایا دغه نظام د ولس په ګډون او خوښه جوړ شوی دی؟
ایا د ولس او دولت ترمنځ یو ټولنیز قرارداد شته؟
د یو ټولشموله حکومت لپاره اړینه ده، چې د ولس پراخ ګډون ولري او د ټولو خلکو اراده د قوانینو او پالیسیو په جوړولو کې شامله وي؛ خو د طالبانو په نظام کې دا اساسي اصل نشته.
طالبانو خپل نظام یوازې د یو ځانګړي فکر او ایدیولوژۍ په اساس جوړ کړی او د ولس پراخ نظر، غوښتنې او اراده په پام کې نه نیول کېږي.
شاوخوا ۱۰۰٪ د وزیرانو او لوړپوړو مقاماتو غړي طالبان دي، چې ټول واک او پرېکړې یوازې د یوې ډلې له خوا ترسره کېږي.
په داسې حالت کې د یو ټولشموله او عادلانه سیاسي جوړښت ادعا بې بنسټه ده.
د سیاسي مشارکت نه شتون د سیاسي مشارکت او پالیسي جوړولو په کچه د غیر طالبانو او ښځو شتون د طالبانو حکومت کې په بشپړ ډول نه شته.
په داسې حال کې چې طالبان د ټولشموله نظام ادعا کوي، په حقیقت کې په مهمو دولتي پوستونو کې هېڅ ډول متنوع مشارکت نه شته .
د طالبانو په کابینه کې چې شاوخوا ۳۳ وزیران لري، هېڅ ښځه او غیر طالب شتون نه لري؛ په ۳۴ ولایتونو کې ټول والیان طالبان دي او د سیاسي فیصلو واک یوازې د طالبانو په لاس کې دی.
تر دویم بست پورې هېڅ ښځه یا غیر طالب په پالیسي جوړولو او رهبرۍ کچه کې برخه نه لري.
د ښځو او لږکیو د حقوقو نقض د طالبانو په حکومت کې، ښځې او لږکي له سیاسي او ټولنیز ژوند څخه په سیستماتیک ډول لرې ساتل شوي دي.
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې؛ په افغانستان کې تر ۱ میلیون ښځې له خپلو دندو ګوښه شوي دي. همدارنګه طالبانو له شپږم ټولګي پورته د نجونو په زدهکړو بندیز لګولی، چې له امله یې په میلیونونو نجونې تعلیمي فرصتونه له لاسه ورکړي دي.
په پخواني جمهوریت کې د ښځو د پارلمان او کابینې په برخه کې سهم شاوخوا ۲۷٪ و؛ خو اوس په طالبانو حکومت کې ښځې په هیڅ تصمیم نیوونکي ځای کې نه دي شاملې.
د بشري حقونو او ازادیو نقض د بشري حقونو او ازادیو مساله یو بل مهم ټکی دی، چې د طالبانو حکومت کې په جدي ډول تر پښو لاندې شوې ده.
د بشري حقونو د څار سازمان د راپور له مخې؛ طالبانو په منظمه توګه د بیان ازادي، د غونډو حق، او سیاسي فعالیتونه محدود کړي دي. تر ۱۰۰ زیات خبریالان نیول شوي، ځورول شوي یا له هېواده وتلو ته اړ شوي دي.
سربېره پر دې، طالبان د مذهبي لږکیو، په ځانګړې توګه د شیعه مسلمانانو او سلفي سنیانو، پر وړاندې تبعیضي سیاستونه پر مخ بیايي.
د طالبانو انحصاري او استبدادي سیاست طالبان د واک ټولې کليدي برخې انحصار کړي دي. دوی د واک د انحصار لپاره داسې یو نظام جوړ کړی چې په هغه کې یوازې د طالبانو مشران پرېکړه کوي.
د ټولو وزیرانو، والیانو، معینانو، او قوماندانانو ټاکنې د طالبانو د یوه فرد چې د دوی امیر دی له خوا کېږي او له نورو خلکو سره هېڅ ډول سیاسي مشوره نه کېږي.
دا په واضح ډول یو "حذفي سیاست" دی، چې په هغه کې مخالفین، غیر طالبان او ښځې له سیاسي پروسې څخه لرې ساتل کېږي.
طالبانو د بشري حقونو او د بیان ازادۍ پر وړاندې هم استبدادي سیاستونه خپل کړي دي. یوازې هغه نظرونه او افکار چې د طالبانو له فکر او تفسیر سره موافق وي، په ټولنه کې ځای لري او هر هغه څوک چې د دوی له فکر سره مخالفت کوي، په سیستماتیک ډول ځپل کېږي.
د احزابو او مدني ټولنو حذف
د طالبانو د انحصاري او استبدادي سیاست یوه بله څرګنده بېلګه د سیاسي احزابو، مدني ټولنو او سیاسي فعالیتونو بندول دي.
د دوی له واک ته رسېدو وروسته، ټول سیاسي ګوندونه او د ولسي مشارکت سازمانونه په بشپړ ډول منحل شول.
سیاسي احزاب، چې د ولس د ارادې او سیاسي رقابت د څرګندولو لپاره یو مهم بنسټ ګڼل کېږي، د طالبانو نظام کې هېڅ قانوني حیثیت نه لري.
د سیاسي ګوندونو فعالیتونه بند شوي او د مدني ټولنو د فعالیت لپاره هم هېڅ فضا نه ده پرېښودل شوې.
طالبانو د سیاسي فعالینو او د مدني ټولنو د غړو پر وړاندې د ځپنې او نیونې سیاست عملي کړی، چې له امله یې ګڼ شمېر فعالین یا نیول شوي، یا ځورول شوي، او یا مجبور شوي چې له هېواده وتښتي.
دا حالت په دې هېواد کې د سیاسي تنوع او جمهوري اصولو ته جدي ګواښ دی، او افغانستان یې د یو استبدادي او مطلق العناني نظام پر لور بیولی دی.
د قومي او کلیوالي شورا ګانو حذف
طالبانو نه یوازې سیاسي احزاب او مدني ټولنې منحل کړې، بلکې د قومي او کلیوالي شوراګانو په لرې کولو سره یې د محلي او دودیزو مشارکتي جوړښتونو مخه هم نیولې ده.
قومي شوراګانې او د کلیو شوراګانې چې د افغانستان په دودیز سیاسي او ټولنیز جوړښت کې مهم ځای لري، د محلي ستونزو د حل، د شخړو د مدیریت او د ولسي استازیتوب د بنسټونو په توګه کارول کېدې؛ خو طالبان د واک د متمرکز کولو په موخه، دغه شوراګانې هم لغوه کړې او واک یې یوازې د خپل ټاکل شوي قوماندانانو او چارواکو په لاس کې انحصار کړی دی.
په دې توګه، د محلي مشرانو او خلکو رول چې د خپل برخلیک په اړه پرېکړه وکړي، په بشپړ ډول له منځه تللی، او طالبان په هره سیمه کې یوازینی تصمیم نیوونکی ځواک پاتې شوی دی.
دا کار د کلیوالي ټولنو او قومي ډلو خپلواکي او استازیتوب له منځه وړي او محلي ستونزې له تشدد او بې عدالتیو سره مخ کوي.
موازي دین
طالبانو نه یوازې سیاسي او ټولنیزې چارې انحصار کړي، بلکې د اسلام تفسیر او تعبیر یې هم په ځانګړې توګه منحصر کړی دی.
دوی په عملي توګه د اللهي دین پر ځای یې یو موازي دین جوړ کړی، چې یوازې د دوی د خپلې ډلې تعبیر او تفسیر ته دین وایي. په داسې حال کې چې د اسلام اساسي فلسفه د انسان د عقیدې او فکر ازادي او د انتخاب اختیار دی، طالبان د دې اصولو پر ضد روان دي.
دوی د دین په اړه هر ډول مختلف نظر او فکر مردود ګڼي او د خپل تفسیر مخالفت نه یوازې ناسم بلکې د سزا وړ ګڼي.
په دې نظام کې د طالبانو له تعبیر پرته بل ډول فکر کول حرام ګڼل کېږي او حتا خلک باید خپل لباس، خوراک، او ظاهري بڼه هم د طالبانو د معیارونو مطابق تنظیم کړي.
دا د دین او فکر د انحصار تر ټولو خطرناک او استبدادي بڼه ده، چې دین یې د خپل واک د دوام وسیله ګرځولې ده.
دا نه د ولس حکومت دی او نه د اللهي دین پیروي کوي، بلکې دا د ملا یو موازي حکومت دی چې یوازې د ملا لپاره جوړ شوی او د طالبانو فکر پر ټول ولس تحمیلوي.
نچوړ
په افغانستان کې د مېرمنو د تعلیم او کار په اړه د امارت دریځ یو ښه مثال دی، چې څنګه انحصار او استبداد په زور عملي کېږي.
په دې حالت کې نه یوازې افغانان بلکې د نړۍ ډېری مسلمانان او حتا د امارت په منځ کې ځینې دیني عالمان او تجربه لرونکي اشخاص د دې پالیسي مخالف دي؛ خو د امارت امیر د ټولو افغانانو او نړۍوالو مسلمانانو د نظر خلاف خپل دریځ په زور او خشونت سره عملي کوي.
پایله
په دې توګه، افغانستان په نړۍ کې یوازینی هېواد دی، چې په قصدي توګه نجونې او مېرمنې له تعلیم او کار څخه منع کوي.
دا پالیسي د حاکمیت له خوا په سختۍ او استبداد سره د خلکو په مقابل کې تپل کېږي او د ټولنیز حذف او انحصار یوه بڼه یې وړاندې کړې ده.
دا نو په انحصار کې انحصار، په استبداد کې استبداد او په حذف کې حذف دی چې بدترین نوع د حاکمیت دی.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
دغو هیوادونو د نړۍ د نقشې په مخ د یوه نوي هیواد پاکستان په تاسیس کې پر کومک سربېره د پاکستان د مملکت او په خاصه توګه د پاکستان د اردو په جوړولو او مضبوطولو کې کومک کړی و، ځکه چې هغوی د اسلام په نوم جوړ شوی ملک د اسیا په جنوب کې د کمیونزم په ضد مبارزې د لومړۍ کرښې سنګر ګاڼه.
پاکستان هم د ۱۹۵۰په اولو کې د سنټو او سیټو په نوم د شوروي اتحاد په ضد جوړو غربي پوځي معاهدو کې په ګډون سره د خپلو غربي مربیونو هیلې پوره کړې.
وروسته د ۱۹۸۰راهیسې په افغانستان کې د جهاد په نوم جګړې لپاره یې په سیمه کې د غربي زبر ځواکونو د قوي مرکز نقش ولوباوه، خو د پاکستان او د هغه د غربي متحدینو ترمنځه یواځینۍ ستونځه دا وه چې د پاکستان پنجابي واکمنانو غوښتل، له غرب ورکړې وسلې او پوځي تربیت د هند په ضد استفاده وکړي، مګر غرب پاکستان ته د دې کار اجازه نه ورکوله.
خو د چین معامله ډیره بدله ده. پاکستان چین خپل مهم متحد ګڼي، پاکستان کې او په خاصه توګه د دغه هیواد د ټولو نه غټ او کلیدي ایالت پنجاب کې له هند کرکه او دښمني ژورې ریښې لري.
په ۱۹۴۷کې د هند د انشعاب او تجزیې په جریان کې په پنجاب کې ډیرې وینې تویې شوې، ځکه چېپنجاب د مسلمانو او د غیر مسلمانو (سیکانو او هندوانو ) په منځ کېپه جغرافیايي توګه داسې تجزیه شو چې دواړو فریقو په ډیره لویه کچه د یوه او بل وینې تویې کړې.
د پاکستاني اردو جنرالان د هند په ضد احساسات ډیر اړین ګڼي ځکه چې د دغو احساساتو په وسیله هغوی د پاکستان لوی پوځ او غټه بودیجه توجیه کوي، چې د پاکستان په داخل کې د پوځ سیاسي غلبې ته هم لاره هواروي.
په ۱۹۶۲کې چې کله د چین او د هند تر منځه د سرحدي حدودو د ټاکلو شخړه ګرمه شوه او خبره جنګ ته لاړه، نو پاکستان وپتیله چې بالاخره هغه د خپل ځان نه اووه یا اته چنده غټ دښمن هند سره په سیالۍ او دښمنۍ کې په خپله سیمه کې یو غټ متحد ځواک جوړ شي.
چین هم پاکستان سره خپلې اړیکې د خپلو سیاسي او ستراتیجیکو ګټو لپاره اړینې او مفیدې ګڼي.
په ۱۹۷۱کې د امریکا د هغه وخت د خارجه چارو وزیر هنري کسنجر د پاکستان په منځګړتوب له اسلام اباده بیجنګ ته د پټو خبر لپاره پرواز وکړ.
په دغه وخت کې د شوروي اتحاد سره د چین اړیکې ترینګلې وې او امریکا غوښتل چې د چین سره د دوستانه ارتباط د تامین په وسیله د دغه هیواد او شوروي اتحاد ترمنځه فاصلې سیوا کړي. له دغه پرمختګ سره پاکستان ته له امریکا او چین دواړو سره د دوستۍ پاللو کار اسان شو.
د شلمې پیړۍ په وروستۍ برخه او د یوویشتمې پیړۍ په پیل کې چې کله چین اقتصادی پرمختګ وکړ، نوې تیکنالوجي یې ترلاسه کړه او د پرمختللو وسلو تولید یې پیل کړ، نو د پاکستان او د چین مناسباتو کې ژورتیا راغله، ځکه چین پاکستان ته د وسلو اکمالات پیل کړل، چین له پاکستان سره د اټومي وسلو او د توغندیو د تولید په پروژو کې کومک وکړ.
له چین د ترلاسه شوې تکنالوجۍ په کومک پاکستان خپله د وسلو د تولیدولو او نړۍ ته د صادرولو جوګه شو.
په ۲۰۱۳کې چې کله چین د نړۍ د ټولو برخو سره د تجارتي اړیکو د تامین لپاره د خپلې عظیمې پروژې « کمربند او جاده » ( Belt andRoad)اعلان وکړ، نو د چین او پاکستان تر منځ د اقتصادي کارادور د دې غټې پروژې یوه کلیدي برخه وګرځید.
دغه مهم تجارتي کارادور غربي چین د پاکستان د جنوب غربي صوبې بلوچستان د ګوادر د سمندري بندر سره وصل کوي.
د څه د پاسه شپیتو میلیاردو ډالرو په مصرف جوړیدونکې دغه کارادور د چین لپاره مهمې اقتصادي او ستراتیجیکې موخې لري.
خو عین په دغه وخت د نړۍ تر ټولو قوي زبر ځواک امریکا او د نوي اقتصادي زبرځواک چین تر منځه سیالي ورو ورو په یوه نوي ساړه جنګ بدله شوې ده.
امریکا او د هغې متحدین په ټوله نړۍ او په خاصه توګه په جنوب شرقي او جنوب غربي اسیا کې د چین د سیاسي او اقتصادي نفوذ د مخنیوي لپاره فعالې ستراتیجۍ پلان کړې دي او ارام سمندر او د هند سمندر هم د دواړو زبرځواکونو د پوځي سیالیو میدانونه وګرځیدل.
له دې پرمختکونو سره پاکستان له شدیدو مشکلاتو سره مخ شو، ځکه د پاکستان واکمنان د دواړو زبر ځواکونو سره خپلې اړیکې حیاتي بولي، خو د امریکا او د چین تر منځه د مخ په ژوریدونکي سیاسی انقطاب له امله پاکستان لپاره د دواړو زبرځواکونو سره په خپلو مناسباتو کې د لازم توازن او تعادل ساتلو کار اوس تقریبا” ناممکن شوی دی.
د مثال په توګه چې کله پاکستان د چین په خواهش په چینايي اسعارو یعنی یوان خارجی تجارت کوي، امریکا دغه کار د ډالر خلاف جنګ ګڼي.
څرګنده ده چې دا کار د امریکا له لوري تریخ عکس العمل لري. په تیرو څو کلونو کې پاکستان د مختلفو بین المللي منابعو نه دومره زیات پورونه اخستي، چې د بیرته ورکولو توان یې نه لري.
پاکستان د مالي ورشکست په غاړه ولاړ دی او د رسميورشکست نه د ځان ژغورلو لپاره د نړیوال مالي صندوق کومک او تضمین ته سخته اړتیا لري، خو دا کار د امریکا د پشتیبانۍ نه بغیر نه شی کیدلی.
د امریکا ملاتړ تر لاسولو شرط له چین سره د اقتصادي کارادور کار ودرول او د ګوادر بندر نه د چین لرې ساتل دي.
بلې غاړې ته چین په دې خبره د پاکستان نه ډیر خپګان څرګند کړی چې هغه په خپله خاوره د چینايي انجنیرانو او نور کارکوونکو د ترورستي بریدونو نه په ژغورلو کې پاتې راغلی او د کارادور جوړولو کار له پلان سره سم په مخ نه ځي.
که څه هم د امریکا او د پاکستان مناسبات د پخوا غوندې تاوده نه دي. په خاصه توګه په ۲۰۲۱کې د افغانستان د خپلو پوځي قواوو د ایستلو نه پس امریکا اوس د پاکستان د خاورې نه استفادې ته زیاته اړتیا نه لري.
له دې سره امریکا اوس هم غواړي چې په سیمه کې د چین او روس د نفوذ د خوریدو د مخه نیولو په کار کې خپل زوړ متحد د ځان سره وساتي.
خو بل خوا ته چین هم له پاکستان سره په خپله دوستۍ حساب کوي.
د پاکستان حاکمه اشرافیه پر زبر ځواکونو د زیاتې اتکا داسې عادت لري لکه چې د انګور ځیله یې په نورو ونو بوټو لري.
دغه عامل د پاکستان د اوسني هر اړخیز بحران او بې ثباتۍ په ژورولو کې مهم نقش لوبولی دی.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د ځینې شنونکو دا خیال وو چې اصف درانی د پاکستان واکمنانو ځکه د استازیتوب له کار نه ایسته کړی چې هغه د ټي ټي پي په باره کې د افغان طالبانو د سیاست په بدلولو کې بریالې نه شو ، خو پوځیانو د اصف دراني نه وړاندې پخوانی سفیر صادق خان هم د څه وخت د لپاره د خاص استازي په توګه ساتلی و او بیا یې هغه هم دغسې ایسته کړی وو.
حقیقت دا دی چې د ۱۹۸۰ لسیزې د جنرل ضیاالحق د پوځي دکتاتورۍ د وخت نه د افغانستان په باب د پاکستان د پالیسۍ جوړولو کار د پوځ او د هغه د استخباراتو یعنی د ای اېس ای په لاس کې دی او نن هم افغان پالیسی د هغوۍ په انحصار کې ده، د پاکستان پارلمان او یاخارجه وزارت په دې کې چندان نقش نه لري.
په امریکا کې د یولسم سپتمبر د ترورستي حملو نه وړاندې ټول کارونه په بربنډه توګه او په ډاګه کیدل، پیښور ، کوټه او په نورو ښارونو کې د طالبانو څرګند او غټ دفترونه وو، دوی به د ای اېس ای دفترونو ته هم تګ راتګ کاوه.
د طالبانو دفترونو به په افغانستان کې د جنګ لپاره زرګونه خلک استخدامول او افغانستان ته به یې لیږل، خو د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر د یوولسمې نه وروسته بیا دا کارونه اخفا ته ولاړل، خو بیا هم پاکستان کې دا کومه پټه خبره نه ده چې په لوړه کچه له طالبانو سره د اړیکو د پاللو کار اوس هم د جنرالانو په لاس کې دی، چې زیاتره پنجابیان وي.
پښتو ژبي سفیران د پالیسۍ جوړولو په کار کې کومه ونډه نه لري، دوی تش کابل ته سوال او ځواب د وړلو او راوړلو دنده په غاړه لري.
د کال ۲۰۲۱ د اکتوبر د میاشتې په وړومبۍ اونۍ کې د طالبانو په منځ کې د واک د ویش د کشالې د حل په خاطر د ای اېس ای د هغه وخت عمومي رئیس جنرال فیض حمید کابل ته تللی و.
ځینې باخبره ژورنالستان وايي چې د جنرال فیض حمید په پیښور کې د قول اردو د کومندانۍ په وخت کې د افغان طالبانو د رهبرۍ غړي له فیض حمید سره د خبرولپاره په پټه پیښور او وزیرستان ته هم راغلي وو.
اوس پوښتنه دا ده چې په کابل کې د طالبانو د واکمنۍ د څه د پاسه دریو کلونو نه وروسته د پاکستان او د طالبانو اړیکې په ریښتیا هغسې ترینګلې دي چې داړه غاړې یې ادعا کوي او که نه د ځینې خاصو اجندا ګانو لپاره د هغوی مرموزې اړیکې نن هم ادامه لري
حقیقت دا دی چې د افغانستان او د سیمې لپاره د غرب د ستراتیجۍ په چوکاټ کې چې پاکستان ته کوم نقش ورکړی شوی هغه اوس هم په خپل ځای دی او په هغه کې د پاکستان د اوږدې مودې ګټې خوندي دي.
د مثال په توګه په ۱۹۲۱ کې د افغان انګلیس تر منځه په کابل کې لاس لیک شوې لوظنامې له مخې د ډیورانډ په فرضي کرښه د پاسه پرتو قبیلو د غړو دا حق انګلیسانو ومانه چې دوی به د فرضي کرښې د پاسه د عبور او مرور لپاره ویزې او پاسپورټ ته اړتیا نه لري.
دې حق ته د معاهدې په انګلیسي متن کې د Easement Rightیعنې د لارې نه د استفادې حق ویل شوی، د دغه حق له مخې د سلو کالو نه زیاته موده کې د پښتنو او بلوڅو قبیلو غړو بدون د ویزې او پاسپورټ نه د فرضي کرښې د پاسه د عبور او مرور د حق نه استفاده کوله.
خو چې کله طالبانو کابل ونیو، نو پاکستان سترګې بدلې کړې او تیر کال د اکتوبر د میاشتې نه پاکستان په خودسرانه او کاملن په یو طرفه توګه د چمن او نورو دروازو په تیریدونکو خلکو باندې د ویزې او پاسپورټ شرط تحمیل کړ.
د تیرو یوولسو میاشتو نه په چمن، انګور اډه او نورو دروازو کې د پښتنو قبیلو احتجاج ادامه کړې ده، خو طالبانو د ډیورانډ د انګلیسي کرښې د پاسه د نوې پاکستانۍ کرښې د تحمیل په باب چوڼ نه دی کړی.
په تجارت کې پاکستاني مالونه د افغانستان له لارې مرکزي اسیا ته لیږدول کیږي، خو د دې په مقابل کې د افغانستان مالونه د پاکستان له لارې هندوستان ته د لیږدولو اجازه نه لری، خو د طالبانو احتجاج په دې مسله چا نه دی اوریدلی.
که پاکستان خپله طالباني پروژه کې تاوان لیدلی، نو د افغانستان په باره کې به یې په خپل سیاست کې بدلون راوستی، چې تر اوسه بدل شوی نه دی.
تر ټولو مهمه خبره دا ده چې د پاکستان واکمنانو به په خپل هیواد کې د طالبانو د تولید فابریکې تړلې وې، خو تر اوسه دا کار نه دی شوی.
په افغانستان کې د پاکستاني مدرسو سوونه څانګې پرانستل کیږي، چې د پاکستان د نفوذ او اشغال غټه او اصلي وسیله ده.
پاکستاني جنرالان خو په دې طمع دي چې دروسیې په ضد د غرب د ستراتیژۍ په چوکاټ کې به دغه مدرسې د مرکزي اسیا هیوادونو کې هم نفوذ وکړي.
په دې ډول به د پاکستان نفوذ د امو سیند نه پورې خوریږي او هغه هیوادونه به هم د افغانستان په څیر د پاکستان د اومو موادو سرچینې او د تیار مال منډيي وګرځي.
د ډیورنډ کرښې په شرق کې د ټي ټي پي په فعالیت باندې د پاکستان او افغانستان تر منځه په ظاهره اختلاف یوه صحنه سازي ده، ځکه چې پاکستاني جنرالانو او طالبانو دواړو په سیاسي توګی په ظاهره دیو او بل نه لرې کیدلو ته اړتیا لرله.
د افغانستان وګړي طالب د پاکستان لاس پوڅي ګڼي، طالب دې ته اړتیا لرله چې ځان مستقل ښکاره کړي.
پاکستان هم غوښتل چې اوس په ښکاره ډول د طالب د مربیتوب نقش نور ونه لوبوي، ځکه چې طالب په څرګنده د یو شمیر ترورستي سازمانونو کوربه دي، نو د خلکو په سترګو کې د خټې اچولو لپاره دواړو یوه بل ته د څرمنو اسمانونه وګړبول، خو په اخفا کې یې خپلې ستراتیژیکې اړیکې برقراره وساتلې دي.
په دې خبره پوهیدل لازم دي چې د پاکستان دولت او پنجابي روشن فکران هیڅ کله طالبان خپل دوښمنان نه ګڼي.
د هغوی په اند دا احساساتي ځوانان چې ژوره پوهه نه لري، خو اسلامي شریعت نافذول غواړي، پاکستان کې واکمن پښتانه او بلوڅ ملت پاله سیاسي ډلې خپل اصلي دوښمنان ګڼي او د هغوی د ماتولو په مبارزه کې طالب خپل اصلي متحد ګڼي.
عمران خان چې د پاکستان د وزارت عظما د چوکۍ نه ګوښه شو نو هغه په خپله یوه مصاحبه کې وویل چې د وزیر اعظم په توګه د هغه په مشرۍ یوه رسمي دولتی غونډه کې د پاکستان د پوځ د جنرالانو په حضور کې دا تصمیم نیول شوی و، چې د ټي ټي پي د جنګیالو او د هغوی د کورنیو په ګډون څلویښت زره کسان به پاکستان کې بیا میشت شي.
د دغه تصمیم په رڼا کې جنرال فیض حمید د ټي ټي پي غړي پښتونخوا کې ځای په ځای کړل.
د پاکستان پښتانه چې اوس د پاکستان د پوځ نه بیزاره شوی دی
د پاکستان پښتانه چې اوس د پاکستان د پوځ نه بیزاره شوي، او هغه یې له خپلو سیمو نه وباسي، نو طالبان ورپسې راوستل شوي ، هدف یې د دوی په داسې ډول اداره کول دي چې د ملتپالنې مخه ونیول شي.
د پاکستاني عسکرو او طالبانو ترمنځه جګړې استخباراتي لوبې دي، پرون امریکايي عسکرو او طالب تر منځه جنګ نه وو ؟ ایا هغوی نن متحدین نه دي؟ د پاکستان او طالبانو تر منځه ظاهري شخړې هم استخباراتي لوبې دي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
