ایا د شپې تر ناوخته په ټلیفون کې بوخت یاست او خوب مو نشته؟ که ځواب مو هو وي نو روغتیا مو له ګواښ سره مخ ده. که تاسو د شپې تر ناوخته ویښ پاتې کېدلو عادت لرئ، نو د بریټانیا یوه طبي څېړنه ښیي چې دا عادت کولی شي تاسو د ډیپریشن (خپګان) په څېر د عام رواني ناروغۍ ښکار کړي.
تر دې وړاندې هم څېړنو ښودلې هغه کسان چې د شپې ناوخته ویده کېږي، د سهار وختي ویښېدونکو په پرتله، د ډیپریشن د نښو نښانو له زیات ګواښ سره مخ دي.
د دې څېړنې لپاره، څېړونکو د ۵۴۶ د پوهنتون له زدهکړیالانو څخه معلومات په انلاین توګه د پوښتنلیکونو له لارې ترلاسه کړل.
د څېړنې پر مهال، له دې محصلینو څخه د دوی د خوب د عادتونو، منفي فکرونو، ډیپریشن او اضطراب (انزایټي) د کچې په اړه معلومات وغوښتل شول.
څېړنه ښيي چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدونکي کسان د ډیپریشن له ګواښ سره ډېر مخ دي.
د څېړنې له مخې، دا د خراب خوب، تر ناوخته د ټلیفون استعمال، د ناوخته ویښېدو پر مهال د ناسمو خوړو خوړل او منفي فکرونو د زیاتېدو له امله رامنځته کېږي.
که څه هم دا څېړنه تر یوې کچې محدوده وه، خو څېړونکي وايي چې پایلې دا ښيي چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدل د ډیپریشن سره تړاو لري، په ځانګړې توګه که د خوب کیفیت خراب وي.
دوی زیاتوي د اوسنۍ زمانې ډېری ځوانان ذهني ستونزو سره مخ دي، چې یو لوې لامل یې د شپې تر ناوخته ویښ پاتې کېدل دي.
تر دې وړاندې، د ۲۰۲۴ کال په جون میاشت کې د امریکا د سټینفورډ پوهنتون یوې څېړنې هم ښودلې وه چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدونکي کسان له روحي ناروغیو له زیات ګواښ سره مخ وي.
یادې څېړنې ښودلې وه چې که تاسو د شپې ناوخته ویښېږئ، نو د ذهني او رواني ناروغیو احتمال مو زیاتېږي، حتی که ۷یا ۸ ساعته خوب هم وکړئ.
په دې څېړنه کې نږدې ۷۴زره منځني عمر لرونکي کسان شامل وو، چې له هغوی ۱۹ زره د سهار وختي ویښېدل، ۶۸۰۰ د شپې ناوخته ویده کېدل او نور یې د دې دواړو ترمنځ وو.
د دوی د خوب د څار لپاره، ۷ورځې د فعالیت څارونکي وسایل ورکړل شول او د دوی د خوب د عادتونو اغېز د ذهني روغتیا سره پرتله شو.
پایلې وښوده چې د شپې ناوخته ویښېدونکي کسان د ډیپریشن او اضطراب (انزایټي) له ګواښ سره ډېر مخ دي.
په حقیقت کې، دا ډول کسان د سهار وختي ویښېدونکو په پرتله ۲۰ تر ۴۰ سلنه زیات د ډیپریشن او اضطراب د تشخیص ګواښ سره مخ دي.
همداراز، څېړنه ښيي چې د شپې وختي ویده کېدونکي او سهار وختي ویښېدونکي کسان تر ټولو ښه ذهني روغتیا لري، خو که دوی د مجبوریت له مخې ناوخته ویښ پاتې شي، نو ذهني روغتیا یې اغېزمنېږي.
څېړونکي وايي، دا ښکاره ده چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدل د ذهني روغتیا لپاره تاوان لري، خو لا تر اوسه یې دقیق علت معلوم نه دی.
دوی زیاتوي، ممکنه ده چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدونکي کسان زیاتره د تمباکو څکلو او زیاتو خوړو عادت ولري، چې دا د بدن ترڅنګ مغز هم زیانمنوي.
یویشتمه پېړۍ د چټکو بدلونونو پېر دی، په روان دور کې په رسنیز ډګر کې د بدلونونو او پرمختګونو پر اساس سیټیزن ژورنالېزم رامنځته شو.
سیټیزن ژورنالېزم یا د عامو وګړو خبریالي چې خلکو ته دا زمینه برابروي چې د رسنیو د ادارو له مداخلې پرته خبرونه خپاره کړي، ورځ تر بلې مخ پر ودې دی.
دغه پرمختګ، سره له دې چې د معلوماتو لاسرسی ډېر اسانه کړی؛ خو دودیزې رسنۍ یې له جدي ننګونو سره مخ کړې دي.
سیټیزن ژورنالېزم نه یوازې دا چې د معلوماتو په خپراوي کې یې اساني رامنځته کوي؛ بلکې د دروغجنو معلوماتو وسیله هم ګرځېدلې ده.
سیټیزن ژورنالېزم او دودیزو رسنیو ته ګواښ
د ټولنیزو رسنیو په پراختیا او د سیټیزن ژورنالېزم له ودې سره دودیزې رسنۍ چې پخوا د معلوماتو او خبرونو اصلي سرچینې وې له یو غښتلي چلنج سره مخ شوې دي.
د عامو خلکو خبریالۍ د دودیزو رسنیو انحصار مات کړی او د خبرونو د خپرېدو بڼه یې بدله کړې؛ د معلوماتو په خپراوي کې چټکوالی رامنځته شوی؛ خو وخت ناوخت نادرست معلومات هم خپاره شوي دي.
د سیټیزن ژورنالېزم ځانګړتیاوې
د دودیزو رسنیو لپاره تهدیدونه
ټولنیزې رسنۍ او د خبرونو بڼه
ټولنیزې رسنۍ، لکه فیسبوک، ټویټر (ایکس)، انسټاګرام، ټک ټاک، او یوټیوب، اوس د ډېرو خلکو لپاره د خبرونو اصلي سرچینې ګرځېدلې دي او لامل یې دا دی چې خلک هڅه کوي د وخت سپما وکړي.
ټولنیزې رسنۍ په موټر، ټرین او بل هر ځای کې په اسانۍ د استفادې وړ دي او ډېرو زیاتو امکاناتو او لګښتونو ته اړتیا نه لري.
پخوا به دودیزو رسنیو اوږده - اوږده راپورونه او خبرونه خپرول او څارونکي مجبور وو، د ټولو خبرونو لپاره خبري بلوټنونه ولولي، وګوري یا یې واوري؛ مګر د ټولنیزو رسنیو او سیټیزن ژورنالېزم له پرمختګ وروسته اوس هر څوک کولی شي چې په څو ثانیو کې موضوع وګوري او ویې لولي.
د ټولنیزو رسنیو د ځانګړتیاو له امله خبرونه، تصویرونه او ویډیوګانې په یوه شېبه کې د نړۍ هر کونج ته رسېدلی شي؛ خو په دودیزو رسنیو کې محدودیت زیات تر سترګو کیږي.
یوه تر ټولو مهمه مساله بیا په ټولنیزو رسنیو کې د خلکو نظر او تبصره ده، چې په دودیزو رسنیو کې دا نه ده موجوده او که وي هم لاسرسی یې یو څه ستونزمن دی.
ټولنیزې رسنۍ د دودیزو رسنیو ځای نیولی؟
ټولنیزې رسنۍ که څه هم د خبرونو مهمه سرچینه ګرځېدلې، خو بیا هم یې ځینې کمزورۍ شته:
ایا دودیزې رسنۍ ځان له نوي بدلون سره برابرولی شي؟
که څه هم په نړۍ کې ګڼو دودیزو رسنیو ځانونه له نوي ټېکنالوژیکي بدلون سره عیار کړې دي؛ خو هغو رسنیو چې له بدلون سره سم حرکت یې نه دی کړی اهمیت یې له لاسه ورکړی دی.
پخوا به دودیزو رسنیو خبرونه، راپورونه، تصویرونه او ویډیوګانې لومړی د خپل دودیز نشراتي وسیلې لپاره برابرول؛ خو اوس چاره کاملاً برعکس شوې، لومړی مطالب، خبرونه او راپورونه د ډیجیټل لپاره تولیديږي او بیا په دودیزو رسنیو کې خپریږي.
د معلوماتو له مخې؛ هغو رسنیو چې ډیجیټال لومړی( ډیجیټل فرسټ) پالیسي کارولې اهمیت او څارونکي یې زیات شوي دي.
ډیجیټلي سمون
احتمالي بدلونونه
اوسني چټک بدلون ته په کتلو د دې احتمال زیات موجود دی، چې د رسنیو بڼه لا ډېره بدله شي. ځینې مهم بدلونونه، چې تمه یې کېږي په لاندې ډول خلاصه کولی شو:
په ټوله کې ویلی شو چې راتلونکی د هغو رسنیو دی، چې له نوي ټېکنالوژيک بدلونونو سره ځان برابر کړي، خپلواکي وساتي، د تصدیق پروسې ته لومړیتوب ورکړي او د ټولنیزو رسنیو له فرصتونو ګټه واخلي.
که دودیزې رسنۍ دا کارونه وکړي، کولی شي د سیټیزن ژورنالېزم له بدلون سره سیالي وکړي او خپل ارزښت وساتي؛ خو که په پخواني شکل پاتې شي نو لرې نه ده چې اهمیت به یې کم او لیدونکي، لوستونکي او اورېدونکي به له لاسه ورکړي.
د امریکا د استخباراتو مشرانو د سې شنبې په ورځ سنا مجلس ته د نړۍ د امنیتي ګواښونو په اړه خپل نظر وړاندې کړ.
د سنا د اوریدنې پر مهال خپلواک سناتور انګس کینګ له تولسي ګبارد څخه وپوښتل چې ایا دسیګنال چټ کې محرم معلومات شامل وو؟ ګبارد ټینګار وکړ چې هیڅ ډول محرم معلومات نه وو شریک شوي.
کینګ وویل: « زه باور نه لرم چې د هدفونو، وختونو او وسلو جزئیات به محرم نه وي».
د سنا د استخباراتو کمېټې مرستیال مشر ډیموکرات سناتور مارک وارنر وویل، « دا غیر مسوولانه چلند دی. دا تصادفي پېښه نه ده، بلکې یوه تکراري ستونزه ده چې امریکا ته یې زیان رسولی».
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ له اېن بي سي نیوزسره په مرکه کې وویل: « مایکل والتز یوه تجربه ترلاسه کړه او هغه یو ښه انسان دی».
د اوریګون ایالت سناتور رون وایډن وویل: « زه باور لرم چې د ملي امنیت سلاکار او د دفاع وزیر باید استعفا وکړي».
د رویټرز د رپوټ له مخې، همداراز، د ایلی نویس سناتور ټامي ډکورتاو د اریزونا سناتور روبین ګالیګو هم د مایکل والتز او پیټ هیګست د استعفا غوښتنه وکړه.
سیګنال څومره خوندي دی؟
سیګنال یوه پرانېستې سرچینه (Open-source) او بشپړ کوډ شوی (End-to-End Encrypted) پیغام لېږدوونکی دی، چې د سیګنال میسنجر شرکت له خوا پرمخ وړل کېږي.
دا اپلیکیشن یوازې د کاروونکو د ټلیفون شمېره، د شاملېدو نېټه او وروستۍ کارونې معلومات ساتي.د کاروونکو اړیکې، پیغامونه، او نور ارتباطات د کاروونکي په موبایل کې خوندي وي، نه په سرورونو کې.
دا اپلیکیشن کاروونکو ته دا اختیار ورکوي چې له یوه ټاکلي وخت وروسته پیغامونه اتومات حذف کړي.سیګنال هیڅ ډول اعلانونه یا سوداګریز شراکت نه لري او د کاروونکو معلومات نه تعقیبوي.
همدارنګه، کاروونکي کولای شي خپله ټیلیفون شمېره پټه وساتي او اضافي امنیتي شمېره وکاروي، چې د پیغامونو د امنیت تصدیق وکړي.
سیګنال د امریکا حکومت یا بل کوم حکومت کوډونه نه کاروي او نه هم د حکومت په سرورونو کې فعالیت کوي.
د سایبري امنیت متخصص راکي کول وايي: «د سیګنال له لارې د ملي امنیت محرم معلوماتو بحث اصلاً له سیګنال څخه د خطر له امله نه دی، بلکې خطر دا دی چې که موبایل هک شي، نو ټول پیغامونه لوستل کېدای شي».
سیګنال څنګه کار کوي؟
سیګنال یو محفوظ پیغام لېږدوونکی خدمت دی چې د پایپرپای کوډونو (End-to-End Encryption) څخه کار اخلي. دا یعنې شرکت نشي کولای چې د کاروونکو خصوصي پیغامونه یا غږیز او ویډیویي زنګونه واوري، ولولي یا ورڅخه استفاده وکړي.
د حساب جوړولو لپاره ټلیفون شمېره اړینه ده.سیګنال د نورو پیغام لېږدونکو اپلیکیشنونو برخلاف، د کاروونکو معلومات نه تعقیبوي او نه یې هم ساتي.د دې اپلیکیشن کوډ عام دی، یعنې امنیتي کارپوهان یې ارزولی شي.
د سیګنال مشرې میرېدیت وېټاکر د دې اپلیکیشن دفاع کړې او ویلي یې دي: « سیګنال د خصوصي اړیکو لپاره طلایي معیار دی».
هغې همدارنګه پراېکس(پخوانی ټویټر) لیکلي: « واټساپ د خپلو کاروونکو د پیغامونو د خوندیتوب لپاره د سیګنال کوډ کاروي».
سیګنال چا جوړ کړی؟
سیګنال په ۲۰۱۲ کال کې د مکسي مارلینسپایک او میرېدیت وېټاکر له خوا جوړ شو. په ۲۰۱۸ کال کې مارلینسپایک د واټساپ له پخواني بنسټ ایښودونکي برایان اکټون سره یوځای د سیګنال بنسټ کېښود. اکټون واټساپ شرکت په ۲۰۱۷ کال کې د کاروونکو د معلوماتو د کارونې پر سر د اختلاف له امله پرېښود. هغه د سیګنال بنسټ لپاره ۵۰ میلیونه ډالر لومړنۍ مالي مرسته وکړه.
سیګنال وايي چې دا اپلیکیشن له هیڅ لوی ټکنالوژيک شرکت سره تړاو نه لري او هیڅکله به د کوم شرکت له خوا ونه پېرل شي.
سیګنال څوک کاروي؟
سیګنال په پراخه توګه محرمیتپالان، سیاسي فعالان، ژورنالیستان او حکومتي ادارې کاروي.
په ۲۰۲۱ کال کې، کله چې واټساپ خپل د محرمیت اصول بدل کړل، سیګنال ته د کاروونکو بېساري شمېر خلک ورغلل.
رویټرز دا اپلیکیشن د هغو وسیلو له ډلې ګڼي چې کاروونکي یې د محرمو معلوماتو د شریکولو لپاره کارولی شي، که څه هم هیڅ نظام سل سلنه خوندي نه دی.
د سیګنال غیر رسمي ټولنې کې چې د سیګنال کارکوونکي یې اداره کوي، اروپایي کمیسیون هم شامل دی. په ۲۰۱۷ کال کې، د امریکا سنا مجلس د خپلو کارکوونکو لپاره د سیګنال کارونه تایید کړه.
امنیتي تحلیلګر بین ووډ وايي، « که څه هم سیګنال د کاروونکو لپاره ډېر خوندي دی، خو دا باور سخت دی چې دا اپلیکیشن دې د ملي امنیت د مسایلو لپاره مناسب وي».
دی هغې سرغړونې ته اشاره کوي چې د ټرمپ د ټیم لوړپوړو چارواکو پرې د یمني حوثي یاغیانو پر ضد د پوځي بریدونو پلانونه شریک کړي وو.