زموږ وینه سور رنګ لري، خو بیا هم د پوستکي لاندې رګونه شنه یا زرغون ښکاري. رګونه په اصل کې د وینې د رګونو یوه ځانګړې ډله ده او اکثره رګونه له نسجونو څخه بېاکسیجنه وینه بېرته زړه ته رسوي.
رګونه درې ډولونه لري:
ژور رګونه: (Deep Veins)
سږو ته تلونکي رګونه: (Pulmonary Veins)
سطحي رګونه: (Superficial Veins)
هغه رګونه چې زموږ په لاسونو یا د بدن په نورو برخو کې ښکاري، سطحي رګونه دي.
ولې دا رګونه شنه یا زرغون ښکاري؟
د دې تر شا یو ډېر په زړه پورې ساینسي دلیل شته، دا د رنګونو د څپو اوږدوالي (Wavelength) پورې تړلې ده.
هر رنګ یو ځانګړی څپاوږدوالی لري او زموږ سترګې د همدې څپو له مخې رنګونه تشخیصوي.
د سور رنګ څپاوږدوالی تر ټولو زیات وي، خو د دې رنګ انرژي کمه وي.
رګونه د پوستکي او نسجونو لاندې وي او پوستکی سور رنګ زیات جذبوي.
له دې امله، زموږ سترګو ته هغه رڼا رسېږي چې زیاته انرژي لري، لکه شین یا زرغون.
نو همدا لامل دی چې رګونه موږ ته شنه یا نیلي ښکاري.
د پوستکي رنګ هم اغېز لري
که پوستکی مو سپین یا روښانه وي، نو رګونه به ډېر څرګند او شنه یا نیلي ښکاري.
که پوستکی مو تور وي نو رګونه به لږ ښکاري، یا به یې رنګ لږ واضح وي.
پایله دا ده، چې د وینې رنګ سور دی، خو د رڼا د جذب او انعکاس له امله رګونه موږ ته شنه یا نیلي ښکاري.
سعودي عربستان له (SpaceX) سره په همکارۍ په بریالیتوب خپل لومړنی څیړنیز ماموریت قطبي مدار ته واستاوه، چې پر طبیعي سترګو د فضا اغیزې وڅیړي.
د فلک په نوم دغه ماموریت په فضايي شرایطو کې د د میکروبي تغییراتو په اړه څیړنه کوي، چې د تشیالغاړو پر لید روغتیا به د فضا د اغیز له درک سره مرسته وکړي.
فلک ماموریت به، چې د (FRAM2) پروژې برخه ده، دا وڅیړي چې مایکرو جاذبه (microgravity) د سترګو مایکروبایوم (طبیعي مایکروبونو چاپیریال) باندې څه ډول اغیز لري او دا څیړنه به هم د فضایي ماموریتونو او هم د ځمکې پر روغتیایي چارو مثبت اثر ولري.
د سعودي عربستان فضایي څیړنیزه اداره وایي، دا ماموریت به د تشیالغاړو د سترګو روغتیا په تړاو پوهه پراخه کړي؛ د سترګو مایکروبونو د ودې بڼې به تحلیل کړي او د جینونو او پروټینونو بدلونونه به مطالعه کړي، چې د مایکرو جاذبې تر تاثیر لاندې رامنځته کیږي.
د فلك ماموریت مشر ډاکټر ایوب السبحي وویل چې دغه څیړنه به د نړیوالو فضایي ادارو لپاره یو نوی معیار وټاکي.
دغه سعودي فضایي ماموریت به نه یوازې د فضايي ماموریتونو روغتیايي اړخ ته وده ورکړي، بلکې د ځمکې پر طبي څیړنو هم ژور اغیز لرلای شي، چې دا د سعودي عربستان لپاره د فضا او ساینس په برخه کې یو ستر علمي پرمختګ بلل کیږي.
السبحي له توغندیز ماموریت مخکې سعودي خبري اژانس ته وویل چې «دغه پروژه به د فضا او اړوند ټکنالوژیو په برخه کې د زده کړې او څیړنې لپاره یو مهم پرمختګ وي».
په فضا کې د سترګو د مایکروبایوم مطالعه یوه نوې څیړنیزه برخه ده. دا تجربه به د مایکرو ارګانیزمونو د ودې کچه په فضا کې د ځمکې له ورته ودې سره پرتله کړي.
د ماموریت یوه څیړونکې ساینسپوهه ډاکټره وداد بنت سعید القحطاني وایي: «د فضا چاپیریال د سترګو طبیعي مایکروفلورې (microflora) باندې اغیز مطالعه کول به موږ ته ارزښتناک معلومات راکړي چې څنګه دا د مایکرو جاذبې شرایطو ته غبرګون ښیي، چې د سترګو د روغتیا ساتلو لپاره نوې ستراتیژۍ او پروتوکولونه رامنځته کولی شي».
د ماموریت یوه بله ساینس پوهه پروفیسره سلوى الحزاء د سترګو د څیړنو اهمیت ته اشاره کوي او وایي: «دا یو اساسي ګام دی چې د سترګو پر روغتیا د فضا چاپیریال پر اغیزو د لا ژورې پوهې لپاره ترسره کیږي. موږ به د سعودي بیرغ پورته ساتو او د نړۍ د فضایي سکتور د وده کوونکي رول په برخه کې به خپل مسوولیت ادا کوو».
د فلک ماموریت لومړنی عرب څیړنیز ماموریت دی چې د غیر انتفاعي سازمان له خوا پلي کیږي.
سره له دې چې اختر د خوښۍ، مېلمستیاوو او د ډول ډول خوړو ورځې وي، خو د دې تر څنګ باید د روغتیا ساتنې ته هم ځانګړی پام وشي. دا چې د یوې میاشتې لپاره د ورځې په اوږدو کې ډوډۍ نه خوړل کېږي، نو پر بدن بېلابېلې اغېزې لري.
د روغتيايي چارو متخصصين وایي، له یوې میاشتې روژې وروسته چې د خوړو رژيم او وختونه بدلېږي، نو باید د خوړو پر اندازې، وخت او ډول ته پوره پام وشي.
د متخصصینو په خبره، د غیر صحي او بې وخته خوړو څخه باید په جدي توګه ډډه وشي او د اختر په ورځو کې په يو ځل له حده زيات خواړه په هضمي سيستم کې ستونزې جوړوي.
د خوړو د اندازې او وخت په اړه باید دغه لس لارښوونې په پام کې ونیول شي
لومړی- کوم کسان چې زیات وزن لري، د زړه ناروغۍ لري او یا هم د شکر علایم لري باید له خوږو څخه په جدي توګه ځان وساتي.
یوازې ناروغان نه، بلکې سالم وګړي هم باید د خوږو په خوړلو کې افراط و نه کړي.
دویم- خواږه په ماشومانو کې د اشتها د کمېدو لامل کېږي؛ نو ماشومانو ته باید له ډوډۍ خوړلو دوه/درې ساعته وروسته لږه اندازه ورکړل شي.
درېیم- وچه مېوه چې د تازه مېوې په پرتله ۳.۵ برابره زیات فیبر، ویتامین او مغزي مواد بدن ته رسوي، نو په متعادل ډول باید استفاده چې بدن ته د اړتیا وړ ویتامینونه ورسوي.
زیاته استفاده یې معده خرابوي.
څلورم- د خوراک اندازه باید متوازنه وساتل شي او په یو ځل له ډېرو خوراکونو باید ډډه وشي، ځکه معده یې هضمېدو ته اماده نه وي.
پنځم- د اختر د سهار خوړلو وروسته د غرمې ډوډۍ ناوخته وخورئ، څو معده مو ارامه پاتې شي.
شپږم- د شپې ناوخته درانه خواړه مه خورئ، ځکه دا د هضم ستونزې پیدا کوي.
اووم- له ډېرو غوړو، خوږو او درنو خوراکونو څخه ډډه وکړئ.
اتم- له چای، شېدو او نورو ګرمو مشروباتو څخه ګټه واخلئ، ترڅو د هضم پروسه اسانه شي.
نهم- په کافي اندازه اوبه وڅښئ، ځکه چې د زیات خوراک له امله بدن اوبو ته اړتیا پیدا کوي.
لسم- له ډوډۍ خوړولو وروسته هرو مرو لږ قدم ووهئ یا نرم ورزش کول د هضم لپاره ګټور دي.
که د اختر پر مهال د خوړو، وخت او اندازې ته پوره پام وشي، نو نه یوازې دا چې د اختر خوښۍ به لا ډېرې شي، بلکې ستاسو روغتیا به هم خوندي پاتې شي.
ایا د شپې تر ناوخته په ټلیفون کې بوخت یاست او خوب مو نشته؟ که ځواب مو هو وي نو روغتیا مو له ګواښ سره مخ ده. که تاسو د شپې تر ناوخته ویښ پاتې کېدلو عادت لرئ، نو د بریټانیا یوه طبي څېړنه ښیي چې دا عادت کولی شي تاسو د ډیپریشن (خپګان) په څېر د عام رواني ناروغۍ ښکار کړي.
تر دې وړاندې هم څېړنو ښودلې هغه کسان چې د شپې ناوخته ویده کېږي، د سهار وختي ویښېدونکو په پرتله، د ډیپریشن د نښو نښانو له زیات ګواښ سره مخ دي.
د دې څېړنې لپاره، څېړونکو د ۵۴۶ د پوهنتون له زدهکړیالانو څخه معلومات په انلاین توګه د پوښتنلیکونو له لارې ترلاسه کړل.
د څېړنې پر مهال، له دې محصلینو څخه د دوی د خوب د عادتونو، منفي فکرونو، ډیپریشن او اضطراب (انزایټي) د کچې په اړه معلومات وغوښتل شول.
څېړنه ښيي چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدونکي کسان د ډیپریشن له ګواښ سره ډېر مخ دي.
د څېړنې له مخې، دا د خراب خوب، تر ناوخته د ټلیفون استعمال، د ناوخته ویښېدو پر مهال د ناسمو خوړو خوړل او منفي فکرونو د زیاتېدو له امله رامنځته کېږي.
که څه هم دا څېړنه تر یوې کچې محدوده وه، خو څېړونکي وايي چې پایلې دا ښيي چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدل د ډیپریشن سره تړاو لري، په ځانګړې توګه که د خوب کیفیت خراب وي.
دوی زیاتوي د اوسنۍ زمانې ډېری ځوانان ذهني ستونزو سره مخ دي، چې یو لوې لامل یې د شپې تر ناوخته ویښ پاتې کېدل دي.
تر دې وړاندې، د ۲۰۲۴ کال په جون میاشت کې د امریکا د سټینفورډ پوهنتون یوې څېړنې هم ښودلې وه چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدونکي کسان له روحي ناروغیو له زیات ګواښ سره مخ وي.
یادې څېړنې ښودلې وه چې که تاسو د شپې ناوخته ویښېږئ، نو د ذهني او رواني ناروغیو احتمال مو زیاتېږي، حتی که ۷یا ۸ ساعته خوب هم وکړئ.
په دې څېړنه کې نږدې ۷۴زره منځني عمر لرونکي کسان شامل وو، چې له هغوی ۱۹ زره د سهار وختي ویښېدل، ۶۸۰۰ د شپې ناوخته ویده کېدل او نور یې د دې دواړو ترمنځ وو.
د دوی د خوب د څار لپاره، ۷ورځې د فعالیت څارونکي وسایل ورکړل شول او د دوی د خوب د عادتونو اغېز د ذهني روغتیا سره پرتله شو.
پایلې وښوده چې د شپې ناوخته ویښېدونکي کسان د ډیپریشن او اضطراب (انزایټي) له ګواښ سره ډېر مخ دي.
په حقیقت کې، دا ډول کسان د سهار وختي ویښېدونکو په پرتله ۲۰ تر ۴۰ سلنه زیات د ډیپریشن او اضطراب د تشخیص ګواښ سره مخ دي.
همداراز، څېړنه ښيي چې د شپې وختي ویده کېدونکي او سهار وختي ویښېدونکي کسان تر ټولو ښه ذهني روغتیا لري، خو که دوی د مجبوریت له مخې ناوخته ویښ پاتې شي، نو ذهني روغتیا یې اغېزمنېږي.
څېړونکي وايي، دا ښکاره ده چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدل د ذهني روغتیا لپاره تاوان لري، خو لا تر اوسه یې دقیق علت معلوم نه دی.
دوی زیاتوي، ممکنه ده چې د شپې ناوخته ویښ پاتې کېدونکي کسان زیاتره د تمباکو څکلو او زیاتو خوړو عادت ولري، چې دا د بدن ترڅنګ مغز هم زیانمنوي.
د ټولیزو اړیکو د وسایلو پرمختګ په ټولنه کې د معلوماتو د خپرېدو بڼه مطلق بدله کړې او د دودیزو رسنیو پخوانۍ بڼه یې هم تغیر کړې ده. پخوا د معلوماتو یوازینۍ رسمي سرچینې دودیزې رسنۍ (راډیو، تلویزیون، چاپي مطبوعات) وې، خو اوس هر وګړی کولی شي د ټولنیزو رسنیو له لارې خبرونه خپاره کړي.
یویشتمه پېړۍ د چټکو بدلونونو پېر دی، په روان دور کې په رسنیز ډګر کې د بدلونونو او پرمختګونو پر اساس سیټیزن ژورنالېزم رامنځته شو.
سیټیزن ژورنالېزم یا د عامو وګړو خبریالي چې خلکو ته دا زمینه برابروي چې د رسنیو د ادارو له مداخلې پرته خبرونه خپاره کړي، ورځ تر بلې مخ پر ودې دی.
دغه پرمختګ، سره له دې چې د معلوماتو لاسرسی ډېر اسانه کړی؛ خو دودیزې رسنۍ یې له جدي ننګونو سره مخ کړې دي.
سیټیزن ژورنالېزم نه یوازې دا چې د معلوماتو په خپراوي کې یې اساني رامنځته کوي؛ بلکې د دروغجنو معلوماتو وسیله هم ګرځېدلې ده.
سیټیزن ژورنالېزم او دودیزو رسنیو ته ګواښ
د ټولنیزو رسنیو په پراختیا او د سیټیزن ژورنالېزم له ودې سره دودیزې رسنۍ چې پخوا د معلوماتو او خبرونو اصلي سرچینې وې له یو غښتلي چلنج سره مخ شوې دي.
د عامو خلکو خبریالۍ د دودیزو رسنیو انحصار مات کړی او د خبرونو د خپرېدو بڼه یې بدله کړې؛ د معلوماتو په خپراوي کې چټکوالی رامنځته شوی؛ خو وخت ناوخت نادرست معلومات هم خپاره شوي دي.
د سیټیزن ژورنالېزم ځانګړتیاوې
د دودیزو رسنیو لپاره تهدیدونه
ټولنیزې رسنۍ او د خبرونو بڼه
ټولنیزې رسنۍ، لکه فیسبوک، ټویټر (ایکس)، انسټاګرام، ټک ټاک، او یوټیوب، اوس د ډېرو خلکو لپاره د خبرونو اصلي سرچینې ګرځېدلې دي او لامل یې دا دی چې خلک هڅه کوي د وخت سپما وکړي.
ټولنیزې رسنۍ په موټر، ټرین او بل هر ځای کې په اسانۍ د استفادې وړ دي او ډېرو زیاتو امکاناتو او لګښتونو ته اړتیا نه لري.
پخوا به دودیزو رسنیو اوږده - اوږده راپورونه او خبرونه خپرول او څارونکي مجبور وو، د ټولو خبرونو لپاره خبري بلوټنونه ولولي، وګوري یا یې واوري؛ مګر د ټولنیزو رسنیو او سیټیزن ژورنالېزم له پرمختګ وروسته اوس هر څوک کولی شي چې په څو ثانیو کې موضوع وګوري او ویې لولي.
د ټولنیزو رسنیو د ځانګړتیاو له امله خبرونه، تصویرونه او ویډیوګانې په یوه شېبه کې د نړۍ هر کونج ته رسېدلی شي؛ خو په دودیزو رسنیو کې محدودیت زیات تر سترګو کیږي.
یوه تر ټولو مهمه مساله بیا په ټولنیزو رسنیو کې د خلکو نظر او تبصره ده، چې په دودیزو رسنیو کې دا نه ده موجوده او که وي هم لاسرسی یې یو څه ستونزمن دی.
ټولنیزې رسنۍ د دودیزو رسنیو ځای نیولی؟
ټولنیزې رسنۍ که څه هم د خبرونو مهمه سرچینه ګرځېدلې، خو بیا هم یې ځینې کمزورۍ شته:
ایا دودیزې رسنۍ ځان له نوي بدلون سره برابرولی شي؟
که څه هم په نړۍ کې ګڼو دودیزو رسنیو ځانونه له نوي ټېکنالوژیکي بدلون سره عیار کړې دي؛ خو هغو رسنیو چې له بدلون سره سم حرکت یې نه دی کړی اهمیت یې له لاسه ورکړی دی.
پخوا به دودیزو رسنیو خبرونه، راپورونه، تصویرونه او ویډیوګانې لومړی د خپل دودیز نشراتي وسیلې لپاره برابرول؛ خو اوس چاره کاملاً برعکس شوې، لومړی مطالب، خبرونه او راپورونه د ډیجیټل لپاره تولیديږي او بیا په دودیزو رسنیو کې خپریږي.
د معلوماتو له مخې؛ هغو رسنیو چې ډیجیټال لومړی( ډیجیټل فرسټ) پالیسي کارولې اهمیت او څارونکي یې زیات شوي دي.
ډیجیټلي سمون
احتمالي بدلونونه
اوسني چټک بدلون ته په کتلو د دې احتمال زیات موجود دی، چې د رسنیو بڼه لا ډېره بدله شي. ځینې مهم بدلونونه، چې تمه یې کېږي په لاندې ډول خلاصه کولی شو:
په ټوله کې ویلی شو چې راتلونکی د هغو رسنیو دی، چې له نوي ټېکنالوژيک بدلونونو سره ځان برابر کړي، خپلواکي وساتي، د تصدیق پروسې ته لومړیتوب ورکړي او د ټولنیزو رسنیو له فرصتونو ګټه واخلي.
که دودیزې رسنۍ دا کارونه وکړي، کولی شي د سیټیزن ژورنالېزم له بدلون سره سیالي وکړي او خپل ارزښت وساتي؛ خو که په پخواني شکل پاتې شي نو لرې نه ده چې اهمیت به یې کم او لیدونکي، لوستونکي او اورېدونکي به له لاسه ورکړي.
انار څومره چې ښکلی او خوندور دی، هماغومره له ګټو ډک هم دی. د انار هره دانه بې شمېره ګټې لري، چې د ورځني استعمال له لارې تاسو کولای شئ خپله روغتیا ښه کړئ. انار ستاسو د معافیت سیسټم پیاوړی کوي، زړه ته قوت ورکوي، هاضمه سموي او د سرطان خطر هم کموي.
سربېره پر دې، دا مېوه د لوړ فشار (بلډ پریشر) له عامې ستونزې څخه هم مخنیوی کوي او د سینې درد ته قرار ورکوي.
یوه بله مهمه ځانګړنه یې دا ده چې انار ستاسو د مغز روغتیا ښه ساتي او له الزایمر یا د حافظې کمزورتیا او پارکنسن ناروغیو څخه د مخنیوي وړتیا لري.
انار د انټي اکسیډنټونو بډایه سرچینه ده، چې د وینې رګونه پاک ساتي، د کولیسټرول کچه تنظیموي او د زړه حملې او فشار لوړوالي خطر کموي.
دغه مېوه د ویټامین سي او انټي اکسیډنټونو ښه سرچینه ده، چې بدن د ناروغیو، ساري ویروسونو، او انتاناتو پر وړاندې پیاوړی کوي. همدا راز، د پوستکي ځوان ساتلو، د ګونځو کمولو او د ویښتو د ودې لپاره ګټور دی.
انار د وسپنې (Iron) ښه سرچینه ده، چې د وینې د کمښت (انیمیا) مخنیوی کوي او د بدن د انرژۍ کچه لوړه ساتي.
په انار کې داسې طبیعي مرکبات شته چې د سرطان د حجرو د وده مخنیوی کوي، په ځانګړي ډول د سږو، سینې، او پروسټېټ سرطان خطر کموي. دغه مېوه د التهاب ضد ځانګړتیاوې لري، چې د هډوکو، بندونو درد او ارتریت کموي.
انار کم کالوري لري، د لوږې احساس کموي او میټابولیزم ته وده ورکوي، چې د وزن کمولو کې مرسته کوي.
انار نه یوازې خوندور دی، بلکې د روغتیا لپاره یو طبیعي درمل هم ګڼل کېږي.