د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زیلېنسکي په استانبول کې له خپل ترکي سیال رجب طیب اردوغان سره له لیدنې وروسته وویل، چې دی د مسکو او کییف په خبرو اترو کې برخه نه اخلي، ځکه روسیې یو تشریفاتي پلاوی ور استولی.
ولادیمیر پوتین له زیلینسکي سره په استانبول کې د مخامخ خبرو لپاره ترکیې ته نهدی تللی. پوتین یوازې د ټیټې کچې پلاوی لېږلی.
زیلینسکي دا پلاوی تشریفاتي وباله او ویې ویل دا یو شخصي سپکاوی دی، نه یوازې ده ته، بلکې اردوغان او ډونالډ ټرمپ ته هم. هغه زیاته کړه، « که جدي خبرې نه وي، زه په استانبول کې نور څه کار لرم».
ټاکل شوې ، چې د اوکراین د پلاوي مشري ددغه هېواد دفاع وزیر وکړي.
زیلینسکي له اردوغان سره د اوربند، امنیتي تضمینونو او د اوکراین د بیا رغونې پر موضوعاتو بحث کړی.
په ورته وخت کې د روسیې استازي ولادیمیر میدینسکي ویلي، چې دوی د خبرو اترو لپاره جدي دي.
خو روسیه وایي چې اوربند یوازې هله عملي کېدای شي چې د جګړې د حل عمومي ستراتیژي برابره شي
د پښتو ژبې یوه تاریخي چاربېته چې د حضرت ابراهیم (ع) په تړاو ویل شوې ده: ځمکه د مکې به زنګېدله لکه ټال په شان د زلزلې به لړزېده امر د رب و د عربو د خاورې په وروستي پنځه کلن تاریخ کې د ۲۰۲۵ کال د می میاشت تر ټولو شانداره میاشت ده، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ یې مېلمه و.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ۲۰۲۵ کال د می په ۱۳مه له سعودي عربستان نه خپل څلور ورځنی سفر پیل کړ، چې د قطر او متحده عربي اماراتو په ګډون یې ګڼې سیاسي، اقتصادي او تشریفاتي نندارې له ځان سره لرلې.
په دغه سفر کې د عربو ځمکه رښتیا هم په ټال وزنګېده، دا په نړۍ کې د تشریفاتو او ډېپلوماتیک عرف یوه شانداره ننداره وه، چې ټرمپ ته وړاندې شوه.
دا سفر، چې د ټرمپ د تجارتي او سیاسي لیدلوري انعکاس و، نه یوازې د نړۍوالو سوداګریزو تړونونو ډک و، بلکې د شاندارو پروټوکولو او دودیز درناوي نندارو ته هم ځانګړی شوی و.
د دغو نندارو او درناوي په لیدو د سبزعلي خان چاربېته رایادیږي چې وايي:
ښایسته و بې حسابه بلېده لکه مشال
ځمکه د مکې به زنګېدله لکه ټال
دا چاربېته د ابراهیم (ع) په وصف کې ویل شوې وه، کله چې هغه مکې ته راغلی و او له کړاوونو وروسته له نبوت سره مخ کېده.
د عربو له خوا ټرمپ ته شانداره پروټوکول د عربو ځمکه لکه د ټال وزنګوله او په نړۍ کې یې د ډېپلوماتیک پروټوکول یو نوی سبک پرېښود.
سعودي عربستان: د سرې غالۍ شاهي مراسم
ډونالډ ټرمپ ته سعودي عربستان ته د راتګ پر مهال شاهي استقبال ورکړل شو. د ولعهد محمد بن سلمان له خوا د هوایي ډګر په دروازې کې شاهي لښکر استقبال وکړ. د ټرمپ موټریز کاروان چې د زرو کسانو له امنیتي ټيم سره یوځای و، د درنې سرې غالۍ له لارې قصر ته ورسول شو.
په شاهي قصر کې د هغه لپاره د عربو دودیزو نڅاګانو یوه ځانګړې ننداره ترسره شوه، چې پکې "عرضه" د تورو نڅا مهم رول درلود.
د ټرمپ لپاره ځانګړې طلايي ډوډۍ برابره شوې وه، چې د سعودي د سلطنتي کور دودیز خوراکونه او نادر خواړه پکې شامل وو.
سعودي مقاماتو د ټرمپ په درناوي ځانګړې شاهي تمغه هم ورکړ او هغه ته د اقتصادي همکاریو د پراخېدو په ویاړ یوه طلايي شمش یا د سرو زرو دړه هم ورکړل شوه.
قطر: سایبر ټرک موټریز کاروان او د دوحې رنګینه شپه
ټرمپ د می په۱۴مه قطر ته ولاړ، چې هلته ورته د حیرانوونکي عصري استقبال تابیا شوې وه. د ده موټر سایبر ټرک (Cybertruck) و، چې د لوکسو موټرو یو قطار بدرګه کاوه.
په دوحه کې د امیر شیخ تمیم بن حمد ال ثاني له خوا د ټرمپ په ویاړ یوه شانداره ماښامنۍ (ګالا ډېنر) جوړه شوې وه. دغه مېلمستیا د سمندر پر غاړه د لوسیل ماڼۍ په انګړ کې وه، چې پکې مشهورو اشخاصو، سوداګرو او سیاستوالو څخه هم ګډون شوی و.
په مېلمستیا کې د قطري دود له مخې ورته "مجبوس"، "حریص" او نور خواړه وړاندې شول. دا ټول مراسم د شپې له لیزر نندارو، موسیقۍ او اورلوبو سره پای ته ورسېدل، چې د دوحې اسمان یې رنګین کړ.
بل خوا بیا په اماراتو کې د نجونو د وېښتو غورځول، شاهي نڅاوې او سندرو ټرمپ ته برابره شوې شاهي میلمستیا نوره هم خوندوره کړې وه.
شاهي پروتوکول یا سیاسي پیغام؟
د ټرمپ دا سفر که څه هم د اقتصادي تړونونو او پانګونو له نظره مهم و؛ خو تشریفاتي او پروټوکولي جزییات یې هم ډېر مهم پیغامونه انتقال کړل.
سعودي عربستان د ټرمپ په درناوي کې تر اوسه نادیده پروټوکولونه وکارول، چې له ۲۰۱۷ کال راهیسې ورته ساری نه و. قطر بیا ټرمپ ته نه یوازې سوداګریز فرصتونه برابر کړل، بلکې عصري درناوی یې هم ورته وکړ، چې له لوکس ټرانسپورټ تر شاهي مېلمستیاو پورې شامل و.
یوه خبره واضحه ده، خلیجي هېوادونه لا هم امریکا ته د اوږدمهالي او یوازیني قدرت په سترګه ګوري او غواړي له دغه هېواد سره خپلې اړیکې لا پیاوړې وساتي.
یو اسلام او دوه تعبیره
په عربي خاوره کې د می د میاشتې ننداره دا روښانه کوي چې سیاست او ډېپلوماسي یوازې ګټې پېژني.
عربان چې په نړۍ کې د اسلام سرلاري دي له لویدیځ سره د غښتلو اړیکو په لټه کې دي؛ خو برعکس په افغانستان کې بیا د اسلام په نوم حاکمه ډله له اسلام څخه کاملاً متفاوت انځور وړاندې کوي او له غیرمسلمانو ټولنو سره اړیکې مردودې ګڼي.
عربان او لوېدیځ: واقعبیني که مصلحت؟
عرب هېوادونه لکه سعودي عربستان، قطر، امارات او نور د اسلام له نظره ځانونه "خادم الحرمين" او د اسلامي نړۍ مشران ګڼي، خو په عمل کې یې اړیکې له لوېدیځ سره ډېرې نږدې، هممهاله او حساب شوي دي. مثالونه:
عرب مشران، که څه هم دیني ژبه کاروي، خو سیاست ته د مصلحت، دوام او نړۍوال نظم له زاویې ګوري. دوی هڅه کوي چې خپل دیني ځایګی وساتي، خو د نړۍ له قدرتونو سره هم پریکون ونه کړي.
طالبان: د "کفر و اسلام" له زاویې د اړیکو پرېکون
ملا هبت الله او د طالبانو یو شمېر مشران، د نړۍوال سیاست پر ځای لا هم په جهادي نړۍلید کې پاتې دي. د دوی لپاره سیاست نه، بلکې د دوی خپله جوړه شوې عقیده اصل ده. له همدې کبله:
دا لیدلوری د طالبانو د تاریخي، نظامي او مذهبي ذهنیت زېږنده دی، نه د اسلامي سیاست بشپړ استازیتوب.
پورته توپیرونو ته په کتو افغانستان له نړۍوالې انزوا سره مخ دی، اقتصادي بندیزونه یې ورځ تر بلې سختېدونکي دي، بشري کړکېچ اوج ته رسېدلی، افغانستان د یو تړلي کلي په څېر پاتې شوی، له زده کړو، تجارت، د کار بازار او ټېکنالوژۍڅخه وروسته پاتې شوی.
د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي انقرې ته په رسېدو او له الوتکې څخه له کوزېدو سره سم د سولې خبرو اترو لپاره د روسیې پلاوی "تشریفاتي" وباله او ویې ویل چې د دوی صلاحیت (واک) روښانه نه دی.
د رویټرز د راپور له مخې، زېلېنسکي له الوتکې څخه له کوزېدو سره سم پوتین مخاطب کړ او ویې ویل: «زه دلته یم. زما په اند دا د سولې لپاره ډېر واضح پیغام دی.»
پوتین او ټرمپ په استانبول کې د اوکراین د سولې په خبرو اترو کې چې په تېرو دریو کلونو کې د مسکو او کییف ترمنځ د سولې لومړۍ مستقیمې خبرې اترې دي، ګډون نه کوي.
تر دې مخکې، د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي و، چې که د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین د اوکراین د جګړې په تړاو د خبرو لپاره ترکيې ته لاړ شي، نو دی هم ښایي له هغه سره د ګډون په نیت ترکيې ته سفر وکړي.
بلخوا د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ځانګړي استازي روديون میروشنيک د پنجشنبې په ورځ وویل چې د اوکراین د ممکنه اوربند په اړه خبرې یوازې هغه مهال شونې دي چې د شخړې د هواري لپاره پر یوې پراخې ستراتیژۍ توافق شوی وي.
د امریکا ولسمشر ډونالد ټرمپ وویل چې قطر به په راتلونکو کلونو کې د قطر پلازمینې دوحې لویدیز پلو العدید هوایي اډه کې، چې د منځني ختیځ تر ټولو لوی امریکايی پوځي مرکز دی، ۱۰ میلیارده ډالره پانګونه وکړي.
ټرمپ دغه څرګندونې د خپل سفر پر مهال په دې اډه کې میشتو امریکايي پوځیانو ته وکړې.
هغه دا هم وویل چې قطر د چهارشنبې په ورځ د ۴۲ میلیارده ډالرو دفاعي وسلو قراردادونه لاسلیک کړل.
همدارنګه، د امریکا او متحده عربي امارات ترمنځ یوه ابتدايي هوکړه شوې چې متحده عربي اماراتو ته به په کال کې ۵۰۰ زره چیپونه صادر کړي، چې د مصنوعي ځیرکتیا د ماډلونو د پرمختګ لپاره د ډیټا سنټرونو په جوړولو کې مرسته کوي.
د ټرمپ د خلیج څلور ورځني سفر پر مهال ګڼ شمېر سوداګریز او پوځي تړونونه هم لاسلیک شول، چې یو پکې د قطر ایرویز له خوا تر ۲۱۰ بویینګ جټ الوتکو اخیستلو تړون شامل دی.
ټرمپ به نن له دوحې ابوظبۍ ته ولاړ شي او هلته به د متحده عربي اماراتو له مشرانو سره د مصنوعي ځیرکتیا په اړه خبرې وکړي.
اکسیوس راپور ورکړی، چې د امریکا حکومت د لومړي ځل لپاره ایران ته د هستوي موافقې یوه لیکلې طرح وړاندې کړې ده. دغه وړاندیز د ډونالډ ټرمپ حکومت لهخوا، د عمان په کوربهتوب د څلورم پړاو خبرو اترو پر مهال عباس عراقچي ته سپارل شوی.
د سپینې ماڼۍ استازي سټیو ویټکاف، دا سند د یکشنبې په ورځ عراقچي ته وسپاره او نوموړي دا طرح د ارزونې او مشورې لپاره تهران ته وړې، چې له خپل ستر مشر علي خامنهيي او نورو لوړپوړو چارواکو سره پرې خبرې وکړي.
اکسیوس زیاتوي، ویټکاف تېره اونۍ د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په یوه ناسته کې هم دا وړاندیز یاد کړی و او هغه یې "ښکلی" او "ډېر مهم" بللی و، خو ټینګار یې کړی و چې خبرو کې باید لا پرمختګ ترسره شي.
دا وړاندیز د امریکا له لوري تر ټولو لومړی رسمي مکتوب دی چې د خبرو اترو له پیل راهیسې ایران ته وړاندې کېږي.
د باخبره سرچینو په وینا، تر دې وړاندې په لومړۍ پړاو خبرو کې عباس عراقچي د ایران د حکومت نظرونه ویټکاف ته سپارلي وو، خو نوموړي هغه وخت ویلي و چې دا وړاندیزونه وختي دي او باید لومړی د باور فضا رامنځته شي.
په درېیم پړاو خبرو کې، عراقچي یو ځل بیا د ایران د نظرونو تازه شوې نسخه وړاندې کړه، چې دا ځل ویټکاف مثبت ځواب ورکړ.
راپور زیاتوي چې امریکایي کارپوهانو دغه طرح وارزوله، ایران ته یې د وضاحت غوښتنو یو لېست واستاوه او ایراني چارواکو یې هم ځواب ورکړ، همداراز خپله یې هم ځینې پوښتنې مطرح کړې.
د دغو متقابلو تعاملاتو په پایله کې، امریکایي پلاوي یوه تفصیلي لیکلې طرح جوړه کړه چې د ټرمپ د حکومت له نظره د ایران د سولهییز هستوي پروګرام لپاره مشخص چوکاټ، د نظارت شرطونه او د تفتیش میکانیزم پکې تعریف شوي دي.
د رویټرز خبري اژانس د راپور پر بنست، برېټانیا او جرمني په ګډه تر دوو زرو کیلومټرو لرې واټن ویشتونکې وسلې جوړوي. دا پرېکړه د دواړو هېوادونو ترمنځ د دفاعي ځواکونو د پیاوړتیا لپاره د نوې همکارۍ یوه برخه ده.
رویټرز وايي، یاده پروژه تر هغه وروسته پیلېږي چې تېرکال دواړو هېوادونو د اوکراین جګړې د غځېدو په صورت کې له خپلو ځانونو د دفاع په موخه یو امنيتي تړون لاسليک کړی و.
ټاکل شوې، چې دا پروژه د برېټانیا او جرمني د دفاع وزیران په برلین کې د یوې غونډې په ترڅ کې اعلان کړي.
د برېتانیا د دفاع وزیر وویل: «په نننۍ خطرناکه نړۍ کې موږ يو موټی يو او دا همکاري نه يوازې امنيت زياتوي، بلکې د کار او پانګونې لامل هم ګرځي.»
د پروژې د پیل کره نېټه او لګښت لا نه دی اعلان شوی، خو د دواړو هېوادونو چارواکي وايي چې دا ګام به د دواړو لندن او برلین ترمنځ پوځي اړیکې ډېرې پیاوړې کړي.
د دې پروژې تر څنګ، دواړه هېوادونه به د پوځي الوتکو لپاره د توغندیو او نورو پوځي وسلو د پېرلو په تړاو هم خبرېاترې وکړي.
د یادونې ده، چې دا پرېکړه ترهغه وروسته کېږي چې څه موده مخکې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي و، چې اروپايي هېوادونه باید خپل امنیت پهخپله وساتي او پر متحدهایالاتونو ډېره تکیه ونه کړي..