روسیه وايي، امریکا باید د افغانستان د بیارغونې مسوولیت پر غاړه واخلي

د کابل ځینې اوسېدونکي نیوکه کوي، له بل پلوه د هوا له ګرمېدو سره د ساري او انتاني ناروغیو او په ځانګړې توګه د نس ناستي پېښې هم زیاتې شوې دي؛ خو دولتي روغتونونه د دغو ناروغیو د مخنیوي او درملنې په برخه کې نه لازم درمل لري، نه تجهیزات او نه هم پر وخت خدمات.

د خالد په نوم یو کابل مېشتی وایي، چې په دولتي روغتونونو کې د درملو کمښت او د بنسټیزو اسانتیاوو نشتوالي په ځانګړې توګه د ښځو او ماشومانو ژوند له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.

د هغه په وینا؛ دغه حالت په لرو پرتو سیمو کې تر دې کړکېچن دی، ځکه چې په ډېرو برخو کې د نړۍوالو مرستو د کمښت له امله روغتیايي برخه د له‌منځه تلو له ګواښ سره مخ ده.

هغه په نیوکې سره وایي، له بل پلوه شخصي روغتونونه چې د ناروغانو لپاره یوازینی بدیل بلل کېږي؛ درمل او خدمات په ډېره لوړه بیه وړاندې کوي او طالبان هم په دې برخه کې بې غوري کوي او د خلکو ستونزو ته رسېدنه نه کوي.

له دې سره بیا یو شمېر درمل پلورونکي وایي، چې دوی درمل شخصي روغتونونو ته په مناسبه بیه ورکوي؛ خو دغه روغتونونه یې په لوړه بیه پر خلکو پلوري.

هادي چې د کابل په رحمان مېنې کې درمل پلوري وایي، طالبان له شخصي روغتونونه بډې ترلاسه کوي او تر ډېره دغه روغتونونه د طالبانو تر فشار لاندې دي او حکومت هم پر درملو درنه مالیه لګوي.

هغه وایي:« باید حکومت د سګرټو، نوشابو او بې کیفیته وارد شویو خوراکي توکو مالیه لوړه کړي؛ نه دا چې پر درملو او روغتیایي توکو فشار زیات کړي.»

د افغانستان روغتیايي سیسټم چې تر ډېره پر بهرنیو مرستو ولاړ و؛ اوس له جدي ګواښ سره مخ دی.

دا راپور چهارشنبه (د چنګاښ ۴مه) خپور شوی او په‌کې ویل شوي، بنګله‌دېش یوازې په ۲۰ سلنه موخو کې رېښتینی پرمختګ کړی او شاوخوا ۳۵ سلنه موخې یې له خنډ سره مخ شوې دي. اقلیمي بدلون کې پرمختګ د دغه هېواد لویه لاسته راوړنه بلل شوې ده.

د سوېلي اسیا په سیمه کې مالدیف تر ټولو ښه وضعیت لري، ورپسې بوتان، نیپال، سریلانکا او هند دي.

افغانستان بیا په ۱۶۰م ځای کې د سیمې تر ټولو کمزوری هېواد بلل کېږي او پاکستان ۱۴۰م ځای لري.

دغه راپور همداراز خبرداری ورکړی، چې له ۱۷ دوامداره پراختیایي موخو نه به هېڅ یوه هم تر ۲۰۳۰ پورې په ټوله نړۍ کې په بشپړه توګه ترلاسه نه‌شي؛ ځکه چې جګړو، نابرابریو او د اقلیم ناورین د دغه پرمختګ مخه نیولې ده.

دغه وزارت د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې دغه کسانو له یوې تر اوو ورځو پورې د بند موده تېره کړې ده.

دغه وزارت ادعا کوي، چې له دې ډلې ډېری کسان د قانوني اسنادو په لرلو سره هم نیول شوي دي.

دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان له‌خوا د پي او ار کارت لرونکو افغانانو ته هم د ټاکل شوي ضرب الاجل یوازې څو ورځې پاتې دي.

د دغه سازمان د بیان پر بنسټ؛ د ۲۰۲۳ کال په اکټوبر کې د پاکستان لنډمهالي حکومت له‌خوا د «ناقانونه بهرنیو وګړو د ستنېدو پروګرام» له پیل راهیسې تر یو مېلیون ډېر افغان کډوال او پناه‌غوښتونکي افغانستان ته استول شوي دي.

د بښنې نړۍوال سازمان له پاکستانه د افغان کډوالو د اېستلو روان بهیر په تړاو د اندېښنې څرګندولو ترڅنګ دا کار له نړۍوالو قوانینو سرغړونه ګڼي.

په بیان کې راغلي، دا اقدام د هغه قانون خلاف دی چې له مخې یې هېڅوک باید داسې ځای ته ونه لېږل شي چې ژوند یا ازادي یې په خطر کې وي.

د بښنې نړۍوال سازمان خبرداری ورکړی، چې افغانستان ته د افغان کډوالو جبري ستنېدل هغوی له تاوتریخوالي، ناوړه ګټه‌اخیستنې او بشري حقونو سرغړونو سره مخ کوي.

یاد سازمان ویلي، چې د کډوالو له ستنېدو راهیسې زرګونه افغان ښځې او نجونې یو ځل بیا تر سختو محدودیتونو لاندې ژوند کوي.

د بښنې نړۍوال سازمان دغه څرګندونې داسې مهال کوي، چې همدا وړمه ورځ پاکستاني دولت تر یو زرو ۴۰۰ ډېرې افغانې کورنۍ په جبري ډول افغانستان ته استولې دي.

د دغه انسټیټوټ په راپور کې راغلي، د امریکا متحده ایالاتو په افغانستان کې له ۲۰۰۱ تر ۲۰۲۱ کاله پورې نږدې شل کلنه جګړه وکړه، چې د دغه هېواد تر ټولو اوږده پوځي مداخله ګڼل کېږي.

که څه هم دا جګړه د القاعده شبکې د له منځه وړلو او د طالبانو د واک پای ته رسولو په موخه پیل شوې وه، خو میلیونونه افغانان یې د ژوند، شتمنۍ او راتلونکي قرباني کړل.

د امریکا د براون پوهنتون د «واټسن انسټیټیوټ» د معلوماتو له مخې، د افغانستان جګړې شاوخوا ۲۴۳,۰۰۰ انسانان په مستقیم ډول وژلي دي. په دې کې ملکي وګړي، افغان امنیتي ځواکونه، طالبان، بهرني پوځیان، قراردادیان او خبریالان شامل دي.

دغه انسټيټوټ زیاته کړې، چې پر دې سربېره د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د عملیاتو له امله لسګونه زره نور کسان هم وژل شوي دي.

واټسن انسټیټیوټ په خپل راپور کې ویلي، د جګړې غېرمستقیم اغېز لکه لوږه، روغتیایي خدماتو ته نه‌ لاسرسی او ناروغیو د میلیونونو خلکو لپاره دوامداره ناورین رامنځته کړی دی.

د امریکا دفاع وزارت د راپورونو پر بنسټ، یوازې په افغانستان کې د جګړې مالي لګښت نږدې ۲.۳ تریلیونه ډالر اټکل شوی، چې په دې لګښتونو کې د پوځ تمویل، هوایي بریدونه، رغنیزې پروژې، قراردادیان او د افغان ځواکونو ملاتړ شامل دي.

سربېره پر دې، تمه کېږي چې تر ۲۰۵۵ کال پورې به امریکا د جګړې له امله خپلو معیوب شویو سرتېرو د درملنې او پاملرنې لپاره سلګونه میلیارد ډالر نور هم ولګوي.

د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې، امریکا له افغانستانه خپل ټول ځواکونه وایستل او له هغې وروسته طالبان بیا واک ته ورسېدل، چې افغانستان یو ځل بیا له نړۍوالې انزوا سره مخ او یوه نوي بشري ناورین ته داخل شو.

له افغانستان څخه د امریکا دا وتنه د نړۍوالو انتقادونو، سیاسي اختلافاتو او د امریکا د ستراتیژیک سیاست پر ضد د ژورو بحثونو لامل شوه.