پر اعدام محکوم ښوونکي عبدالعلیم خاموش خپلوان وايي پر هغه لګول شوي تورونه ناسم دي

طالبانو په افغانستان کې له بیا واکمنېدو سره سم، د تېر جمهوري نظام ځينې دولتي ادارې لغوه کړې چې یوه یې هم لویه څارنوالي ده. خو د تېر نظام پخوانی لوی څارنوال وايي، که په یوه هېواد کې څارنوالي نه وي نو په هېڅ صورت کې هم عدالت شونی نه دی.

حمیدي دا څرګندونې پرون (جمعه) د افغانستان انټرنشنل- پښتو اېکس سپېس کې کړي.

محمد فرید حميدي په ټوله نړۍ کې څارنوالي د دولت یو مهم رکن ګڼي او وايي چې اوس دغه مهم رکن په افغانستان کې د طالبانو له لوري لغوه شوی او په وینا یې اوس هلته پولیس او استخبارات خلک نیسي، شکنجه کوي او تحقیق ترې کوي او محکمه بیا حکم صادروي.
د نوموړي په وینا، دمګړۍ په افغانستان کې د هر ډول کشف، تحقیق، تعقیب او د محکمې واکونه یوه یا دوو ارګانونو ته ورکړل شوي چې هېچا ته هم ځواب ورکوونکي نه دي.
حمیدي زیاتوي:«دمګړۍ په افغانستان کې داسې ملي او نړۍوال څارنیز بنسټونه نشته او هلته که د جمهوریت په څېر حالت وای او د بیان ازادي وای نو تاسو به لیدلي وای چې څومره مسایل بربنډیدل خو اوس هلته استبداد دی او هېڅوک نه خبرېږي.»
د حمیدي په وینا، په یوه هېواد او ټولنه کې د انسجام او د خلکو د عزت، کرامت، حقوقو، ازادۍ، امنیت او مصونیت تامین یوازې د عدالت په تطبیق سره کېږي او که څارنوالي نه وي چې په سمه توګه هر اړخیزه تحقیق وکړي نو محکمه هم نشي کولی په عادلانه توګه پرېکړه صادره کړي.
پخواني لوی څارنوال محمد فرید حمیدي چې په بشري حقونو کې هم کافي تجربه لري او د افغانستان د بشري حقونو د کمېسیون غړی هم پاتې شوی، د څارنوالۍ د کاري بهیر په اړه ویلي: "پولیس د کشف مسوولیت لري او د قانون له مخې لومړنۍ څېړنې کوي او بیا پولیس مکلف دي چې له ۲۴ ساعتونو وروسته تورن کس څارنوالۍ ته معرفي کړي او څارنوالۍ د خپلو تحقیقاتو لپاره لس ورځې حق لري چې تورن کس وساتي او بیا یې باید د حکم د صادرېدو لپاره محکمې ته معرفي کړي. "
نوموړی وايي، په عدلي او قضايي سیستم کې د څارنوالۍ موجودیت د خلکو د حقوقو د ساتنې تضمینوونکی دی او په وینا یې اوس په افغانستان کې داسې رژيم حاکم دی چې په هېڅ ډول او په هېڅ برخه کې نه له تېر نظام او نه هم له هېڅ هېواد سره د پرتلې وړ دی.
حمیدي په تېر نظام کې یې په دې اداره کې د فساد موجودیت منلو سره ویلي، اوس چې په طالبانو کې څومره فساد دی په هغه وخت کې نه وو ځکه په هغه وخت کې پر دولتي ادارو او په ځانګړې توګه پر عدلي او قضايي بنسټونو رسنیو، مدني ټولنو او نورو ملي او نړۍوالو بنستونو څار درلود خو اوس په هېواد کې استبداد دی او هېڅوک له هېڅ وضعیته نه خبرېږي.
د نوموړي په وینا:«که اوس د جمهوري نظام په څېر نیم سلنه هم نظارت وي بیا به وګورۍ چې څومره مسایل بربنډېږي اوس هم د فحشا، لواطت، رشوط، شکنجې او د خلکو په خپل سر وهل او ډبول چې خپریږي دا نیم سلنه واقعیتونه هم نه جوړوي.»
پخوانی لوی څارنوال زیاتوي، په افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ راهیسې یوازې د ثبت شویو شمېرو له مخې، ۵۷ څارنوالان د طالبانو له لوري وژل شوي او یو شمېر نور لادرکه او یا هم بندیان دي او همداراز د تېر نظام د امنیتي او دفاعي بنسټونو د کارکوونکو د وژنې بهیر دوام لري او تر اوسه یوه پېښه یې هم نه ده څېړل شوې.
نوموړي د برېښنا ریاست د یوه چارواکي د جنسي فساد او د پاسپورټ د اداري او مالي فساد یادونه وکړه او وې ویل، چې په تېرو نږدې څلورو کلونو کې هېڅ طالب نه دی محاکمه شوی خو د جمهوریت پر مهال څه باندې ۳ زره دولتي چارواکي چې پکې وزیران، معینان، وکیلان، سناتوران او جنرالان شامل وو، د کابل په څرخي پله زندان کې بندیان وو.
د پخواني لوی څارنوال په وینا، دغه بنسټ په کال کې له ۶۰ تر ۶۵ زرو بېلابېلې قضیې څېړلې او تر ۲۰۱۸ کال پورې د ښځينه څارنوالو کچه څه باندې ۲۳ سلنې ته رسېدلې وه او دغه بهیر همداراز دوام درلود.
د ویلو ده چې پخوانۍ لویه څارنوالي اوس د طالبانو د مشر ملاهبت الله د فرمانونو او حکمونو د تعقیب او نظارت پر لوی ریاست بدل شوی دی.

د دغه وزارت چارواکو شنبه (زمري ۴مه) په کابل کې د «اماراتي ادارو د لاسته راوړنو» په نامه کلنۍ غونډه کې ویلي چې د ۱۴۰۲ کال پرتله د اوسپنې پټلۍ له لارې د انتقالاتو په کچه کې ۶ سلنه زیاتوالی راغلی دی.

دوی همداراز ادعا کړې چې د اوسپنۍ پټلې له لارې د توکو لیږدولو د افغانستان په اقتصادي مثبت اغیز کړی دی.

څو ورځې وړاندې د طالبانو د سوداګرۍ وزارت چارواکو د ناخالصو کورنیو تولیداتو په کچه کې د زیاتوالي خبره هم کړې وه، په داسې حال کې د بېلابېلو بسټونو له لوري په ترسره شویو ارزونو کې په ښکاره دا خبره شوې چې په افغانستان کې ورځ تربلې د بې‌وزلۍ او لوږې کچه مخ پر زیاتېدو ده.

ځینو افغانانو د افغانستان انټرنشل په ګډون له بېلابېلو رسنیو سره د خپل کړاو او ناسم اقتصادي وضعیت په اړه دوامداره شکایتونه او نیوکې کړي؛ خو برعکس طالبان بیا په بېلابېلو برخو کې د افغانستان د اقتصادي ودې ادعاوې کوي.

دغه وزارت شنبه (زمری ۴مه) پر خپله اېکس‌پاڼه د تېر یوه کال فعالیتونه خپاره کړي دي. په دې فعالیتونو کې د کورنیو او بهرنیو پروازونو، په هېواد کې دننه د مسافرو د لېږد، هېواد ته د تللو او راغلیو سوداګریزو موټرو شمېر یاد شوی دی.

په دغه راپور کې همداراز ویل شوي چې په کابل ولایت کې یې د ۲۱ اډې یا ترمینلونو لپاره ځایونه په پام کې نیولي دي. د ۵۵ پروژو د عملي کېدو یادونه هم شوې؛ خو دا نه دي ويل شوي چې دا کومې پروژې دي.

په راپور کې ویل شوي چې په ۱۴۰۳ کال کې یې د نړیوال ټرانسپورټ په برخه کې له ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قراقستان، ترکیه، ایران او پاکستان سره ټرانسپورټي تړونونه کړي دي.

د دې راپور په دوام کې راغلي چې د دوی د پېښور او کوټې کونسلګریو سوداګریزو اتشو افغانستان ته د لنډمهالي ننوتلو تر ۱۰ زره ډېر سندونه (TAD) صادر کړي دي.

که څه هم په تېر یوه کال کې په افغانستان کې ډېر موټرونه ټکر شوي، اوښتي او ډېر تلفات یې هم درلودل؛ خو په دغه کلني راپور کې اشاره نه ده ورته شوې.

د سرچینې د معلوماتو پر بنسټ؛د پکتیا د مرکز ګردیز اوسېدونکی لومړی بریدمل عبدالظاهر شپږ میاشتې وړاندې د طالبانو له لوري نیول شوی و او بیا په یوه شخصي زندان کې ساتل کېده.

سرچینې وايي د نوموړي مړی د روانې جولای میاشتې پر ۱۰مه نېټه د پکتیا ولایت د احمداباد ولسوالۍ په غړک سیمه کې په داسې حال کې موندل شوی چې د «شکنجې او ربړونې» نښې په‌کې جوتې وې. سرچینې همدا راز وایي چې عبدالظاهر د جمهوریت په دوره کې ننګرهار کې دنده لرله.

ورته مهال، د وژل شوي افغان پوځ غړي خپلوانو هم پیښه یایید کړې ده. د عبدالظاهر کورنۍ ته یوه نږدې کس افغانستان انټرنشل- پښتو ته ویلي چې نوموړی د طالبانو په یوه شخصي زندان کې د سختو شنکجو په پایله کې وژل شوی دی.

هغه وویل: «طالبانو د جولاۍ میاشتې پر ۱۰مه نېټه خبر راکړ چې مړی مو د احمداباد ولسوالۍ په غړک سیمه کې پروت دی، موږ چې ورغلو نو بریدمل صیب عبدالظاهر د تیږو لاندې پروت و او په ډېر وحشت یې شهـید کړی و.»

دې سره جوخت، په پکتیا کې ځايي سرچینې وايي چې طالبانو په دغه ولایت کې یو شمېر شخصي زندانونه هم لري، خو دغې ډلې تر اوسه په دې تړاو څه نه دي ویلي.

دا لومړی ځل نه دی چې د طالبانو له لوري د پخواني افغان پوځ د وژنې په اړه دا ډول خبرونه خپریږي؛ بلکې تر دې وړاندې هم د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د ورته پېښو په اړه راپورونه خپاره شوي، خو طالبانو بیا تل په داسې پېښو کې لاس لرل رد کړي دي.

طالبان وايي، د دغې ډلې مشر د عفوې د فرمان له‌مخې هېڅوک حق نه‌لري چې د پخواني نظام کارکوونکي او د پوځ غړو ته څه ووايي؛ خو د پخوانیو افغان پوځیانو د وژنې او شکنجې په تړاو له خپرېدونکو خبرونو داسې ښکاري چې د طالبانو دغه خبره د شعار تر بریده سمه خو عملي شوې نه ده.

دوی له افغانستان انټرنشل- پښتو سره په خبرو کې نیوکه وکړه چې په تېرو کلونو کې د حکومتونو او ځايي ادارو له‌خوا روضې ته پاملرنه کېده؛ خو له تېرو نږدې څلورو کلونو راهیسې د طالبانو له‌خوا ورته پاملرنه کمه شوې ده.

د مزارشریف ښار اوسېدونکي عبدالرحمان (مسعار نوم) په دې اړه وویل: « د روضیې د ځینو برخو کاشیانې راغوځېدلې دي او کله چې بارانونه کېږي نو نورې هم راغوځېږي، دا څو کلونه کېږي چې بیا رغونه یې نه‌ده شوې.»

د عبدالرحمان په خبره، روضه د دوی لپاره له تاریخي او معنوي ارزښت ور اخوا اقتصادي ارزښت هم لري او باید د نړېدو مخه یې ونیول شي.

نوموړي وايي، هرکال ډېری سیلانیان په کور دننه او بهر د روضې لېدو ته راځي چې ورسره هم‌مهاله د مزارشریف د اوسېدونکو اقتصاد غوړېږي؛ خو زیاتوي، وېره لري چې د دغه لرغوني ځای په تخریب به د معنوي زیان سربېره دغه ګټه هم په خلکو ودرېږي.

که څه هم وړاندې د طالبانو ویلي و چې د روضې د بیا رغونې چارې یې پیل کړي؛ خو د مزارشریف ښار اوسېدونکو له‌خوا افغانستان انټرنشل-پښتو ته په تازه رالېږل‌شویو انځورونو کې د ځینو برخو د تخریب کچه له ورایه ښکاري.

په ۱۴۰۲ کال کې بلخ ته د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د سرپرست سراج‌الدین حقاني تر سفر وروسته د دغه ولایت ځايي چارواکو ویلي چې د روضې د بیا رغونې چارې پیل شوي دي. هغه مهال د روضې د ساتنې مسوولانو ویلي و چې د روضیې په بیا رغونې څه باندې ۱۰ مېلیونه افغانۍ لګښت راځي.

د مزارشریف یو بل اوسېدونکی مزمل (مستعارنوم) د ورته ستونزې په شریکولو سره افغانستان انټرنشل-پښتو ته وویل: «پخوا به هرکال د جنډې له پورته کولو وړاندې روضه مبارکه ټوله رنګېدله او کومې برخې به یې چې تخریب شوې وې، هغه به رغول کېدې؛ خو درې کاله کېږي چې دا کار نه دی شوی.»

د مزمل په خبره روضه یوازې د بلخ نه؛ بلکې د ټولو افغانانو لرغوني شتمني ده او هرو مرو یې باید د تخریب مخنیوی وشي.

د بلخ مرکز چې هلته د حضرت علي روضې د شتوالي له امله په «مزارشریف» شهرت لري، د مورخینو په وینا، د حضرت علي رض جسد په ۱۳۰ قمري کال کې له نجف څخه دلته رالېږدول شوی دى.

د مزارشریف د روضې په محوطه کې د حضرت علي، وزیر محمداکبر خان، امیر شېرعلي خان د زیارتونو په ګډون د بېلابېلو ۵۲ نورو شخصیتونو زیارتونه هم شته.