افغان کډوالو په روانه اوونۍ کې د دویم ځل لپاره د جرمني حکومت لهخوا د دوو طالب ډیپلوماټانو د منلو په غبرګون کې لاریون وکړ. دوی د جرمني حکومت له لوري د طالب ډیپلوماټانو د منلو پرېکړه غندلې او هغه یې د ډیموکراټیکو ارزښتونو له پامه غورځول بللي دي.
لاریونوال وايي، چې « طالبان د افغان ولس استازي نهدي» او باید له دوی سره له هر ډول سیاسي تعامله ډډه وشي.
دوی همدا راز خبرداری ورکړی، چې د جرمني حکومت د دغه پرېکړې په غبرګون به د دغه هېواد په محکمو کې په رسمي بڼه خپل شکایتونه ثبت کړي.
راټول شوي لاریونوال د جرمني وروستۍ پرېکړه د نړۍوال مشروعیت په لور د طالبانو لپاره یو مهم ګام بولي او سپارښتنه کوي، چې باید د دغه ډول ګواښونکو ګامونو له اخېستو ډډه وشي.
دا په داسې حال کې ده، چې د روانې (زمري میاشتې په ۴مه) نېټه هم د بشري حقونو ځینو فعالانو ورته اعتراضونه کړي وو.
د راپورونو پربنسټ؛ د جرمني حکومت منلې، چې له دغه هېواده یې په جرمونو کې د ښکېلو افغان کډوالو د ستنولو په چارو کې د اسانتیا رامنځته کولو په موخه د طالبانو دوه ډیپلوماټان منلي دي.
د بشري حقونو د څار سازمان د دوشنبې په ورځ په خپل تازه راپور کې ویلي، چې طالبانو په تېرو دوو اونیو کې د حجاب د اصولو د نه مراعتولو په پلمه لسګونه ښځې او نجونې د کابل له بېلابېلو سیمو نیولي دي، چې د طالبانو دا اقدام د افغان ښځو پر خپلواکۍ یو «بېرحمانه یرغل» بلل کېږي.
یاد سازمان په خپل راپور کې همداراز ویلي، چې د طالبانو دغو وروستیو نیونو د افغانستان ټولې ښځې او نجونې وېرولې دي.
د راپور له مخې، د بشري حقونو د څار ډلې له یو شمېر کابل مېشتو نجونو سره په دې اړه مرکې کړې دي.
یوه له دغو نجونو چې "سارا" نومول شوې، ویلي: «اوس مهال په افغانستان کې داسې څه نه شته چې هغه دې بدحجابي وبلل شي. طالبان که هر څومره محدودیتونه ولګوي، نجونې بیا هم له کوره وځي او خپل حجاب ته د فېشن او رنګ بڼه ورکوي. ښايي همدا د طالبانو اصلي ستونزه وي.»
راپور زیاتوي، طالبان هڅه کوي د ښځو پر بدن او هویت کنټرول ټینګ کړي، څو په ټولنه کې د نارینهمحوره واکمنۍ بنسټونه لا غښتلې کړي او ښځې له ټولنیز ژوند څخه ورو ورو وباسي.
د ښځو د حقونو مدافعین دا سیاستونه د یوه پراخ نظام برخه ګڼي، چې دوی یې "جنسیتي اپارتایډ" بولي؛ یو سیستماتیک او جوړښتی ظلم چې د جنسیت پر بنسټ د خلکو حقونه تر پښو لاندې کوي.
د بشري حقونو د څار سازمان په خپل راپور کې ویلي، چې دا نیونې د طالبانو لهخوا د "فحشا او منکراتو" د ظالمانه حکم د پلي کولو بله مرحله ده. دا حکم، چې ټاکل شوې د ۲۰۲۴ کال د اګست تر میاشتې پورې بشپړ تطبیق شي، ټولې ښځې مکلفوي چې په عامه ځایونو کې خپل ټول بدن، ان مخ هم پټ کړي.
د راپور په وروستیو برخو کې د بشري حقونو د څار سازمان د نړۍوالې ټولنې پر چوپتیا نیوکه کړې او په ځانګړي ډول یې د روسیې له هغې پرېکړې اندېښنه ښودلې، چې طالبان یې په رسمیت پېژندلي دي. د راپور له مخې، دا کار د طالبانو لهخوا د ښځو پر وړاندې د ظلم عادي کول ګڼل کېږي.
یاد سازمان وړاندیز کړی، هغه هېوادونه چې د ښځو او نجونو حقونو ته ارزښت ورکوي، باید د افغان ښځو د ملاتړ لپاره عملي اقدامات وکړي. د دوی په باور، یو مهم ګام دا دی چې د "جنسیتي اپارتایډ" اصطلاح باید د یوه نړۍوال جرم په توګه وپېژندل شي او دا موضوع باید پراخ نړۍوال ملاتړ هم ترلاسه کړي.
د افغانستان د خبریالانو مرکز وايي، چې په تېرو درېیو اوونیو کې د طالبانو استخباراتو او د امر بالمعروف کارکوونکو لږ تر لږه اووه خبریالان او رسنیز کارکوونکي په کابل او یو شمېر نورو ولایتونو کې نیولي دي.
یاد مرکز د دوشنبې په ورځ (د زمري ۶مه) په یوې خپره شوې اعلامیه کې د خبریالانو پر ضد د نیونو له نوې څپې ژوره اندېښنه ښودلې او له طالبانو یې غوښتي، چې دغه کسان پرته له قید او شرطه خوشې کړي.
دغه مرکز زیاتوي، چې دا نیونې د بیان ازادۍ، د رسنیو خپلواکۍ او د خبریالانو مصوونیت ته جدي ګواښ دی، چې دا مهال لږ تر لږه ۱۵ تنه خبریالان او رسنیز کارکوونکي د طالبانو په بند کې دي.
د راپور له مخې، د اسد پر ۲مه نېټه یو خبریال او دوه رسنیز فعالان د «نجونو لپاره د روزنیزو ورکشاپونو جوړولو» په تور نیول شوي او د طالبانو استخباراتو ته د څېړنو لپاره لېږل شوي دي. همدا راز، په ورته ورځ د کابل په درېیمه کارته سیمه کې یو بل کس چې له بهرنیو رسنیو سره یې تخنیکي مرسته کوله، د طالبانو له خوا نیول شوی دی.
دغه راز د چنګاښ پر ۱۶مه یو سیمه ییز خبریال د طالبانو له لوري نیول شوی، چې دوه ورځې وروسته د درنو شرطونو منلو او د دوو تضمین ورکوونکو په ضمانت خوشې شوی دی.
همداراز، د چنګاښ پر ۲۴مه، د طالبانو استخباراتو او د امر بالمعروف کارکوونکو د کابل ښار د یوه رسنیز شرکت «پېکسل» دفتر ته ورننوتل، د شرکت مشر او مرستیال یې ونیول او کمرې، کمپیوټرونه او نور تجهیزات یې ضبط کړل.
وروسته د امر بالمعروف ادارې له لوري یوه ویدیو خپره شوه، چې پکې نیول شوي کسان «د بهرنیو سریالونو د دوبلې کولو» له امله جبري اعترافونه کوي.د خبریالانو یاد مرکز دغه اعترافونه جبري بللي او نیونې یې د نړۍوالو اصولو خلاف ګڼلې دي.
د بیان ازادۍ پر وړاندې پراخ ګواښونه
له ۲۰۲۱م کال راهیسې چې طالبان بیا واک ته رسېدلي، د افغانستان رسنیز چاپېریال له پراخو محدودیتونو، سانسور، اقتصادي فشار، وېرې، نیونو او بندیزونو سره مخ شوی دی. ډېری خبریالانو خپلې دندې له لاسه ورکړې، ګڼو رسنیو خپرونې درولې او یو شمېر خبریالانو هېواد پرېښی دی.
د خبریالانو پر وړاندې تاوتریخوالی، تهدید او حتی شکنجه هغه مسایل دي، چې د رسنیو خپلواکي یې له جدي ګواښونو سره مخ کړې ده. ډېری خبریالان وايي، چې نور نه شي کولای بې طرفه او ازاد راپور ورکړي، ځکه له هرې نیوکې سره د بند یا تعقیب وېره شته.
د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو لکه د بې پولې خبریالانو ټولنه «ار اېس اېف» او د بشري حقونو څار سازمان هم پر طالبانو نیوکې کړې دي او ویلي یې دي، چې د بیان ازادۍ ته درناوی نه لري. دا سازمانونه خبرداری ورکوي، چې که چیرې دا وضعیت دوام پیدا کړي، افغانستان به له یوه بشپړ خاموش ژورنالېزم سره مخ شي.
د افغانستان د خبریالانو مرکز له طالبانو غوښتي، چې د رسنیو خپلواکي ته درناوی وکړي، نیول شوي خبریالان پرته له قید او شرطه خوشې کړي او رسنیزو بنسټونو ته اجازه ورکړي چې له وېرې، سانسور او فزیکي تهدید پرته خپل فعالیتونه جاري وساتي.
دا په داسې حال کې ده، چې د رسنیو فعالیت یوازې د ازاد، روڼ او با ثبات افغانستان لپاره نه، بلکې د نړۍوال باور او مشروعیت لپاره هم حیاتي ګڼل کېږي.
د افغانستان د بشري حقونو د پخواني کمېسیون مشره شهرزاد اکبر د طالبانو له لوري د خبریالانو د نیولو او بندي کولو په غبرګون وایي، چې یوازې ظالمان، فاسدان او ځپونکي له ازادو رسنیو او د رسنیو له ازادیو وېرېږي.
نوموړې د دوشنبې په ورځ (د زمري ۶مه) په خپل اېکس کې د افغانستان د خبریالانو مرکز د هغه وروستي راپور په تړاو چې په تېرو درېیو اوونیو کې یې د طالبانو له خوا د اوو خبریالانو او د رسنیو د کارکوونکو د نیولو خبر ورکړی، په غبرګون ویلي، هغه حاکمیت چې پر فساد او ځپلو ولاړ وي، له شک پرته چې معلوماتو ته د خلکو د لاسرسي مخه نیسي.
د نوموړې په خبره: «یوازې ظالمان، فاسدان او ځپونکي له ازادو رسنیو او د رسنیو له ازادۍ وېرېږي. هغه واکمني چې پر فساد او زور تکیه لري، طبیعي ده چې غواړي د خلکو لاس له معلوماتو لنډ او غږ یې په ستوني کې چوپ کړي.»
نوموړې دغه څرګندونې په داسې حال کې کړې دي، چې د افغانستان د خبریالانو مرکز اعلان کړی چې په تېرو درېیو اونیو کې د طالبانو د استخباراتو او امر بالمعروف ځواکونو لږ تر لږه اووه خبریالان او د رسنیو فعالین په کابل او یوه بل ولایت کې نیولي دي.
د دې مرکز په وینا، دا مهال شاوخوا ۱۵ خبریالان او د رسنیو کارکوونکي د طالبانو په بند کې دي.
د افغانستان د خبریالانو مرکز د دوشنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې د نویو نیونو له لړۍ څخه اندېښنه څرګنده کړې او له طالبانو یې غوښتي، چې دغه کسان بې له قید او شرطه خوشې کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې د افغانستان د خبریالانو مرکز په خپل کلنی راپور ویلي و، طالبانو په ۲۰۲۴ کال کې هم د رسنیو د ځپلو لړۍ روانه ساتلې وه. دغه مرکز د طالبانو له خوا د رسنیو او خبریالانو له حقونو د سرغړونې ۱۸۱ پېښې ثبت کړې دي، چې ۱۳۰ یې د ګواښ او ۵۱ یې د خبریالانو د نیولو دي.
د دوی د مالوماتو له مخې، د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت چې د رسنيو اصلي مرجع بلل کيږي، بې صلاحیته شوی او پر ځای یې د طالبانو امربالمعروف او استخبارات پر رسنيو سخت بنديزونه لګوي.
د خبریالانو ملاتړې ادارې په دې باور دی، چې په افغانستان کې د طالبانو له خوا د رسنیو او خبریالانو پر وړاندې د سختو بندیزونو لګول، د ښځو لپاره اضافي محدودیتونه او د خبریالانو ګواښل د مطبوعاتي ازادۍ د له منځه تللو ښکارندويي کوي.
د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار د نیویارک په یوه غونډه کې چې د پاکستاني ټولنې لپاره جوړه شوې وه، ویلي چې اسلاماباد هڅه کوي له افغانستان سره د سیمې د نښلولو لپاره د رېلپټلۍ، سوداګرۍ او ټرانسپورټ لارې فعاله کړي.
د پاکستانۍ ورځپانې اېکسپرېس ټریبون د راپور له مخې، د پاکستان، افغانستان او ازبکستان ترمنځ د یوه درې اړخیز تفاهم له مخې ټاکل شوې ده، چې له ترمز څخه تر کراچۍ پورې د افغانستان له لارې یوه نوې رېلي پروژه جوړه شي. دا پروژه به د افغانستان له مزارشریف، لوګر او ورپسې خېبر پښتونخوا سره وصل شي.
په راپور کې راغلي، موخه دا ده چې د منځنۍ اسیا هېوادونه د پاکستان له بندرونو سره وصل شي او افغانستان ته ټرانزیتي عواید، سوداګري او کارموندنه برابر کړي.
په همدې تړاو پاکستاني چارواکو ویلي، چې له افغانستان سره د امنیت په برخه کې هم همکاري روانه ده او له طالبانو یې ژمنه اخیستې، چې له افغان خاورې څخه به د پاکستان پر ضد د وسلهوالو فعالیتونو اجازه نه ورکوي. دا ژمنه د سیمهییز امنیت د ټينګښت او د اقتصادي پروژو د پلي کېدو لپاره یو مهم پرمختګ ګڼل شوی دی.
د پاکستان، ازبکستان او افغانستان ترمنځ د دې درې اړخیزې رېلي پروژې تخنیکي طرحه په ۲۰۲۵ کال د جولای په ۱۶مه په کابل کې لاسلیک شوه، چې له مخې به یې د فزیکي کار د پیل لپاره اساسي تیاری وشي. دا پروژه به د سوداګریزې راکړې ورکړې سرعت لوړ کړي، سیمهییز اقتصاد ته به وده ورکړي او افغانستان ته به د یوه ټرانزیټي هب (hub) حیثیت ورکړي.
اسحاق ډار ویلي، چې دا پروژه به یوازې یو ټرانسپورټي ابتکار نه وي، بلکې له هغې سره به سیمې ته ثبات، دندې او پانګونه هم راشي. نوموړي له طالب چارواکو سره د دوامداره همغږۍ هیله څرګنده کړې او ټینګار یې کړی، چې دواړه لوري باید د باور فضا رامنځته کړي.
هغه دا هم ویلي، چې د پاکستان له لوري د نورو بنسټیزو پروژو په ترڅ کې، د خېبر پاس اقتصادي دهلیز هم د افغانستان لپاره مهم ارزښت لري او پاکستان چمتو دی، چې د افغانستان له لارې سوداګریز فعالیتونه پراخ کړي.
نوموړي زیاته کړې، چې د افغانستان اقتصادي بیا رغونه او سیمهییز پرمختګ به یوازې د سیمهییزې همکارۍ له لارې امکان ولري او اسلاماباد غواړي دا اړیکې نورې هم پراخې کړي.
ډار ټینګار وکړ، چې له افغانستان سره اقتصادي همکاري یوازې سوداګریزه پروژه نه ده، بلکې د ټولې سیمې د ثبات، دندو او پانګونې تضمین هم دی.
هغه زیاته کړه: «د سیمې امنیتي ثبات د اقتصادي پرمختګ لپاره ضروري ده. موږ له طالبانو سره همکاري کوو، خو هغوی ته مو روښانه کړې، چې د پاکستاني طالبانو تحریک «ټي ټي پي» پر ضد باید جدي اقدام وشي.»
د پاکستاني چارواکو له نظره، د افغانستان له خاورې د «ټي ټي پي» د فعالیتونو دوام نه یوازې د دوی د امنیت لپاره خطر دی، بلکې دا کولی شي د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي پروژو تطبیق هم له خنډ سره مخ کړي. ډار ویلي، اسلام اباد تمه لري چې طالبان به نه یوازې د امنیتي ژمنو پابندي وکړي، بلکې د «ټي ټي پي» د ځپلو لپاره عملي اقدامات هم وکړي.
د درې اړخیزې رېلي پروژې تخنیکي طرحه د ۲۰۲۵ کال د جولای په ۱۶مه نېټه په کابل کې د پاکستان، افغانستان او ازبکستان ترمنځ لاسلیک شوه، چې له مخې به یې فزیکي کار ته د زمینې برابرولو هڅې پیل شي.
اسحاق ډار دا هم ویلي، چې د خېبر پاس اقتصادي دهلیز چې د چین-پاکستان اقتصادي دهلیز یوه فرعي څانګه بلل کېږي، افغانستان ته ځانګړی ارزښت لري او پاکستان چمتو دی چې دا لارې د طالبانو له ادارې سره په همغږۍ فعاله کړي.
خو نوموړي په ډاګه کړه، چې امنیتي اندېښنې باید په عمل کې وڅېړل شي.
هغه وویل: «موږ د طالبانو له مشرانو سره په تماس کې یو او پر هغوی مو ټینګار کړی، چې له خپلې خاورې د ترهګرو ډلو په ځانګړي ډول «ټي ټي پي» فعالیتونو ته اجازه ورنه کړي. دا زموږ د متقابل اعتماد، سیمه ییز ثبات او اقتصادي پراختیا لپاره اساسي شرط دی.»
د هغه په باور، که له طالبانو سره فعاله همکاري وشي، دا به نه یوازې د افغانستان د اقتصادي بیا رغونې لپاره یو مهم ګام وي، بلکې د ټولې سیمې د نښلولو ستراتیژي به هم پیاوړې شي.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ د نړۍوال عدالت «ای سي جي» له هغه مشورتي نظر څخه هرکلی کړی، چې له مخې یې هېوادونه مکلف دي د اقلیم او چاپېریال د ساتنې په برخه کې د نړۍوالو بشري حقونو له اصولو سره سم عمل وکړي.
ریچارډ بېنېټ په خواله رسنۍ اېکس کې لیکلي: «د اقلیم او چاپېریال د ساتنې په برخه کې د هېوادونو مکلفیتونو په اړه د نړۍوال عدالت مشورتي نظر هرکلی کوم. دا پرېکړه د نړۍوالو بشري حقونو له قوانینو سره سم د خساراتو جبران هم پکې شاملوي او دا د افغانستان لپاره ډېر مهم دی، چې له سختو اقلیمي بدلونونو او چاپېریالي زوال سره لاس او ګرېوان دی.»
نوموړي زیاته کړې، چې د اقلیم بدلون، وچکالي، سېلابونه او د طبیعي سرچینو له منځه تګ د افغانانو ژوند له سختو ګواښونو سره مخ کړی او اوس باید نړۍوال بنسټونه، شتمن هېوادونه او پخپله افغانان د اقلیمي عدالت لپاره جدي ګامونه پورته کړي.
د نړۍوال عدالت مشورتي نظر چې د ملګرو ملتونو له خوا غوښتل شوی و، دا څرګندوي چې اقلیمي بېپروايي نه یوازې طبیعي، بلکې حقوقي پایلې هم لري او هېوادونه باید د خپلو ناسمو اقلیمي پالیسیو له امله مسوول وپېژندل شي.
دا په داسې حال کې ده، چې څه موده مخکې د کډوالۍ نړۍوال سازمان په یوه راپور کې ویلي و، چې د ۲۰۲۵ کال په لومړیو درېیو میاشتو کې شاوخوا ۵ مېلیونه افغانان د وچکالۍ، سېلابونو، درنو بارانونو، واورې ویلېکېدو او سختې سړې هوا له امله اغېزمن شوي دي. د اقلیمي بدلون دې څپې د افغانستان ۱۰ سلنه خلک اغېزمن کړي دي.
د یاد سازمان په راپور کې راغلي، د اقلیمي بدلون ستونزو په ډېرو سیمو کې د خوړو ناامني ډېره کړې ده.
د معلوماتو لهمخې، نږدې نیمایي سیمهییزې ټولنې چې شاوخوا ۴۷ سلنه کېږي؛ د خوړو ناامني تر ټولو لویه ستونزه بولي.
که څه هم افغانستان د اقلیمي بدلونونو له امله ترټولو ډېر اغېزمن هېواد دی؛ خو د نړۍوالې اقلیمي ککړتیا په برخه کې بیا کوم ځانګړی رول نه لري.
اقلیمي بدلون چې تر ډېره د شین کوریزه ګازونو له امله پیدا کېږي، په افغانستان کې نه تولېدېږي.
د اقلیمي بدلونونو له امله په افغانستان کې د وچکالیو، سېلابونو، د خوړو کمښت او د اوبو نشتوالي ستونزې ورځ تر بلې پراخېږي، چې دغه ستونزې د خلکو د بېځایه کېدو، بې وزلۍ او د ټولنیز ټیکاو د کمزورې کېدو لامل شوې دي.
د ریچارډ بېنېټ پیغام، د نړۍوال عدالت له پرېکړې سره یوځای یو مهم نړۍوال غږ بلل کېږي، اقلیم ته پاملرنه یوازې چاپېریالي موضوع نه ده، بلکې یو اخلاقي او حقوقي مسوولیت هم دی. دا مسوولیت باید هغه هېوادونه ادا کړي، چې د اقلیم د خرابېدو ستر لاملونه دي او باید د هغو هېوادونو ملاتړ وکړي، چې له دې بدلونونو سخت اغېزمن شوي دي.
افغانستان ته چې له اقلیمي بحران سره مخ دی، دا مشورتي نظر یو نوی چانس بلل کېږي چې له نړۍوالو د اقلیمي مرستو، جبران او عدالت غوښتنه وکړي.