د طالبانو د مشر له لوري د انټرنېټ د پرې کولو تر امر وروسته، افغانستان د ۴۸ ساعتونو لپاره له نړۍ سره د اړیکو په تورو شپو کې ډوب شو. دې کار نه یوازې په هېواد کې ټولنیز او اقتصادي بحران راولاړ کړ، بلکې د ځینو سرچینو په وینا، د طالبانو د مشرانو ترمنځ یې هم اختلافونه راوپارول.
ملي شوک او کابل کې سپکاوی
په ټول هېواد کې د انټرنېټ او مخابراتي خدماتو قطع کېدو د خلکو ورځنی ژوند، سوداګري، دولتي او تعلیمي خدمات په بشپړ ډول فلج کړل. هېچا د داسې یوې پرېکړې تمه نه لرله. د افغانستان لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد چې له طالبانو سره نږدې اړیکې لري، وویل چې د طالبانو وزیران ټول حیران شوي او داسې ښکاري چې طالبانو مشر د انټرنېټ د پرې کولو پایلې سمې نه وې ارزولې.
یو طالب چارواکي له واشنګټن پوسټ ورځپاڼې سره په مرکه کې اعتراف وکړ چې د انټرنېټ قطع کول د طالبانو د حکومت او د افغانستان د اقتصاد لپاره ډېر سخت زیانونه درلودل. دغه طالب چارواکي وویل: «هر څه په ټپه ولاړ دي.» هغه حتا زیاته کړې: «موږ له انټرنېټ پرته ژوند نه شو کولای.»
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، یو طالب چارواکي د دغې ډلې رییسالوزرا ته ویلي وو: «موږ داسې احساس کاوه لکه بېرته د ډبرو دور ته ورګرځېدلي یو؛ نه تماس و، نه کار، نه بانک او نه هم اړیکې.»
د سرچینو په وینا، دغې پرېکړه د طالبانو مشرانو ترمنځ، په ځانګړي ډول د کابل او کندهار د کړیو ترمنځ، اختلاف رامنځته کړي. داسې ښکاري چې د طالبانو کابینه له دې پرېکړې سره موافقه نه وه. سرچینو ویلي، د طالبانو حکومت نږدې یوه اونۍ د انټرنېټ د پرې کولو په اړه بحث وکړ، خو وروستی امر پخپله هبتالله ورکړ.
د فایبر نوري له پرې کېدو سره، مخابراتي خدمتونه هم ودرېدل. د دولتي او سوداګریزو ادارو هغه کارونه چې په تېرو شلو کلونو کې له انټرنېټ او برېښنايي سیسټمونو سره تړلي وو، ګډوډ شول. له ۴۸ ساعتونو وروسته، طالبانو پرته له رسمي اعلان څخه یو ځل بیا د افغانستان انټرنېټ فعاله کړ. [ خو اوس یې یوځل بیا محدودیتونه لولي دي]. دغې ډلې د انټرنېټ د پرې کېدو او بیا نښلولو په اړه هېڅ خبرتیا نه ده خپره کړې. ویل کیږي چې انټرنېټ د طالبانو د رییسالوزرا، ملا حسن اخوند په امر بېرته فعال شو.
د طالبانو پلویانو په ټولنیزو شبکو کې د «مننه بابا» تر نوم لاندې د ملا حسن اخوند د دې پرېکړې هرکلی وکړ.
سرچینو ویلي چې د طالبانو لوړپوړو مشرانو په کابل کې د عبدالغني برادر، یعقوب مجاهد، مولوي کبیر، سراجالدین حقاني، امیرخان متقي او عبدالسلام حنفي په ګډون له ملا حسن اخوند سره د انټرنېټ د پرې کولو په اړه لیدلي وو. دې غونډې دا څرګندوله چې د طالبانو د واکمنۍ د طرز په اړه د کابل او کندهار ترمنځ ژور اختلافونه شته. د کابل طالب چارواکي، سره له دې چې تل هڅه کوي د هبتالله له امرونو اطاعت ښکاره کړي، خو په ټولو پرېکړو یې خوښ نه دي.
د کندهار له لوري «شفاهي امر»
سرچینې وايي چې د انټرنېټ د پرې کولو امر لومړی د طالبانو د بلخ والي یوسف وفا چې د طالبانو د مشر له نږدې کسانو څخه دی، عملي کړ او بیا نورو ولایتونو ته وغځېد.
د طالبانو د مشر ځانګړي منشي مفتي عبدالحکیم د هبتالله شفاهي پیغام کابل کې مخابراتي شرکتونو ته ورساوه، چې پکې راغلي وو: «انټرنېټ سمدستي پرې کړئ، که نه، ټول به له دندې ګوښه شئ.»
له دې پیغام وروسته، ټولې شبکې بندې شوې.
په کابل کې «نرم بغاوت»
د طالبانو تر واک لاندې ارګ کې نږدې سرچینې وایي، د طالبانو کابینې وزیرانو خبرداری ورکړ چې که په هېواد کې انټرنېت فعاله نه شي ګډوډي به رامنځته شي. د دغو سرچینو په وینا، ملا حسن د انټرنېټ د بیا فعالېدو سره موافق شو او ویې ویل: «چمتو دی چې د دې پرېکړې له امله له دندې ګوښه شي.»
دا د هبتالله د فرمان پر وړاندې لومړنی عملي اقدام و او په حقیقت کې د یوې نرمې سیاسي نافرمانۍ په توګه ګڼل کېږي. خو ظاهراً د دې عمل ځواب په کندهار کې سخت و.
په کندهار کې سرچینې وايي، هبتالله اخوندزاده د انټرنېټ د بیا فعالېدو په اړه ژور ناراضه دی. هغه یوې ډلې ملایانو ته په کندهار کې ویلي: «د فایبر نوري انټرنېټ فعالول زموږ د اسلامي نظام د جسد خاورو ته سپارل دي. اوس د غربي جمهوریت او اسلامي امارت ترمنځ هېڅ توپیر پاتې نه دی.»
د طالبانوحکومت ته د نږدې سرچینو په وینا، یو لوړپوړي چارواکي ویلي چې: «شیخ [هبتالله] فکر کاوه یوازې د کیبلي انټرنېټ شبکې به وتړل شي، نه تلیفوني اړیکې.» دغه طالب چارواکی باور لري چې د ملا هبتالله پرېکړه هم د طالبانو د حکومت صلاحیت او هم د رهبر شخصي اعتبار تر پوښتنې لاندې راوستی دی.
ښکاري چې د طالبانو د مشر فرمانونو د دې ډلې د حکومت لپاره ستونزې رامنځته کړي دي. د طالبانو حکومت په نړیواله کچه منزوي دی او داسې مهمه موضوع لکه د انټرنېټ پرې کول چې د خلکو د ورځني ژوند سره تړلې ده، د ټولنې ژوره نارضایتي رامنځته کړې وه. له همدې امله د طالبانو ځواکمنې څېرې په کابل کې حاضرې شوې چې د انټرنېټ په اړه د خپل مشر فرمان له پامه وغورځوي.
شاید د انټرنېټ د پرې کولو د دوام پر وړاندې مخالفت د طالبانو په تصمیم نیونو کې د یوې نوې لارې په توګه وګڼل شي او د مشر پر وړاندې د مخالفت تابو د طالبانو د مشرانو په منځ کې ماته شي.
د نجونو د مکتبونو دروازې له څلورو کالو نه ډېرې مخکې تړل شوې دي. د ښځو په تعلیم، روزګار، سیاسي او ټولنیزو فعالیتونو او د کور نه بهر د لیدو-کتو په اړه بندیزونه دي، خو تر دې هم زیات، هغوی د انسان په توګه خپل غږ هم بل چا ته نه شي اورولی.
د مصنوعي ځیرکتیا په عصر کې هم، پرته له کوم توضیح یا خبرداري، په ټول هیواد کې د انټرنېټ استعمال درې ورځې بند شو؛ دې کار د تعلیم، تجارت، بانکي نظام او د خبرتیا ټولې لارې وتړلې. بیا درې ورځې وروسته، بې له کومې منطقي توجیه یا سپیناوي، انټرنېټ بیا فعال شو.
ګاونډي هېوادونه د افغانستان د سیاست په خړو اوبو کې د کبانو نیولو ته ډېر علاقهمند دي (د ۴۵ کالونو ناخوالو وروسته په اسلام اباد کې د یو شمېر افغانانو نوې غونډه ښه مثال دی).
ابرقدرتونه په افغانستان کې د پوځي پایګاوو جوړولو لپاره سیمه تسخیروي، او یا د افغانستان د طبیعي زیرمو شتمنیو ته د لاسرسي په لټه کې دي.
د پورته ذکر شویو مسالو او چیلنجونو خبرونه او له میلیونونو افغان مهاجرینو سره د بهرنیو هېوادونو غیرقانوني، غیرانساني او ظالمانه چلند راپورونه د پاملرنې وړ نه دي او هغسې پاملرنه ورته نه کېږي چې شاید او باید یې شوې وای. د ملګرو ملتونو د بشري حقوقو عالي کمشنر والکر ترک د روان کال د جولای په میاشت کې ویلي وو چې ایران او پاکستان دواړه باید افغان مهاجرین او پناه غوښتونکي په زور ستنولو ته مجبور نه کړي، په ځانګړي توګه هغه کسان چې افغانستان ته په ستنېدو د اوسنیو واکمنانو له خوا د ځورونې، قید یا شکنجې له خطر سره مخ کیدی شي.
د روان کال په لومړنیو اوو میاشتو کې له یو اعشاریه نهه میلیونو زیات افغان مهاجرین له ایران او پاکستان نه په جبري توګه افغانستان ته شړل شوي دي. په پورته ذکر شویو اوو اتو میاشتو کې له ایران څخه د ایستل شویو افغان مهاجرینو شمېر یو اعشاریه پنځه میلیونه دی، او له پاکستان څخه د ایستل شویو مهاجرینو شمېر درې لکه ته رسیږي.
پاکستان تر سپتمبر لومړۍ نېټې پورې هغو افغان مهاجرینو ته ضرب الاجل ټاکلی و چې د پاکستان حکومت سره راجستر شوي وو او د استوګنې ادرسونه یې ثبت وو؛ یعنې دوی په ظاهره قانوني مهاجر وو، خو په سپتمبر میاشت کې هم ګڼ شمېر مهاجر له پاکستان څخه وشړل شول. دا لړۍ له تیرو څو کلونو (په خاصه توګه له ۲۰۲۳ کال څخه چې پاکستان د اصطلاح په توګه د غیرقانوني مهاجرینو د جبري ایستلو کمپاین پیل کړ) راهیسې په پرلهپسې توګه روانه ده.
دا یوازې د بېوسه مهاجرینو په زور ایستل نه دي؛ په دې پروسه کې دوی تحقیرېږي، په عذابېږي او شوکول کېږي، او داسې ظلمونه ورسره کېږي چې متمدن قومونه یې د جګړې اسیرانو سره هم نه کوي. د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمشنرۍ رییس له هغو حکومتونو غوښتي چې مهاجر پکې میشت دي، هغوی دې دداسې کسانو ژوند په خطر کې نه اچوي، چې د افغانستان اوسني واکمنان یې خپل مخالفان ګڼي او په ځانګړې توګه دې د ښځو او نجونو حقوق په پام کې ونیسي، ځکه دوی په افغانستان کې د ناوړه تبعیض ښکار دي.
په دې برسېره، دا هم روښانه ده چې د طالبانو امارت د بشري حقونو په معیارونو باور نه لري؛ نو هغوی به څنګه او ولې له نړیوالو سره د افغان مهاجرینو د حقوقو په اړه خبرې وکړي؟ بله خبره دا ده چې د طالبانو اداره مشروعیت نه لري—نو د هغوی خبرې به څوک واوري؟
د بشري حقونو د نړیوالو قوانینو تر څنګ، ګاونډي هېوادونه باید په پام کې ونیسي چې د افغانستان مهاجرو ته ور پېښ ناورین یو بل اړخ هم لري چې د افغانستان او شاوخوا سیمو د امنیت سره تړاو لري: دا میلیونونه مهاجر چې په بېلابېلو علتونو افغانستان ته په زور ټېل وهل شول، هلته به څه کوي او څه به خوري؟ افغانستان له مخکې نه له یو خطرناکه اقتصادي بحران سره مخ دی؛ روزګار نشته، د لکونو خلکو کورونو کې د دوه وخته ډوډۍ خوړلو وس نشته. نو افغانستان ته د راستنېدونکو مهاجرو وضعیت به لا ډېر د اندېښنې وړ و، نه سرپناه لري، نه کافي جامې او نه هم خپلو ماشومانو ته دوه وخته ډوډۍ برابرولی شي.
روښانه او قوي امکان شته چې یو شمېر خلک د خپلو ماشومانو د ژغورنې لپاره ممکن د ترهګرو سازمانونو صفونو ته واوړي او ترهګرو سازمانونه به له دوی د تروریزم د اور د خپرولو لپاره استفاده وکړي. دا به یوازې افغانستان ته زیان ونه رسوي، بلکې په یقیني ډول ګاونډي هېوادونه هم اغیزمنوي. بیا به هم ګاونډي هېوادونه د ترهګرۍ په وده کې خپل نقش نه ګوري او ټوله پړه به پر افغانستان واچوي.
وروستی ټکی دا دی چې د افغانستان مسلمانو ګاونډيو هېوادونو هغه مهال د جهاد او اسلامي ورورولۍ شعارونه ډېر پورته کول، چې د جهاد او د مهاجرینو د ملاتړه لپاره په بوجیو بوجیو ډالر راغلل، خو اوس په سختو شرایطو کې نه افغان مسلمان ورور یا خور پېژني او نه ورته اسلامي ورورګلوي یاده ده. دوی هېر کړي دي چې بدې ورځې پر هر چا راتللای شي، او په سختو وختونو کې له ګاونډي سره مرسته د خپل ځان مرسته ده، ځکه چې سبا په بد وخت کې هم د هغوی ګاونډیان د هغوی ملاتړي او ملګري وي.
په لومړي نظر کې انټرنېټ یوازې د اړیکو وسیله ښکاري، خو د بندېدو اغېزې یې خورا ژورې او څو اړخیزې دي. د رسنیو له چوپتیا نیولې تر نړۍوالې انزوا پورې، د ژوند هره برخه په مستقیم ډول ټکنۍ شوې ده.
د طالبانو د مشر ملا هبت الله په امر نېږدې څلرویشت ساعته کېږي چې په ټول افغانستان کې انټرنېټ بند دی او د تېرو نېږدې شلو کلونو د اړیکو وسیلې، کاري وسایل، معلوماتي اسباب او اقتصادي اړیکې په ټپه ولاړې دي؛ خو طالبانو په دې اړه تر اوسه هېڅ ډول غبرګون نه دی ښودلی.
۱. رسنۍ – د چوپتیا ناورین
د خبریالۍ بنسټ د انټرنېټ پر سرعت ولاړ دی. کله چې دا لاره بنده شي، خبري ادارې نه شي کولای پر وخت راپور خپور کړي.
دا مهال په افغانستان کې د طالبانو تر کنټرول لاندې له ملي ټلویزون څخه نیولې تر ټولو خصوصي رسنیو پورې ډیجیټلي خپرونې ځنډول شوي او معلوماتو ته پر وخت لاسرسی نه کېږي.
یو شمېر رسنۍ چې په بهر کې د خپرونو امکانات لري، په ابتدايي بڼه یې خپلې انټرنېټي خپرونې پیل کړي دي، خو خلک معلوماتو ته لاسرسی نه لري.
۲. زدهکړې – تړلې دروازې
په افغانستان کې د نجونو پر زده کړو د طالبانو له بندیز وروسته ګڼو نجونو بهرنیو انلاین کورسونو او پوهنتونونو ته مخه کړې وه، چې د انټرنېټ له بندیز وروسته محصلین له نړۍوالو کورسونو او انلاین صنفونو بېبرخې شول. د نجونو لپاره هغه یوازینۍ لاره چې د کور څخه به یې زدهکړې کولې، په بشپړه توګه وتړل شوه.
دغې چارې زرګونه نجونې او هلکان د زده کړو له ځنډ سره مخ کړي دي.
۳. بورسونه – له راتلونکي بېبرخې کېدل
ډېری افغان محصلین د بهرنیو بورسونو غوښتنلیکونه انلاین لېږي. د انټرنېټ بندېدل د هغوی د ژوند پلانونه له منځه وړي.
دا مهال هېڅ افغان زده کوونکی نه شي کولی، چې له خپل اړوند پوهنتون سره اړیکې ونیسي، د خپل سکالرشیپ په اړه پوښتنه وکړي او یا هم د پوهنتون پیغام تر لاسه کړي.
۴. اقتصاد – د سوداګرۍ سقوط
د افغانستان د ګمرکاتو سیستم د اسکوډا پر بنسټ تنظیمېده چې د انټرنېټ له پرې کېدو وروسته په ټپه ودرېد. د افغانستان د سوداګرۍ خونې اړیکې د سیمې او نړۍ له هېوادونو سره په بشپړ ډول پرې شوې دي.
ګڼ سوداګر په انفرادي ډول له خپلې سوداګرۍ او اموالو ناخبره دي. انلاین پلورنځي چې ورو - ورو رواجېدل، فلج شول.
د مالیې وزارت ډیجیټلي اړیکې له بانکونو او اړوند ګمرکاتو او مستوفیتونو سره په بشپړ ډول پرې شوي، چې دا چاره پراخ فساد ته زمینه برابروي.
۵. بانکي خدمتونه – د پېسو د انتقال ځنډ
د انټرنېټ له بندیز سره انلاین بانکي تادیات او د موبایل بانکي خدمتونه بند شول. خلک د ساده حوالې لپاره هم حضوري بانکونو ته ځي، چې د اوږدو لیکو سبب ګرځي.
همدا راز له بهره په ویسټرن یونین او منيګرام د پېسو انتقال ستونزمن شوی دی.
۶. صرافان – له نړۍوال بازاره بېخبري
صرافان چې د اسعارو د تازه نرخونو لپاره انټرنېټ ته اړتیا لري، په تیاره کې پاتې دي. دا د اسعارو په مصنوعي لوړوالي او ټیټوالي کې رول لري.
دا مهال د کابل د شهزاده سرای صرافان په وېره کې دي، ځکه له نړۍواله بازاره بې خبره دي او د اسعارو په اړه له معلوماتو پرته تبادله ښايي پانګې ته زیان ورسوي.
۷. کورنۍ اړیکې – د کورنۍ له غړو بې خبري
افغانستان له لسګونو کلونو را په دېخوا د پراخو کډوالیو شاهد دی او میلیونونه وګړي دا مهال له افغانستان څخه بهر دي، چې له خپلو کورنیو سره اړیکه نه شي نیولی.
دا چاره له رواني او اقتصادي اړخه زیان پېښوونکې ده. د کورنیو غړي نه شي کولی چې خپلو کورنیو ته پېسې ولېږي او یا هم د پېسو د لېږد معلومات ورکړي.
۸. روغتیا – د مرستندویه ادارو او ټېلېمدیسن سقوط
د افغانستان روغتیايي سیستم د نړۍوال روغتیايي پروګرام په مرسته تنظیمېږي او ۹۹ سلنه روغتونونه د موسساتو له خوا کنټرولېږي، چې د انټرنېټ په نه موجودیت کې د اړیکو، اداري خدماتو او معلوماتو د انتقال له خنډ سره مخ دي.
همداراز په وروستیو کې په افغانستان کې ټیلي میډیسن هم مخ پر ودې و، چې یو شمېر بهرنیو ډاکترانو به په افغانستان کې دننه د ټیلي میډیسن پروګرام له لارې د ناروغانو درملنه کوله؛ خو اوس ډاکتران نور نشي کولای چې په افغانستان کې ناروغانو ته انلاین مشورې ورکړي.
۹. بېړني خدمات – سست غبرګون
د ګڼو مرستندویه موسساتو له لوري د امبولانس خدمات ډیجیټل شوي وو او دې چارې د زیان پر وخت د چټک غبرګون سرعت زیات کړی و. دا مهال امبولانسونه او د اور وژنې خدمتونه د همغږۍ لپاره انټرنېټ ته اړتیا لري. د انټرنېټ د بندېدو له امله ځنډ د خلکو د ژوند د ضایع کېدو لامل کېږي.
۱۰. بشري مرستې – بندې شوې لارې
د افغانستان نېږدې ۳۰ سلنه خلک بېړنیو مرستو ته اړتیا لري او ټول نړۍوال سازمانونه او مرستندویه ادارې خپلې چارې د انټرنېټ پر مټ سمبالوي، خو که انټرنېټ همدا ډول بند وي نو د بشري مرستو بهیر په ټپه درېږي.
دا مهال په افغانستان کې د ټولو بشري ادارو چارې په ټپه درېدلې دي، نړۍوال سازمانونه لکه د سرې میاشتې ټولنه یا یونېسف د پروژو همغږي نه شي کولی او د مرستو وېش ټکنی شوی.
۱۱. کرنه – له موسم او بازاره بې خبري
د افغانستان په کرنیزو برخو کې هم ګڼې موسسې او شرکتونه کار کوي، چې چارې یې ډیجیټل او پر انټرنېټ ولاړې دي. مسلکي اشخاص د هوا د حالاتو، بارانونو او کرنیزو بازارونو تازه خبرونه نه شي ترلاسه کولی.
۱۲. د ټولنیزو رسنیو کاروونکي – بې کاري
په افغانستان کې سلګونو ځوانانو خپل ورځنی عاید له یوټیوب او نورو ټولنیزو رسنیو څخه تر لاسه کاوه، چې د انټرنېټ له بندیز وروسته دغو ځوانانو خپلې دندې له لاسه ورکړې دي.
دې چارې نه یوازې په داخلي لیدونکو تاثیر کړی، بلکې له هېواده بهر افغانان هم نه شي کولی چې د افغان یوټیوبرانو نوي پروګرامونه پر یوټیوب یا نورو ټولینزو رسنیو وڅاري.
۱۳. معلومات – د علمي تبادلې بندېدل
د انټرنېټ له بندیز سره دا مهال په افغانستان دننه هېڅوک نه شي کولی چې نویو څېړنو، علمي بحثونو او په نړۍ کې له تازه علمي بدلونونو څخه خبر شي.
همداراز څېړنیزې چارې ټکنۍ شوې دي، ځکه چې څېړونکي انټرنېټ ته لاسرسی نه لري.
۱۴. ښوونیزې خپرونې – چوپ چاپېریال
وېبنارونه، انلاین کنفرانسونه، د نجونو د ښوونځي پر لیکه ویډیوګانې او د ښوونې پروګرامونه په بشپړ ډول درېدلي دي.
یو شمېر رسنیو د نجونو پر زده کړو د طالبانو له بندیز وروسته ځینې انلاین کورسونه جوړ کړل چې پېغلو او ځوانانو ترې ګټه پورته کوله، خو د انټرنېټ له بندیز سره دا چارې هم سقوط شوې.
۱۵. ټرانسپورټ – د اپلیکیشنونو سقوط
په افغانستان کې د ټېکسي انلاین خدمات او کورونو ته د توکو د لېږد پر لیکه بازار په ابتدايي بڼه تجربه کاوه، چې د انټرنېټ له بندیز سره دا چارې هم په ټپه ودرېدلې.
انلاین ټکسي خدمتونه لکه "راید" یا "هادي ټکسي" نور کار نه کوي. خلک بېرته د سړک پر سر اوږدو انتظارونو ته اړ دي.
۱۶. هوایي چلند – ټکټونه یوازې حضوري
په افغانستان کې د انټرنېټ له پراختیا سره خلکو کولی شول، چې په انلاین ډول د مسافرت ټېکټ واخلي او د پروازونو په تړاو معلومات تر لاسه کړي، خو د انټرنېټ له بندیز سره مسافر د انلاین ټېکټ اخیستو پر ځای باید حضوري د ټېکټ ایجنټانو ته مراجعه وکړي، خو د ټېکټ اجنټان هم انټرنېټ ته لاسرسی نه لري، نو خلک مجبور دي چې یوازې د اریانا او کام ایر شرکتونو استازولیو ته مراجعه وکړي، چې له امله یې د ټېکټ اخیستو بهیر ستونزمن شوی دی.
۱۷. سفر – نړۍوالې الوتنې بېخبره
د کابل پر هوايي ډګر ګڼې نړۍوالې الوتنې لغوه شوي، خلک نه شي کولی چې له خپل بهرني سفر څخه بشپړ معلومات تر لاسه کړي، همداراز مسافر نه پوهېږي چې الوتنې ځنډېدلې دي او که نه.
د بهرنیو الوتکو ټېکټ اخیستو ته لاسرسي محدوده شوې ده او د بهرنیو الوتکو راتګ هم ځنډېدلی دی.
۱۸. استخدام – د انلاین دندو سقوط
په وروستیو کلونو کې ګڼو ځوانانو انلاین دندې پیل کړې وې، چې ځینو یې له بهرنیو موسساتو او ځینو له کورنیو شرکتونو سره کار کاوه، چې د انټرنېټ بندیز دا چاره هم په ټپه درولې ده او زرګونه ځوانانو خپلې دندې له لاسه ورکړي دي.
همدارنګه یو شمېر ځوانانو چې انلاین به یې دندې ته اپلای کوله، نور دا چانس نه لري.
۱۹. مرستندویه ټولنې – په راپور ورکونه کې ګډوډي
ګڼ مرستندویه سازمانونه خپلو نړۍوالو تمویلوونکو ته راپورونه نه شي لېږلی. د مرستو له بهیره څار سخت شوی. تصمیم نیونه او راپورو ورکونه هم د انټرنېټ پر مټ کېده چې دا وړتیا هم له لاسه وتلې ده.
۲۰. ډیپلوماتیکې اړیکې – پرې شوې لیکې
په افغانستان کې مېشت سفارتونه له خپلو مرکزونو سره انلاین اړیکه نه لري. همدارنګه یو شمېر سفارتونو لکه پاکستان د وېزې خدمات د انټرنېټ د نه موجودیت له امله په ټپه ودرول.
د طالبانو او هغو سفارتونو چې د دوی تر کنټرول لاندې دي اړیکې پرې شوې دي، دوی یوازې د ټلیفون له لارې کولی شي اړیکه وکړي چې مصارف یې لوړ او کیفیت یې کم دی.
۲۱. حقوقي او معلوماتي خدمات – بندې مشورې
د افغانستان هغه خلک چې په بهرنیو هېوادونو کې حقوقي او د کډوالۍ قضیه لري، نه شي کولی چې له خپلو اړونده ادارو او وکیلانو سره اړیکه وکړي.
همدارنګه هغه شرکتونه او موسسې چې له بهرنیو حقوقي ادارو سره کار کوي بې اړیکې شوې دي.
۲۲. تخنیکي سکټور – د ای ټي متخصصین بې کاره شول
په افغانستان کې ګڼ کورني او بهرني د IT شرکتونو فعالیت لاره چې دا مهال نشي کولای له خپلو نړۍوالو مشتریانو سره اړیکه وساتي.
دې چارې د ای ټي سکټور له سقوط سره مخ کړی او هېڅ ډول کاري ساحه یې پر مخ نه ده پاتې.
۲۳. رواني فشار – خپګان او یوازېتوب
د اړیکو پرې کېدل خلک په ژور خپګان کې اچوي. د بېلګې په توګه یوه مور چې له بهر مېشتي زوی سره خبرې نه شي کولی دا د اندېښنې او ژور خپګان ښکاره بېلګه ده.
همداراز د افغانستان خلک دا مهال داخلي اړیکې هم یوازې د موبایل له لارې تنظیمولی شي او نه شي کولی چې تصویري خبرې وکړي.
۲۴. نړۍوال حضور – خاموش افغانستان
افغانستان دا مهال د نړۍوالې ډیجیټلي نقشې څخه ورک شوی. هېڅ غږ او هېڅ خبر ترې په نړۍوال سټیج د راوتلو جوګه نه دی.
د افغانستان د خلکو پر اړتیا، لوږې او روان کړکېچ د نړۍ نور خلک نه شي خبرېدلی، چې له امله یې خلک به ګڼو ستونزو سره مخ کېدونکي دي.
۲۵. د خلکو ورځنی ژوند – له نړۍ سره شلېدلی اتصال
دا مهال په افعانستان کې د ژوند تر ټولو ابتدایي مسایل هم له ځنډ او خنډ سره مخ دي او د افغانستان د ۴۰ میلیونو وګړو اړیکه له نړۍ سره شلېدلې ده.
دا چاره په اقتصادي، سیاسي او ټولنیزو برخو کې لوی او نه جبرانېدونکی تاوان لري، چې له امله راپېښېدونکی زیان د ژورې اندېښنې وړ دی.
انټرنېټ یوازې یو تخنیکي خدمت نه دی، بلکې د ټولنې د ژوندۍ پاتې کېدو لپاره بنسټیزه اړتیا ده. د دې پرې کېدل د افغانستان خلک له نړۍ جلا کړي او د هېواد پر راتلونکي یې توره پرده غوړولې ده.
کارپوهان ټینګار کوي، چې بدیلې لارې لکه د سټلايټ انټرنېټ (Starlink)، د سیمهییزو راډیويي شبکو پراختیا او د نړۍوالو فشارونو راوړل باید د حل برخه وي، څو افغانستان د ډیجیټلي تیارو له دې اوږده شپې ووځي.
همدا د طالبانو او امریکا متحده ایالاتو ترمنځ د پټو خبرو اترو پیل و، چې وروسته د دوحې پروسې په نامه مشهورې شوې. د طیب اغا او امریکايي پلاوي ترمنځ د خبرو اترو په پایله کې طالبانو په قطر کې خپل دفتر پرانېست او له ګوانتانامو زندان نه یې د خپلو جګپوړو چارواکو په بدل کې امریکایی بندي سرتېری بوا برګډال هم خوشی کړ.
د شپیګل د رپوټ له مخې، جرمن استخباراتو په ۲۰۰۵ کال کې د طالبانو دوه استازي په زوریخ کې د خبرو اترو لپاره په یوه هوټل کې مېلمانه کړي وو، خو دې خبرو اترو پاموړ پایله نه درلوده، ځکه ملامحمد عمر ځان له القاعدې نه بېلاوه، خو په ۲۰۰۹ کال کې په جرمني کې یوه اوسېدونکي افغان ددغه هېواد ادارو ته وویل، چې که برلین واقعي خبرې غواړي، د طالبانو اصلي سړی ورته موندلای شي. دغه سړی طیب اغا و، چې د ملا عمر تر مرګ وروسته طالبانو له دغه بهیره و اېست.
د دوحې پروسه له جینوا نه تر مکې، اسلام اباد، مالدیپ او تاشکند پورې د افغانستان د سولې ۱۲مه هڅه وه، خو د تړون له لاسلیک کېدو وروسته د تېر تاریخ د تکرار په بڼه طالبان هغو ژمنو ته متعهد پاتې نه شول، چې له نړیوالو او افغانانو سره یې په قطر، مسکو او نورو ځایونو کې کړې وې.
له جنیوا نه تر دوحې (۱۹۸۸–۲۰۲۰) پورې افغانستان د سولې د شاوخوا ۱۲ وړو او سترو پروسو شاهد پاتې شوی، خو هېڅ یوې یې جګړې ته د پای ټکی کښېنښود. هر ځل نړیوال منځګړیتوب، د اوربند ژمنې او د واک د وېش طرحې د خبرو مېز ته راوړل شوي، خو په عمل کې د جګړې غږ غالب پاتې شوی.
د افغانستان په تېر ۳۷ کلن جګړه ییز تاریخ کې د سولې دا پرلهپسې ناکامې هڅې یوازې د یوې مسالې ښکارندوييکوي، چې افغان جګړه د پردیو د فشارونو، د مشرانو د قدرت غوښتنې او د ژورې بېباورۍ په محور کې پاتې شوې. له همدې امله، د سولې تړونونه د کاغذ پر مخ پاتې شول او د ولس د ژوند پر واقعیت او د سولې د دایمي ټینګښت پر بهیریې هیڅ اغیز نه دی کړی.
په انساني تاریخ کې په نږدې څلورو لسیزو کې لس ځلې د سولې ناکامه هڅې بې سارې دي، خو د افغانستان د سولې مذاکرات د ټولو پروسو د ناکامۍ عوامل سره ورته دي.
جینوا؛شوروي ځواکونه ووتل
د ۱۹۷۹ د دسمبر پر ۲۷مه، شوروي اتحاد پر افغانستان یرغل وکړ او ببرک کارمل یې واک ته ورساوه. ددغه یرغل پر وړاندې د افغان مجاهدینو سخت او دوامدار مقاومت پیل شو چې امریکا، پاکستان، سعودي عربستان او نورو عربي هېوادونو یې پراخ ملاتړ کاوه. جګړه د شوروي لپاره ګرانه شوه او د اقتصاد د کمزورۍ، نړۍوال فشار او د افغان مقاومت د شدت له امله ګورباچوف د وتلو پرېکړه وکړه.په همدې لړ کې، د ۱۹۸۸ د اپرېل پر ۱۴مه د ملګرو ملتونو تر منځګړیتوب لاندې د جنیوا تړون د افغانستان، پاکستان، امریکا او شوروي اتحاد ترمنځ لاسلیک شو، چې تمرکز یې د شوروي ځواکونو پر وتلو، د افغانستان په چارواکو د پاکستان نه لاسوهنې او د کډوالو پر ستنولو و. د تړون له مخې؛
شوروي ځواکونه د ۱۹۸۹ د فبرورۍ تر ۱۵مې باید له افغانستان نه ووځي.
امریکا او پاکستان ژمن شول چې د مجاهدینو ملاتړ بند کړي (که څه هم عملي نه شو).
افغانستان او پاکستان باید د یو بل په کورنیو چارو کې لاسوهنه ونه کړي.
د کډوالو د ستنېدو لپاره باید اسانتیاوې برابرې شي.
شوروي ځواکونه د تړون له مخې ووتل، خو د نجیب الله حکومت د ۱۹۹۲ تر پسرلي پورې پاتې شو، ځکه شوروي هغه ته پراخې اقتصادي او پوځي مرستې ور کولې.
نجیبالله د ۱۹۸۶کال د می پر ۴مه، د ببرک کارمل له استعفا وروسته د افغانستان د ولسمشر او د ګوند د مشر په توګه واک ته ورسېد. شوروي اتحاد د ډاکتر نجیب ملاتړ ځکه کاوه چې هغه د خاد (استخباراتو) مشر و او پراخ نفوذ یې درلود.نسبي ځوان، قاطع او د خبرو وړ شخصیت و.د سولې او مصالحې لپاره د یوه نوي مخ په توګه وړاندې کېده، ځکه کارمل د ګوندي اختلافاتو او د مشروعیت د نشتوالي له امله کمزوری شوی و.
سره له دې چې نجیب په ګوند کې د کارمل د نږدې دوستانو فرید مزدک، نبي عظیمي، محمود بریالي او یو شمېر نورو له سخت مخالفت سره مخ و، خو د ۱۹۸۷کال د جنورۍ پر ۱۵مه یې په لویه جرګه کې د ملي مصالحې پروګرام اعلان کړ. ددغه پروګرام اصلي ټکي، د اوربند وړاندیز، د عمومي بښنې اعلان، د سیاسي ګوندونو فعالیت ته اجازه ور کول او د یوې ګډې سیاسي پروسې رامنځته کول وو.
د ملي مصالحې دغې پروسې یو شمېر ښیګڼې لرلې، ځکه دا د سولې لپاره د یوه حکومتي مشر له خولې د خبرو او پخلاینې لومړی ښکاره اعلان و.په سیاست کې د تنوع او د مخالفینو د جذب لپاره نوی باب پرانیستل شو.د سولې لپاره د خلکو د ستړیا او جګړې د اوږدوالي په شرایطو کې د یو بدیل هیله ورکړل شوه او د سولې د خبرو له لارې نجیب الله وتوانېد چې د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته څو کاله واک وساتي.
بل خوا د ګوند(خلق او پرچم) دننه ژور اختلافات د دغې پروسې د عملي کېدو خنډ شول.مجاهدینو، په ځانګړي ډول د پاکستان تر اغېز لاندې ډلو، دغه پروګرام رد کړ او د "کمونستانو چل" یې وباله. ګڼ افغانان او د مجاهدینو قوماندانان بېرته افغانستان ته ستانه شول، د سولې لپاره عملي میکانیزم نه و، یوازې د شعار په کچه پاتې شو.د اعتماد نشتوالی یو اساسي علت و، چې نه مجاهدینو او نه ولس په بشپړ ډول باور پرې وکړ.شوروي اتحاد خپله جګړه بایللې وه، نو د نجیب الله پروګرام په نړۍواله کچه هم د بشپړ ملاتړ نه برخمن نه شو.د پوځ دننه هم بې باوري وه؛ د ځینو جنرالانو بغاوتونو د نظام د کمزوري کېدو ته لاره هواره کړه.
متحده ایالاتو د جینوا پر توافقاتو سربېره هم د شوروي اتحاد د ځواکونو له وتلو وروسته له مجاهدینو سره مرستې وغځولې او جګړې شدت واخیست، چې له امله یې د ډاکتر نجیب الله حکومت ورځ تر بلې کمزوری کېده؛ مالي امکانات یې کم شول او حکومت دېوالیه کېدو ته نېږدې شو.
د جګړې شدت، له مجاهدینو سره نړۍوالې او سیمه ییزې مرستې، د ډاکتر نجیب د ګوند داخلي اختلافات، د ملي مصالحې پر وړاندې بې باوري او د نړۍوالې ټولنې بیړه د دې سبب شول چې د ډاکتر نجیب حکومت سقوط ته نېږدې شي او هغه مجبور کړی شي چې له خپلې دندې استعفا وکړي او همدا لامل شو چې د ملي مصالحې پروګرام هم نیمګړی پاتې شي.
په افغانستان کې د ډاکتر نجیب الله د ملي مصالحې پروګرام د سولې لپاره یو تاریخي ابتکار و،ځکه د لومړي ځل لپاره په افغانستان کې د ملي مصالحې پروګرام پیل شو، خو د داخلي اختلافاتو، د نړۍوال اعتماد د نشتوالي، د مخالفینو د سخت دریځ، د پاکستان د مخامخ مداخلې او د جګړې د نړۍوال ملاتړ له امله ناکام شو.سره له دې، یاد پروګرام د افغانستان د سولې د تاریخ یوه مهمه مرحله ګڼل کېږي او تر نن ورځې پورې د "یوې ضایع شوې موقع" په توګه یادیږي.
نجیب الله استعفا کوي او مجاهدین پر واک نه سره جوړیږي
د ۱۹۹۲میلادي کال د اپرېل پر ۱۶مه د ډاکټر نجیب الله له استعفا وروسته په کابل کې یوه لویه سیاسي خلا رامنځته شوه او ډیپ سټیټ له منځه لاړ. د ده تر استعفا وروسته د ملګرو ملتونو هڅه دا وه چې د انتقالي حکومت له لارې د سولې یوه پروسه پرمخ یوسي، خو د مجاهدینو مشرانو هر یوه ځان د واک اصلي حقدار باله.
د جنرال عبدالرشید دوستم ځواکونو د شمال له لوري پر کابل فشار راوړ.په ختیځ کې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ حزب اسلامي خپل ځواکونه د کابل پر لور روان کړل.د برهانالدین رباني په مشرۍ جمعیت اسلامي د احمدشاه مسعود په قوماندې د پنجشیر له لوري داخل شو.د عبدالعلي مزاري په مشرۍ حزب وحدت هم د کابل په قدرت کې سهم غوښت.
د ۱۹۹۲ کال د اپرېل په وروستیو کې مجاهدین کابل ته داخل شول او د مجاهدینو د انتقالي حکومت اعلان وشو، چې صبغت الله مجدیدي یې ولسمشر وټاکل شو، خو د امریکا مرستې بندې شوې او په کابل کې یوه بشپړه انارشي رامنځته شوه.
موده وروسته له برهان الدین رباني د افغانستان د ولسمشر په توګه وټاکل شو.
حکمتیار د لومړي وزارت غوښتنه لرله او د رباني واک یې نه مانه، چې د همدې اختلاف پر اساس په کابل کې جګړه پیل شوه. د حزب وحدت ځواکونه هم د کابل په لوېدیځ کې د جمعیت اسلامي له ځواکونو سره په سختو جګړو کې ښکېل شول.دوستم چې لومړی له رباني سره متحد و، وروسته یې مخالفت وکړ او د جنګ جبهه نوره هم پېچلې شوه.
د اسلام اباد د سولې پروسه
په کابل کې جګړه د قدرت پر سر وه، خو د قدرت پر شراکت د سولې مذاکرات هم روان وو. د ۱۹۹۳ کال په مارچ کې د سولې مستقیم مذاکرات پیل شول او لومړۍ غونډه یې د پاکستان د ولسمشر غلام اسحاق خان په مشرۍ په اسلام اباد کې وشوه.
د پاکستان په کوربهتوب د افغان مجاهدینو د رهبرانو ترمنځ د سولې خبرې د یو خارجي فشار په وسیله رامنځته شوې. د دې مذاکراتو په پایله کې د اسلاماباد تړون لاسلیک شو چې له مخې یې د واک د وېش لپاره هوکړه وشوه.د تړون پر اساس، برهانالدین رباني د دولت د مشر په توګه او ګلبدین حکمتیار د صدراعظم(لومړي وزیر) په توګه وټاکل شول. همدارنګه، ژمنه وشوه چې د ګډ حکومت د جوړېدو او د اساسي قانون د تدوین لپاره به جرګه راوبلل شي.
د خبرو په جریان کې یوازې اور کم شوی و او جګړه په بشپړه توګه نه وه بنده شوې.
خو دغه تړون ډېر ژر ناکام شو. د مجاهدینو ترمنځ ژور اختلافات، بېباوري او د واک د انحصار هڅې د دې لامل شوې چې جګړه بېرته پیل شي. له همدې امله کابل یو ځل بیا د راکټونو او بمبارۍ ښکار شو او د سولې تمې مړاوې شوې.
د مکې د سولې تړون
د اسلام اباد د تړون له ناکامۍ وروسته د ۱۹۹۳ کال په وروستیو کې د اسلام اباد د تړون په دوام د مکې مذاکرات پیل شول. دا مذاکرات د سعودي عربستان په کوربهتوب و شول. د دې مذاکراتو هدف د کابل د کورنیو جګړو پای ته رسول، د واک وېش او د ګډ حکومت جوړول و.په دې غونډه کې د افغانستان د وخت ولسمشر برهانالدین رباني، ګلبدین حکمتیار، عبدالعلي مزاري او نورو مشرانو ګډون درلود.
د خبرو په پایله کې ځینې لنډمهاله هوکړې وشوې، چې د اسلام اباد له ژمنو سره یې تړاو لاره او ټولو رهبرانو په مکه کې په قران کریم سوګند وکړ چې هوکړه به عملي کوي او له جګړې به لاس اخلي، خو د جهادي رهبرانو ترمنځ د اعتماد نشتوالياو د واک انحصار غوښتنې له امله یې عملي کول ممکن نه شول.
په کور دننه په جلال اباد کې د سولې هڅې
د اسلام اباد او مکې د مذاکراتو له ناکامۍ وورسته د ۱۹۹۳کال په می میاشت کې د پاکستان په غوښتنه په جلال اباد کې د سولې د خبرو یوه نوې پروسه د حاجي قدیر په مشرۍ پیل شوه.
دغه مذاکرات لومړی د جهادي رهبرانو د استازو او ورپسې د رهبرانو په ګډون مخکې لاړل، د دې هڅو هدف د کابل د کورنیو جګړو د پای ته رسولو، د واک د وېش هوکړې، او د ګډ حکومت جوړولو لپاره د توافق رامنځته کول وو.
د مجاهدینو د رهبرانو تر منځ درې غونډې وشوې، چې د برهانالدین رباني، ګلبدین حکمتیار، عبدالعلي مزاري او د نورو مجاهدینو استازو پکې ګډون کړی و او وروسته برهان الدین رباني، ګلبدین حکمتیار، عبدالعلي مزاري، عبدالرب رسول سیاف او د جګړې نورو خواوو د جلال اباد په شاهي ماڼۍ کې خبرې اترې پیل کړې.
په ورته مهال د ننګرهار پوهنتون محصلینو د حاجي قدیر په غوښتنه د شاهي ماڼۍ شاوخوا د انساني کمربند په توګه لاریون وکړ او له ټولو رهبرانو څخه یې د جګړې د ختمېدا غوښتنه وکړه. له څو ورځو وروسته هم خبرې بې نتیجې وې او عبدالرب رسول سیاف په دې بهانه چې د جګړې یو مهم اړخ احمد شاه مسعود دی، باید مذاکراتو ته راوستل شي کابل ته لاړ.
برهان الدین رباني هم د غوږ د ناروغۍ پلمه کوي خو حاجي قدیر ټینګار کوي چې په جلال اباد کې یې ډاکتر اسحاق خاورین درملنه کوي، خو بیا هم رباني له جلال اباد څخه ووت او د محصلینو انساني کمر بند هم مات شو. د اوو ورځنیو خبرو په پایله کې ځینې لنډمهاله هوکړې شوې وې، خو له مذاکراتو څخه د جګړې د اړخونو وتلو دا په ډاګه کړه چې د سولې دغه خبرې ښايي یوازې د رسنیو په څپو کې د تبلیغ تر حده پاتې شي.
له دغو مذاکراتو وروسته اسامه بن لادن له سوډان څخه افغانستان ته راغی او د جلال اباد په لونا لېوا کې یې له خپلو ملګرو او کورنیو سره ځای یوځای واړول.
د ماهیپر لومړني مذاکرات
د جلال اباد د مذاکراتو له ناکامۍ وروسته په ۱۹۹۳ کال کېیو ځل بیا د برهان الدین رباني، احمد شاه مسعود، ګلبدین حکمتیار او عبدالرشید دوستم تر منځ د ماهیپر مذاکرات پیل شول. په دغو مذاکراتو کې یوه نسبي نتیجه داوه، چې د ګلبدین حکمتیار ډلې ته د صدراعظمۍ پر څوکۍ سربېره یو شمېر نور وزارتونه هم ورکول کیږي، خو تمه دا وه چې حکمتیار به کابل ته ځي او د لومړي وزیر په توګه به خپله دنده پیلوي.
پرېکړه شوې وه چې حزب اسلامي که کابل ته داخلیږي نو باید خلع سلاح وي، خو ګلبدین حکمتیار په چهار اسیاب کې پاتې کیږي او خپل استازی عبدالصبور فرید د صدراعظم په توګه معرفي کوي او فرید د خپلې لوړې مراسم ترسره کوي او دنده پیلوي. د ماهیپر لومړی تړون هم له ۲۱ ورځو وروسته ماتیږي او له لنډې مودې وروسته عبدالصبور فرید جلال اباد ته په یو رسمي سفر ځي او له هغه وروسته پاکستان ته ځي چې د بېرته راتګ اجازه ورته نه ورکول کیږي.
د ماهیپر لومړی تړون هم د قدرت د ناانډوله شراکت، بیروني فشار او بې اعتمادۍ له امله ماتیږي او په ۱۹۹۴ کال کې د لومړي ځل لپاره په کندهار کې طالبان د خپل موجودیت اعلان کوي.
د میدان وردګو مذاکرات
په ۱۹۹۵ کال کې د غزني له سقوط وروسته طالبان په ډېرې اسانۍ سره میدان وردګ ته ننوتل، خو د طالبانو ډېر بریدونه د اسلامي حزب پر جنګیالیو روان وو، چې له امله یې د برهان الدین رباني د حکومت د دفاع وزیر احمد شاه مسعود د یوې ګډې جبهې د پرانېستلو په هدف له طالبانو سره په میدان وردګو کې مذاکرات پیل کړل.
د مذاکراتو ټول تمرکز د قدرت پر شریکولو او د حکومت پر ډول و، خو طالبانو له احمد شاه مسعود او د هغوی له حکومت نه د هرڅه ور سپارلو غوښتنه کوله او همدا لامل شو چې مذاکرات نتیجې ته ونه رسېدل. په همدغه مهال د وحدت اسلامي مشر عبدالعلي مزاري هم د کابل جنوب ته له طالبانو سره د مذاکراتو لپاره لاړ او غزني ته نېږدې ووژل شو.
له دې وروسته معلومه شوه چې طالبان د هېڅ ډول مذاکراتو پلوي نه دي او د جمعیت اسلامي او حزب اسلامي تر منځ د مذاکراتو یوې بلې دورې ته لاره هواره شوه.
د ماهیپر دویم تړون
د طالبانو له خوا د کندهار له نیولو وروسته برهان الدین رباني د ننګرهار د ملي راډیو تلویزون له خبریال عطاء محمد قسمت سره په یوې مرکې کې وویل چې طالبان د سولې سپینې کوترې دي او د جګړه مارو پر ضد راپورته شوي دي او له دوی سره به هم یو تفاهم ته رسیږي.
په لومړي سر کې د طالبانو بریدونه د حزب اسلامي پر جنګیالو متمرکز وو، خو وروسته له درېیو اونیو چې کله طالبان هرات ته ورسېدل، د برهان الدین رباني په مشرۍ د جمعیت اسلامي ګوند پر قوماندان اسماعیل خان یې بریدونه پیل کړل، جمعیت اسلامي او حزب اسلامي دواړه د طالبانو لپاره مخالفې ډلې حساب شوې.
د طالبانو له خوا پر اسلامي حزب او جمعیت اسلامي بریدونه د دې سبب شول، چې په ۱۹۹۶ کال کې دواړې ډلې یو ځل بیا خبرو ته کېني، چې له امله یې د ماهیپر د مذاکراتو دویمه دوره پیل شوه. په دې مذاکراتو کې یو ځل بیا تړون وشو، چې ګلبدین حکمتیار به د حکومت د لومړي وزیر، عبدالهادي ارغندیوال به د مالیې وزیر، وحید الله سباوون د دفاع وزیر او انجینر قطب الدین هلال به د کورنیو چارو د وزیر په توګه دنده پیلوي.
د ماهیپر له دویم تړون څخه دوه ورځې وروسته حکمتیار له خپلو ملګرو سره یو ځای په کابل کې د لوړې مراسم پر ځای کړل او یوازې لږه موده وروسته طالبانو کابل ونیوه او د ماهیپر دویم تړون هم نیمګړی پاتې شو. د دغه تړون د نیمګړي پاتې کېدو یو علت تاخیر و. که چېرې د ماهیپر لومړی تړون پر ځای شوی وی، ښايي له وروستي کړکېچ سره دواړې خواوې نه وای مخ شوې.
یوځل بیا مخ اسلام اباد ته اوړي
له ۱۹۹۶ کال څخه تر ۱۹۹۸ کال پورې په افغانستان کې د سولې په تړاو هېڅ ډول مذاکرات ونه شول، خو په ۱۹۹۸ کال کې په ملګرو ملتونو کې د امریکا استازي بیل ریچرډسن د افغانستان د سولې په بهیر کې د منځګړیتوب هڅې وکړې او طالبان یې وهڅول چې د سولې خبرو ته حاضر شي.
ریچرډسن د ۱۹۹۸کال د اپرېل په میاشت کې کابل او اسلاماباد ته سفر وکړ. هغه له طالبانو، د هغوی له مخالفو ډلو او د سیمې له چارواکو سره جلا-جلا لیدنې وکړې. د خبرو اصلي محور د افغانستان د کورنۍ جګړې پای ته رسول، د اوربند پر سر توافق او د سولې د سیاسي پروسې پیل و.
ریچرډسن ټینګار کاوه، چې که طالبان غواړي نړۍوال مشروعیت، بهرنی ملاتړ اومرستو ته لاسرسی ولري، نو باید خبرو ته حاضر شي.د طالبانو مشران په لومړي ځل د ریچرډسن په فشار قانع شول چې خبرو اترو ته کېني. د طالبانو له خوا د پلاوي مشري وکیل احمد متوکل او د متحدې جبهې له خوا د پلاوي مشري یونس قانوني کوله او په اسلام اباد کې مذاکرات پیل شول.
پاکستان هم د دې سفر په اسانولو کې مهم رول ولوباوه او د طالبانو په قانع کولو کې یې مرسته وکړه. سره له دې چې د خبرو د پیل ژمنې وشوې، خو د اعتماد د نشتوالي او د ژمنو د نه عملي کېدو له امله جګړې دوام وموند.
دا مذاکرات که څه هم د رسنیو پر مخ مهم خبرونه وو، خو تر ۲۰۰۰ کال پورې یوازې شعار پاتې شو.
عشق اباد د خبرو اترو کوربه توب کوي
د اسلام اباد له مذاکراتو وروسته په ۲۰۰۰ کال کې د ترکمنستان په پلازمېنه عشق اباد کې د پاکستان د استخباراتو د پخواني مشر نصیرالله بابر او احمد شاه مسعود د ډلې تر منځ مذاکرات وشول. بابر د طالبانو په استازیتوب ژمنه وکړه چې دویمه دوره خبرې به په عشق اباد کې کیږي او د همدغو ژمنو په دوام د همدغه کال په ډسمبر میاشت کې د دواړو لوریو تر منځ خبرې اترې وشوې.
د دغو مذاکراتو پایله یوازې یوه مطبوعاتي اعلامیه وه، خو جګړه ونه درېده او تر هغه وخته اوږده شوه چې د امریکا په مشرۍ نړۍوالې ټولنې پر افغانستان برید وکړ. د سولې دا مذاکرات چې د امریکا او پاکستان په فشار رامنځته شوي وو، ناکام او بې نتیجې پای ته ورسېدل.
د جینوا تړون د دوحې تړون په بڼه یوځل بیا تکراریږي
د دوحې تړون د ۲۰۲۰کال د فېبرورۍ په ۲۹مه د طالبانو او امریکا ترمنځ د قطر په دوحه کې لاسلیک شو.دا د هغو هڅو پایله وه، چې جرمني په ۲۰۰۹ کال کې د جرمني د استخباراتو له لارې په مونشن ښار کې پیل کړې وې. هممهاله په مالدیپ او سعودي عربستان کې هم د افغان حکومت او وسله والو ډلو ترمنځ خورې ورې ناستې شوې وې، خو پاموړ پایله یې نه درلوده.
د امریکا په مشرۍ د نړۍوالو ځواکونو په ملاتړ د جمهوري دولت او طالبانو ترمنځ جګړه له ۲۰۰۱ څخه روانه وه. امریکا د ناټو ځواکونو په ملتیا د القاعدې د له منځه وړلو په پلمه پر افغانستان برید وکړ او د طالبانو رژیم یې نسکور کړ. وروسته، امریکا په افغانستان کې یو نوی حکومت جوړ کړ، خو طالبانو د ۲۰ کلونو لپاره د افغان حکومت او نړۍوالو ځواکونو پر ضد جګړې ته دوام ورکړ.
دا ځل د طالبانو ملاتړ پاکستان، ایران، روسیې او چین په غیرمستقیم ډول کاوه چې له امله یې په افغانستان کې جګړه ګرمه ساتل شوې وه.
د دوحې تړون اصلي موارد:
امریکا ژمنه وکړه چې د ۲۰۲۱د اګسټ تر ۳۱مې خپل ټول ځواکونه له افغانستان نه باسي.
طالبان ژمن شول چې له القاعدې او نورو ترهګرو ډلو سره اړیکې نه ساتي.
د افغان حکومت او طالبانو ترمنځ د سولې خبرې باید ترسره شي.
د طالب بندیانو خوشې کول او د طالبانو د مشرانو نومونه له تور لېست څخه ایستل.
که څه هم دا تړون د سولې لپاره لاسلیک شو، خو د نړۍوالو مرستو له کمښت، د جګړې شدت او د نظامي مرستندویه ډلو وتلو افغانستان حکومت کمزوری کړ او طالبانو د ۲۰۲۱ د اګسټ په ۱۵مه کابل ونیو، چې د ډاکتر محمد اشرف غني د حکومت د سقوط لامل شو.یو بل مهم اړخ دا هم و، چې امریکا له جمهوري دولت سره خپلې مرستې محدودې کړې، پوځي قراردادیان ووتل، هوايي ځواک سقوط شو او له امله یې ملي پوځ وپاشل شو.
په افغانستان کې په وروستیو څلورو لسیزو کې د سولې ۱۲ واړه او ستر مذاکرات شوي خو ټول یې ناکام شوي او د ناکامۍ عوامل یې تقریباً نېږدې او د حس وړ دي. ټول تړونونه د بهرنیو هېوادونو (امریکا، پاکستان، ایران، روسیې، سعودي عربستان، ملګرو ملتونو او نورو) په فشار یا منځګړیتوب شوي، نه د افغانانو په خپلواک او خپلې ارادې.ټول مذاکرات د قدرت پر سر د جوړجاړي هڅې وې؛ اصلي اجنډا یې سوله، د خلکو اړتیاوې، بشري حقونه او د جګړې اصلي قربانیان (خلک) نه وو.
په هر تړون کې لنډمهاله اوربندونه، د واک شریکول او د ګډ حکومت جوړول مطرح شوي، خو هېڅ تړون نه دی عملي شوی.
ټولو اړخونو یو بل ته د سیال په سترګه کتل، د اعتماد هېڅ اساس نه و. همدا بېباوري د هر تړون د ماتېدو بنسټ وګرځېد.د خبرو په میز کې ژمنې ډېرې وې، خو په میدان کې جګړه روانه وه.
د سولې د تړونونو او مذاکراتو د ناکامۍ عوامل
قدرت غوښتنه: د ټولو ډلو مشران یوازې د واک د انحصار غوښتونکي وو. دا مذاکرات یوازې د واک د وېش او انحصار لپاره کېدل بلکې د یوې ولسي سولې اساس نه و موجود.
بهرنۍ اجنډا: تړونونه د نورو هېوادونو په غوښتنه لاسلیک کېدل او عملي ضمانت یې نه درلود، همدا لامل و چې د مذاکراتو پر مهال هم د ډاکتر محمد اشرف غني له دورې پرته، چې درې ورځې اوربند پکې شو، هېڅکله جګړه نه ده درېدلې.
د اعتماد نشتوالی: مشرانو یو بل ته درناوی نه کاوه؛ سوګندونه یې وکړل خو د دوی تر منځ خبرې او تعهدات بې ارزښته شوي وو، ځکه هېڅ تړون د عملي کېدو اړخ نه لاره.
بېثباته شرایط: جګړه، اقتصاد، بغاوتونه او د مرستو بندېدل تل د تړونونو پر وړاندې خنډ ګرځیدلي چې له امله یې د غښتلي تضمین ایجاد سخت کړی و.
د ولس نه ګډون: د سولې خبرې تل د رهبرانو تر منځ وې،په هېڅ خبرو کې د خلکو ګډون او ارادې ته اهمیت نه دی ورکړل شوی، په داسې حال کې چې د جګړې اصلي قرباني ولس و، خو په خبرو کې یې د ونډې حق نه لاره.
د افغانستان د سولې ټول تړونونه (له جنیوا څخه تر دوحې) د یوې ګډې ستونزې ښکار شول او هغه د افغانانو تر منځ د اعتماد نشتوالی، د پردیو فشار، او د واک د انحصار هڅه وې. له همدې امله ټولې هوکړې نیمګړې پاتې شوې او جګړه اوږده شوه.
د جینوا او دوحې تړونونه د بهرنیو ځواکونو د وتلو لپاره لاسلیک شوي، خو د افغانستان د سولې او ثبات لپاره یې اوږدمهاله حل نه درلود. دواړه تړونونه د حکومتونو سقوط ته زمینه ساز شول او افغانستان یې له یو نوي بحران سره مخ کړ.
د دواړو تړونونو د ارزونې اساسي پایله دا ده، چې د بهرنیو ځواکونو وتل باید له نړیوالو تضمینونو،د سولې تکامل، سیاسي ثبات او پراخې ملي موافقې سره مل وای. ددې عناصرو نشتوالي افغانستان له ۲۰۲۱ کال وروسته یوځل بیا دداسې ډلې په واک کې ورکړ، چې سولې تکامل نه دی موندلی، امنیت په ځانګړې توګه بشري حقونه، رواني امنیت، سوله ییز ژوند، د فکر، سیاسي هلوځلو او بیان ازادي او د ګډ ژوند لپاره خپلمنځي ډیالوګ نه دی تامین شوی. دا ټول د سولې او امنیت اجزا دي، چې له دې پرته تکامل نه مومي او افغانستان هره شیبه بېرته د شخړو ترخې ماضي ته ور ګرځېدای شي.