د بښنې نړۍوال سازمان: د افغان ښځو عدالت غوښتنه یوازې د ګډ نړۍوال اقدام له لارې شونې ده

راپور وايي، سره له دې چې نړۍواله نا‌ثباتي، د سوداګرۍ د تګلارو بدلونونه او روانې شخړې لا هم د سیمې د اقتصاد پر وړاندې ګواښونه دي، خو د ځینو هېوادونو اقتصادي اصلاحات او پانګونې د مثبت بدلون نښې ښيي.

د راپور له مخې، د سیمې په هغو هېوادونو کې چې د تېلو واردوونکي دي لکه افغانستان، د خصوصي سکټور د فعالیتونو، د کرنې د بیا راژوندي کېدو او د داخلي پانګونې له امله د اقتصادي وضعیت د نسبي ښه‌والي تمه کېږي.

نړۍوال بانک ټینګار کړی، چې د ښځو د کار بازار ته د لا زیاتې ونډې برابرول د سیمې د اقتصادي ودې لپاره بنسټیز اهمیت لري. راپور زیاتوي، چې په سیمه کې له پنځو ښځو یوازې یوه یې په رسمي توګه د کار په بازار کې ګډون لري، چې دا د نړۍ تر ټولو ټیټه کچه ده.

په نړۍوال بانک کې د افغانستان، منځني ختیځ، شمالي افریقا او پاکستان د څانګې مرستیال عثمان دیون ویلي: «موږ باید په بازار کې د ښځو د ګډون د خنډونو د لرې کولو لپاره زړور او ‌پراخ اقدامات وکړو، ځکه د ښځو د پوره ظرفیت کارول کولای شي د سیمې اقتصاد له بنسټه بدل کړي.»

د راپور له مخې، د ښځو د کار ونډې زیاتوالی کولای شي د هېوادونو د عادي وګړو عاید له ۲۰تر ۳۰سلنې پورې لوړ کړي او دا ګټه د افغانستان او ورته اقتصادونو لپاره هم اغېزمنه بلل شوې ده.

نړۍوال بانک زیاته کړې، چې د سیمه‌ییزو اصلاحاتو ترڅنګ، د افغانستان د اقتصاد د پیاوړتیا لپاره د خصوصي سکټور پراختیا، د ښځو اقتصادي ګډون او د کرنې ملاتړ بنسټیز رول لري.

دغه راپور په داسې حال کې خپرېږي، چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د پخواني حکومت زرګونه مسلکي کارکوونکي، استادان، او دولتي مامورین له خپلو دندو اېستل شوي او پر ځای یې د طالبانو د ډلې اړوند ملایان او نږدې کسان ګومارل شوي دي. د دغو بدلونونو له امله نه یوازې د ادارو د وړتیا کچه راټیټه شوې، بلکې د هېواد د اقتصاد، تعلیم، روغتیا او اداري خدماتو پر بنسټیزو برخو یې هم ژورې منفي اغېزې کړې دي.

له دې سره، ګڼ شمېر بشردوستانه بنسټونه او نړۍوالې مرستندویه ادارې په افغانستان کې د روان اقتصادي کړکېچ، بې‌روزګارۍ، لوږې او د زرګونو کډوالو د ستنېدو له امله د احتمالي انساني ناورین خبرداری ورکړی دی. د دغو بنسټونو په وینا، که نړۍواله ټولنه ژر تر ژره له افغان ولس سره مالي او بشري مرسته ونه کړي، نو د میلیونونو افغانانو ژوند به له جدي ګواښ سره مخ شي، په ځانګړي ډول ښځې، ماشومان او بې‌ځایه شوې کورنۍ چې اوس د سخت ژمي او د خوراکي توکو د کمښت له ستونزو سره لاس او ګرېوان دي.

افراسیاب خټک د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) په خپله اېکس پاڼه خبرداری ورکړی، چې منځنی ختیځ او سوېلي اسیا د لویو قدرتونو د تودو لوبو پر میدان بدلېدونکی دی.

خټک د پاکستان او امریکا تر منځ اړیکو او همداراز د بګرام په تړاو د ډونالډ ټرمپ د وروستیو څرګندونو په تړاو وايي: «پاکستان امریکا ته ورجوخت شوی، د امریکا نظر په بګرام دی.»

افراسیاب خټک په مسکو کې د افغانستان په تړاو د مسکو مشورتي نننۍ غونډې په تړاو وايي، چې په مسکو کې چین، روس او ایران د امریکا د نفوذ مخنیوي ته راغونډ شوي او نوموړی زیاتوي: «له نوې جګړې څخه د هېواد ژغورل د طالبانو د وس کار نه دی، دوی باید یوه پراخ ملي حکومت ته لار پرېږدي.»

د یادونې وړ ده، چې د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) د افغانستان په اړه په مسکو کې د «مسکو مشورتي» اوومه غونډه د امیرخان متقي په ګډون د روسیې، هند، ایران، قزاقستان، چین، قرغیزستان، پاکستان، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان د استازو په حضور سره ترسره شوه.

د روسیې حکومت د اعلامیې له مخې، نرېندرا مودي ولسمشر پوتین ته د مبارکۍ ترڅنګ هغه ته د اوږد عمر، روغتیا او لا زیاتې بریا هیله څرګنده کړې ده.

په اعلامیه کې ویل شوي، چې دواړو مشرانو د خپلو هېوادونو ترمنځ د ستراتیژیکو اړیکو، اقتصادي همکارۍ او سیمه‌ییزو مسایلو په اړه هم خبرې کړې دي.

پوتین هر کال د اکټوبر په ۷مه د خپلې زوکړې ورځ نمانځي. د هند او روسیې اړیکې له اوږدې مودې راهیسې نږدې پاتې دي او دواړه هېوادونه د دفاع، انرژۍ او ټېکنالوژۍ په برخو کې نږدې همکارۍ لري.

د سنټکام په اعلامیه کې ویل شوي، چې وژل شوی کس محمد عبدالوهاب الاحمد نومېږي، چې د القاعده له اړوندې ډلې «انصارالاسلام» سره یې تړاو درلود.

د سنټکام قوماندان اډمیرل براډ کوپر ویلي: «په منځني ختیځ کې مېشت امریکایي ځواکونه لا هم چمتو دي چې د ترهګرو د هر ډول پلان، تنظیم او برید هڅې ګډوډې کړي. موږ به د خپل هېواد، پوځیانو، متحدینو او سیمه‌ییزو شریکانو دفاع ته دوام ورکړو.»

د امریکا پوځ وايي، چې دغه عملیات د سیمه‌ییز امنیت د ټینګښت او د نړۍوال ترورېزم د مخنیوي په موخه ترسره شوي دي.

سنټکام زیاتوي، چې د دغه برید پر مهال ملکي وګړو ته د زیان رسېدو راپور نه دی ورکړل شوی، خو د پېښې ارزونه روانه ده.

نوموړی زیاتوي، دا اقدام به د تېرو لسیزو د بشري حقونو د سرغړونو اسناد راټول او د عدالت د ټینګښت لپاره زمینه برابره کړي.

ریچارډ بېنېټ چې د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکوونکی دی، د دې نوې پرېکړې هرکلی کړی او ویلي یې دي، چې دا میکانېزم به د هغو جدي جنایتونو او سرغړونو د اسنادو په راټولولو، ساتلو او تحلیل کې مرسته وکړي، چې په تېرو لسیزو کې په افغانستان کې ترسره شوي دي.

بېنېټ زیاته کړه: «د دې خپلواکې څېړنیزې کمېټې جوړېدل د افغانانو د عدالت غوښتنې په اوږده مزل کې یو تاریخي ګام دی. د اسنادو راټولول او د قضیو د دوسیو جوړول به د راتلونکو عدلي تعقیبونو لپاره زمینه برابره کړي، څو د بشري حقونو د جدي سرغړونو مسوولین حساب ورکړي.»

نوموړي دا پرېکړه د هغو کسانو د زړورتیا او نه ستړې کېدونکو هڅو پایله وبلله، چې له کلونو راهیسې د عدالت غوښتنه کوي.

دا په داسې حال کې ده، چې د بېنېټ د دندې موده هم د بشري حقونو شورا له خوا تمدید شوې ده. هغه وویل: «زه به د خپلې دندې د دوام له لارې د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت څارنه او راپور ورکول روان وساتم او له ټولو اړخونو سره به د همکارۍ لارې لټوم، څو وضعیت ښه شي.»

بېنېټ ټینګار وکړ، چې دا نوې کمېټه به د جرمونو نړۍوالې محکمې (اې سي سي) له هڅو سره مرسته وکړي، خو اړتیا ده چې ملګري ملتونه او غړي هېوادونه ورته کافي سرچینې ورکړي، څو دا کمېټه ژر فعاله شي او له افغان قربانیانو سره مستقیم تماس وساتي.

هغه د جرمونو نړۍوالې محکمې د روانو څېړنو، د ځینو هېوادونو له لوري د افغانستان د ښځو د حقونو د نقض د قضیو د څارنې او د نړۍوال عدلي واک له لارې د عدالت د نورو لارو د پلټنې ملاتړ وکړ.

بېنېټ یو ځل بیا غوښتنه وکړه، چې د جنسیت بر بنسټ تبعیض یا د ښځوالۍ پر بنسټ د جلاوالي سیسټم د نړۍوال جنایت په توګه په نړۍوال قانون کې شامل شي.

ریچارډ بېنېټ ټینګار وکړ، چې دا کمېټه باید د یوې پراخې تګلارې برخه وي چې د افغانستان د بشري حقونو د ښه‌والي، د ښځو د ګډون، د بشري مرستو زیاتوالي او د مدني ټولنې د ملاتړ لپاره عملي ګامونه ولري.

هغه وویل: «یوازې یو څېړنیز میکانېزم نه شي کولای د افغانستان ټول بحران حل کړي. موږ داسې پراخ او ګډ عمل ته اړتیا لرو چې عدلي هڅې، د ښځو د حقونو بیا احیا، بشري مرستې او د افغان مدني ټولنې ملاتړ سره یو ځای کړي.»

بېنېټ ټینګار وکړ، چې د افغانستان د راتلونکي په اړه هره پرېکړه باید د افغان ولس په ځانګړي ډول د ښځو او ځوانانو په مستقیم او خوندي ګډون ترسره شي.