ډیپلومات ورځپاڼه: د افغانستان او اروپا ترمنځ د سوداګرۍ په کچه کې د پام وړ زیاتوالی راغلی

دا په داسې حال کې ده چې په افغانستان کې ماشومې نجونې له ډول ډول ستونزو سره مخامخ دي.

خوراځواکي، فقر او بې وزلي، د روغتیايي او د زده کړو په برخو کې د اسانیتاوو د نه موجودیت سربیره په ټوله کې د ماشومانو او بیا په ځانګړې توګه د ماشومو نجونو ښې راتلونکې ته نه پام په افغانستان کې د دوی پر وړاندې لویې ستونزې ګڼل کیږي.

وخت ناوخت بېلابېلو نړۍوالو بنسټونو په افغانستان کې د ماشومانو د ناسم وضعیت په اړه اندیښنه ښودلې ده.وړاندې ملګرو ملتونو د یوه راپور په خپرولو سره ویلي چې «ښځې او نجونې کولای شي موږ ته د یوې ښې او عادلانه راتلونکې په لور لارښوونه وکړي».

په راپور کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي انټونیو ګوټرېش له قوله راغلي: «موږ باید د نجونو غږ اوچت کړو او دا ژمنه بیا تازه کړو چې په ګډ کار سره داسې نړۍ جوړه کړو چېرې چې هره نجلۍ پرمختګ او رهبري وکړي».

دا په داسې حال کې ده چې په افغانستان کې د طالبانو حکومت د بیا واکمنۍ په څه باندې څلورو کلونو کې افغان نجونې او ښځې له زده کړو، کار، ټولنیز او سیاسي مشارکت څخه منعه شوي او د هغوی ټول بنسټیز حقونه ترې اخیستل شوي دي.

طالبانو په ټول افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو بندیز لګولی دی.

طالبانو د تلې په ۷مه په ټول افغانستان کې د انټرنېټ په ګډون هر ډول مخابراتي اړیکې پرې کړې، خو له ګڼو کورنیو او نړۍوالو غبرګونونو شاوخوا ۴۸ ساعته (د تلې په ۹مه) وروسته بېرته انټرنېټ او مخابراتي سیستم په ضعیفه بڼه فعال کړ. تر هغې وروسته بیا طالبانو پر ځینو ټولنیزو رسنیو محدودیتونه ولګول او دمګړۍ په افغانستان کې له وي‌پي‌اېن پرته ټولنیزې رسنۍ په سمه توګه نه کارول کېږي.

د طالبانو له دغو پرېکړو څه باندې یوه اونۍ وروسته د ملګرو ملتونو د کارپوهانو ډلې په دې تړاو غبرګون وښود. دغو کارپوهانو ویلي، په افغانستان کې پر انټرنېټ وروستي محدودیتونه سره له دې چې د لومړي بشپړ بندیز په څېر نه دي، خو طالبان غواړي عامه رسنۍ هم کنټرول کړي.

دوی وايي، «موږ له طالبانو غواړو چې ژر تر ژره [انټرنېټ ته] بشپړ لاسرسی فعال کړي او له هغو محدودیتونو ډډه وکړي چې له مدني، سیاسي، اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو د سر غړونې لاملکېږي.»

طالبانو له تېرې سې‌شنبې (د تلې ۱۵) راهیسې پر یو شمېر مشهورو ټولنیزو رسنیو لکه، فېسبوک، اېکس او ټیک‌ټاک محدودیتونه لګولي دي. په افغانستان کې د انټرنېټ کارکوونکي هم له دغه وضعیته شکایت لري او وايي، اوس انټرنېټ ډېر ضعیفه شوی او د وي‌پي‌اېن په وسیله ټولنیزې رسنۍ په ډېرې سختۍ سره کارولی شي.

د ملګرو ملتونو کارپوهان وايي، د انټرنېټ او مخابراتو بندول د کار، روغتیا او زده‌کړو په څېر بنسټیز بشري حقونه سخت زیانمنوي او په اوسني وضعیت کې دغه چاره تر ډېره د بې‌وزلۍ، بې‌کارۍ او د خوړو د ناامنۍ کچه لوړوي.

د دوی په وینا، د مخابراتو او انټرنېټ په وسیله د اړیکو پرې کېدل او یا هم محدودېدل سوداګریز فعالیتونه زیانمنوي او د افغانستان پر نازک اقتصاد هم منفي اغېز کوي.

دغه کارپوهان زیاتوي، «ښځې او نجونې تر ټولو ډېرې اغېزمنېږي، ځکه ډېری یې د زده‌کړې، انلاین کاروبار، سوداګرۍ او ټولنیزو اړیکو لپاره پر انټرنېټ تکیه دي.»

د ملګرو ملتونو کارپوهانو همداراز خبرداری ورکړ چې د انټرنېټ او مخابراتو بندېدل یا محدودېدل د بشرپاله مرستو بهیر هم زیانمنوي، ځکه دغه محدودیتونه له هغو ټولنو سره د مرستې مخه نیسي چې د طبیعي افتونو یا جبري ستنېدنو له امله اغېزمن شوي دي.

د دوی په باور، د مخابراتو او انټرنېټ بندېدل او یا هم محدودېدل به د دې لامل شي چې د بشري حقونو مدافعین او خپلواکه خبریالان چې دمګړۍ هم له سختو محدودیتونو او فشارونو سره مخ دي، د هېواد د حالاتو د مستندولو په برخه کې بې وسه شي.

د ملګرو ملتونو کارپوهانو زیاته کړې، «هر هغه هڅه چې د افغانانو غږ چوپوي، نه یوازې د جرمونو د عاملینو د حساب‌ورکونې مخه نیسي، بلکې د بشري حقونو د سرغړونو د دوام زمینه هم برابروي.»

د کندهار د تخته ولسوالۍ د طالبانو امنیه قومندان عبدالسلام بریالی وايي: «مشرتابه د تخته ولسوالۍ ته راغلی، چې په (تنګی او نایب ویاله) سیمو کې یې د سیمې د اوسېدونکو سره د ستونزو اورېدو په موخه لیدنې تر سره کړي.»

د بریالي په خبره، چې هبت الله اخوندزاده په همدې سیمو کې له ديني مدرسو او علماوو سره هم جلا جلا ناستي کړي او هغوی ته یې ځيني لارښوونې هم کړي.

نوموړي دا ونه ویل، چې هبت الله ځايي علماوو او اوسېدونکو ته څه لارښوونې کړی.

دغه ځايي طالب مسول زياتوي، چې هبت الله د ځايي خلکو د ستونزو اورېدو وروسته هغوی ته د حل ډاډ ورکړی.

د کندهار طالب امنیتي مسولین وايي، چې د دوی د مشر د سفر موخه د خلکو د وضعیت، امنیتي او ټولنیز حالت ارزونه او د علماو او ولس ترمنځ د اړیکو پياوړي کول وه.

د طالبانو پر لوی مشر ډېر مهال نیوکه کیږي، چې د پاکستان د بریدونو پر مهال نه ځانګړی پيغام خپروي او نه هم خاص غبرګون ښوي.

هغې پر ایکس خواله رسنۍ لیکلي:«دا ډيپلوماسۍ نده، بلکې د تسليمۍ نښه ده.»

سوهسیني هایدار دا څرګندونې وروسته له هغه وکړې، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په نوي ډیلي کې د افغانستان د سفارت په ودانۍ کې له هندي رسنیو سره خبري غونډه وکړه، خو د سفارت امنیتي کسانو ښځینه خبریالانو ته د ننوتلو اجازه ورنکړه.

د هند د مشهورو رسنیو لکه «انډیا ټوډې»او «ټایمز ناو»ښځینه خبریالانې د یادې غونډې د پوښښ لپاره ورغلې وې، خو د امنیتي کسانو په خبره، د طالبانو له لوري ورته امر شوی و، چې «هیڅ ښځې ته د ننوتلو اجازه نشته.»

دغه تبعیضي چلند د هند د خبریالانو او مدني فعالانو پراخ غبرګون راپارولی دی.

یوې بله پېژندل شوې خبریالې د «سي‌اين‌اين نیوز۱۸»شبکې په یوه تبصره کې ویلي:«کله چې طالبان د نوي ډیلي په زړه کې ښځې له خبري غونډې باسي، د هند حکومت چوپتیا د اندېښنې وړ ده.»

د هندي شنونکو په باور، دا پېښه ښيي چې د طالبانو د ښځو پر وړاندې تبعیضي سیاستونه اوس د دوی په ډیپلوماتیکو اړیکو کې هم څرګند شوي دي.

د پاکستان د دفاع وزير د جیونیوز په «اج شاه زیب خانزاده کې سات» په یوه پروګرام کې ویلي: «موږ هڅه وکړه، چې طالبان قانع کړو؛ څو ترهګرو ته پناه ځایونه ور نه کړي.»

نوموړي ویلي، چې طالبانو بل ځای ته د ترهګرو د لېږد لپاره پيسې غوښتې او دوی اندېښنه درلوده، چې د پيسو په ورکړه سره به ستونزه حل نه شي او ترهګر به بیا پخوانیو پناه ځایونو ته ستانه شي.

د دفاع وزیر په خبره، چې حکومت یې د خبرو لپاره تیار دی؛ خو افغان لوری ضمانت ورکولو ته تیار نه دی.

نوموړي ویلي: «د پاکستاني طالبانو تحریک مشر ته هلته د مرمۍ ضد موټر ورکړل شوی، ترهګرو ته اسانتیاوي برابريږي، چې نور پټنځایونه جوړ کړی.»

هغه ادعا کړې، چې طالبانو ته یې ويلي، څو د خپلي خاورې څخه ترهګر کنټرول کړي.

خواجه اصف زیاته کړې، چې له طالبانو سره هدف مندو مذاکراتو ته تیار یو؛ خو له ناقانونه «ټي ټي پي» سره حساب باید تصفیه شي.

هغه ویلي: «د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر په نوي ډیلي کې ناست دی او له هغه ځایه څرګندونې کوي، پوښتنه دا ده چې ایا دوی به د هند په اجازه مذاکرات کوي؟»

نوموړي د خپلو خبرو په وروستيو کې د «بنیان مرصوص» په نوم عملیاتو ته په اشارې وویل، په دې عملیاتو کې چې له هند سره څه وشول او اوس غواړي د افغانستان له لارې غچ واخلي.